رنگرزی و روغن‌کاری چرم

در هنگام ساخت محصولات چرم باید اقداماتی صورت گیرد تا محصول تولید شده قابل استفاده و دارای مرغوبیت باشد.

رنگرزی چرم

رنگرزی چرم از موارد مهم پس از دباغی می‌باشد که چرم‌ها را به رنگ‌های مختلف و جهت مصارف گوناگون در می‌آورند. چرم رامی توان به دو طریق رنگ آمیزی کرد.

الف) با استفاده از مواد رنگی معدنی:

در این روش، چرم را در مواد رنگی معدنی غیر محلول در آب چون اکسیدروی،کرومات سرب و... که قدرت پوششی زیادی دارند قرار می‌دهند.

ب) با استفاده از مواد رنگی آلی:

در روش رنگ آمیزی با مواد آلی از مواد محلول در آب چون رنگ‌های آنیلی، آنیونی، نیتروژن دار، دی فنیل آهن و... استفاده می‌شود.

این رنگ‌ها را بر اساس نفوذ در الیاف چرم، به سه دسته تقسیم می‌کنند، رنگ‌های کاتیونی، آنیونی و مواد رنگی غیر قابل حل در آب. باید توجه داشت که برای جلوگیری از سفت و سخت شدن چرم پس از رنگ آمیزی، باید به آن روغن زد تا بدین طریق نرم و قابل انعطاف شده و مقاومت آن در برابر آب افزایش یابد.

روغن کاری چرم

روغن زدن چرم پس از رنگ آمیزی باعث می‌شود که:

الف) چرم نرم و قابل انعطاف شود.

ب) میزان نفوذ گرما در چرم کمتر شود.

پ) چرم در مقابل آب مقاوم گردد.

ج) باعث افزایش قدرت کششی و نتیجتاً افزایش طول چرم شود. روش‌های بهینه سازی چرم برای براق و خوش نما شدن و همچنین دوام بیشتر چرم پس از چرب کردن، خشک و پرداخت نمودن می‌بایست روش‌های زیر را به کار برد.

۱. انواع چربی‌ها (روغن‌ها):

چربی‌ها یا روغن‌هایی که از آنها می‌توان در بهینه سازی چرم استفاده کرد عبارتند از:

الف) روغن‌های گیاهی یا حیوانی.

ب) مواد چربی چون انواع واکس ها، روغن‌های معدنی و پارافین.

پ) مواد چرب مصنوعی چون هیدروکربن‌های کلردار.

الف) روغن‌های حيوانی

پیه گاوی: پیه گاوی که از پالایش چربی گاو بدست می‌آید.

برای تهیه پیه گاوی:

1. ابتدا چربی گرفته شده از گاو را در آب می‌جوشانند تا ذوب شود.

2. سپس آب را کاملا از آن گرفته و جدا می‌کنند. این چربی دارای نقطه ذوب 35 تا 38 درجه سانتی گراد می‌باشد. رنگ آن زرد و خاصیت پراکندگی (پخش پذیری) خوبی دارد. از فواید این روغن آن است که مالیدن آن به چرم، چرم را نه بسیار نرم و نه کشدار می‌کند. البته باید توجه داشت که در موقع مالیدن روغن به روی چرم، روغن می‌بایست گرم باشد. در غیر این صورت نفوذ آن در پوست (چرم) بسیار دشوار می‌شود.

بهتر است قبل از مالیدن این روغن بر روی چرم آن را با روغن ماهی مخلوط کرد چرا که روغن ماهی به نفوذ بیشتر و عمیق‌تر شدن این روغن به درون چرم کمک می‌کند. چنانچه این روغن فاسد شود باعث جمع شدن سطح پوست و در نتیجه ایجاد لکه بر روی چرم می‌کند.

پیه گوسفندی: پیه گوسفندی شبیه پیه گاوی است با این تفاوت که این روغن مقداری سخت‌تر و رنگ آن سفید‌تر است. البته نقطه ذوب پیه گوسفندی هم چون پیه گاوی ۳۵ تا ۳۸ درجه سانتیگراد می‌باشد.

روغن سُم: این روغن از جوشاندن سُم حیوانهای مختلف (بیشتر سُم گاو، گوسفند و اسب) در آب بدست می‌آید.

برای بدست آوردن این روغن:

۱. ابتدا سُم حیوان را در آب می‌جوشانند.

2. سپس روغن ایجاد شده بر روی سطح آب (که به صورت مایعی غلیظ و زرد کمرنگ است) جمع آوری می‌کنند. خاصیت این روغن آن است که در مجاورت هوا اکسید و کبود نمی‌شود. از این روغن در چرم‌های رخ داری که با نمک‌های کروم دباغی شده‌اند استفاده می‌شود.

این روغن دارای قدرت نفوذپذیری بسیار خوبی است و نه تنها چرم را انعطاف پذیر می‌کند بلکه از نرم شدن بیش از حد آن نیز جلوگیری می‌نماید. عدم استفاده از این روغن بر روی چرم‌ها سبب می‌شود که رخ چرم دو پوسته و زرد شده و خط و چروک بردارد.

روغن ماهی: روغن جگر ماهی یکی دیگر از روغن‌هایی است که در دباغی چرم مورد استفاده قرار می‌گیرد.

برای تهیه این روغن:

ابتدا جگر تازه ماهی را در آب جوشانده و سپس روغن ایجاد شده را از روی سطح آب جمع آوری می‌کنند. این روغن که مایعی به رنگ زرد مایل به قهوه‌ای است دارای بوی تند ماهی می‌باشد. روغن ماهی به سادگی با هوا اکسید شده و رنگ آن کبود می‌شود. البته چون این روغن نیم سیر شده است به سادگی می‌تواند سولفات دار شود و سولفات دار شدن آن سبب کمتر شدن عیوب آن می‌شود. از مخلوط روغن ماهی سولفات دار شده و روغن‌های معدنی برای روغن دهی چرمهای زیره که با مواد گیاهی تهیه شده باشند و همچنین چرمهای آستری و رویه استفاده می‌شود.

روغن نهنگ: روغن نهنگ نیز از دیگر روغن‌های است که در دباغی چرم استفاده می‌شود.

برای تهیه این روغن:

ابتدا چربی گرفته شده از نهنگ را با آب جوشانده و سپس روغن ایجاد شده را از آب جدا می‌کنند. رنگ این روغن زرد مایل به قهوه‌ای بوده و بوی بد روغن ماهی را ندارد. با سولفات دار کردن این روغن نفوذ پذیری آن بسیار بیشتر می‌شود. روغن سر نهنگ بیشتر خواص یک واکس را دارد. از روغن سولفات دار نهنگ بیشتر در چرم‌هایی که جهت تهیه لباس و دستکش استفاده می‌شوند بکار می‌برند.

ب) روغن‌های گیاهی

روغن نارگيل: روغن نارگیل را از پوست نارگیل تهیه می‌کنند (با فشردن پوست آن). از این روغن بیشتر در چرم‌های سفید استفاده می‌شود. روغن نارگیل در برابر نور تغییر رنگ نمی‌دهد.

روغن کرچک: روغن کرچک را از دانه‌های گیاه کرچک بدست می‌آورند. با فشردن دانه‌های گیاه کرچک روغنی به صورت مایع غلیظ و کم رنگ بدست می‌آید. روغن کرچک را با روغن پیه گاو مخلوط کرده و به روغن بدست آمده روغن چرم می‌گویند. از روغن چرم بدست آمده برای ضد آب کردن چرم‌های پوتین استفاده می‌کنند. این روغن همچنین به عنوان یک نرم کننده در پرداخت چرم بکار می‌رود.

روغن بزرک: از این روغن که خاصیت خشک کنندگی زیادی دارد در رنگ سازی استفاده می‌شود. روغن بزرک در برابر هوا اکسید شده و به صورت قشری سخت و چسبناک در می‌آید. از این روغن با توجه به خاصیت آن در روغن دهی و خوراک دادن چرم استفاده نمی‌شود.

روغن پشم (لانولین): این ماده از بقایای شستشوی پوست در مرحله هوازدگی و پشم زدایی بدست می‌آید. مواد سازنده این روغن متفاوت می‌باشند و از مقداری چربی (گلیسیرید) و واکسن‌ها (الکل و اسید چرب) ساخته شده است. نفوذپذیری لائولین (روغن پشم) حتی در چرمهای مکانیکی (صنعتی) مانند چرم تسمه‌ای زیاد است.

پ) موم‌ها

موم‌ها در طبیعت به وفور یافت می‌شوند مثلا در ترشحات برخی از حشرات چون زنبورعسل، در گیاهان و حیوانات. موم‌ها به صورت یک لایه محافظ عمل می‌کنند.

موم کارنوبا: این موم که زرد رنگ و شکننده است از نخل برزیلی بدست می‌آید. از این موم (که بسیار گران قیمت است) جهت صیقل دادن چرم استفاده می‌شود. مالیدن این موم بر چرم باعث می‌شود که اثر انگشت و تا خوردگی بر روی چرم باقی نمانده و رنگ چرم بر اثر گرد و غبار تیره نگردد. این موم نه تنها باعث نرم ماندن چرم شده بلکه به عمر و دوام چرم می‌افزاید.

موم زنبورعسل: این موم که با ذوب کردن کندوی زنبور عسل بدست می‌آید باعث می‌شود که چرم گرد و غبار به خود نگیرد. نقطه ذوب این موم بین ۶۰ تا ۶۳ درجه سانتیگراد است. این موم خاصیت چسبندگی زیادی هم دارد.

موم پارافین: این موم که رنگ سفیدی دارد از شمع تهیه می‌شود. با مخلوط کردن این موم با رزین، ماده اصلی برای ضد آب کردن چرمهای دباغی شده با (نمک‌های کروم III) به دست می‌آید. برای استفاده از این موم در مرحله پرداخت چرم، آن را با یک عامل حل کننده و آب مخلوط می‌کنند تا با رنگدانه تولید واکس غیر چسبناک کند.

انواع براق کننده ها

پس از چرب کردن چرم (چرب کردن، خشک کردن و پرداخت) جهت افزایش دوام چرم، آن را به روش‌های مختلف براق می‌کنند. روش‌هایی چون:

الف) مواد براق کننده رزینی که عمدتاً از لاک‌های شیشه‌ای تهیه می‌شوند.

ب) مواد براق کننده پروتئینی که معمولاً از لاک، نرم کننده ها، عوامل پوششی و پرکننده منافذ، مواد حفظ کننده، مواد ثابت کننده و مواد رنگی تشکیل شده‌اند.

پ) مواد براق کننده نیترو سلولز که شامل لاک، حلال، مواد رنگی نیترو سلولز، مواد لاستیکی و مواد رقیق می‌باشد.