دو روش چله کشی در هنر قالیبافی

چلّه‌ها یا تارها معمولأ به دو روش روی سردار قرار می‌گیرند که عبارتند از:

-چلّه‌کشی فارسی -چلّه‌کشی‌‌‌ ترکی

چلّه کشتی ‌‌‌ترکی

در ابتدا دار را آماده می‌کنیم و برای‌ این کار به‌ این طریق عمل می‌کنیم :

1- فاصله بین سردار و زیردار را در طرفین ‌‌‌‌‌اندازه‌گیری می‌کنیم ، تا از مساوی بودن آنها مطمئن شویم.

2 - مرکز سردار و زیردار را معلوم کرده و علامت می‌زنیم و باید مطمئن شویم که مرکز سردار و زیردار در یک راستا هستند (برای اطمینان از‌ این که مرکز سردار و زیردار در یک راستا هستند می‌توان از وسیله‌ای بنام شاقول استفاده نمود).

3 - سپس طرفین مرکز زیردار را به واحدهای ۷ سانتی‌متر یا ۱۰ سانتی‌متر تقسیم می‌کنیم و با در نظر گرفتن میزان پخش چلّه‌ها عمل فوق را در مورد سردار انجام می‌دهیم. (عرض چلّه‌ها باید روی سردار بین ۵ تا 20 سانتی‌متر بیشتر از زیردار باشد.) اعمال فوق را در اصطلاح سیه‌بندی می‌گویند. که‌ این اعمال در مورد چلّه‌کشی فارسی نیز انجام می‌شود. پس از انجام اعمال فوق دو عدد نخ چند لا شده را تهیّه نموده که موازی عرض دار به راست‌روها بسته می‌شوند و به آن نخ‌ها، نخ زه می‌گویند. اولی را در حدود ۳۰ سانتی‌متر بالاتر از زیردار و دومی را با فاصله ۳۰ سانتی‌متر بالاتر از آن به طور افقی و موازی عرض دار به راست‌روها گره می‌زنیم.

طول زهوارها باید بلندتر از عرض دار باشد تا بتوان به راحتی آنها را به راست‌روها گره زد. البته لازم به ذکر است که در روش چلّه‌کشی‌‌‌ ترکی، به دو نفر نیاز داریم تا چلّه‌کشی دقیق و بدون نقص کشیده شود. بعد از اعمال فوق ‌نخ‌های چلّه را به صورت گلوله (توپک) در می آوریم سپس نفر اول سرگلوله (توپک) نخ چلّه را به اولین محل علامت گذاری شده در روی زیردار گره می‌زند و با توجّه به اینکه بخواهیم تعداد شیرازه‌ها فرد یا زوج باشد.

نخ چلّه را از رو یا زیر زهوارها رد می‌کنیم به عبارتی اگر بخواهیم تعداد شیرازه‌ها فرد باشند از روی نخ اول و از زیر نخ دوم عبور می‌دهیم و اگر بخواهیم تعداد شیرازه‌ها زوج باشند از زیر نخ اول و از روی نخ دوم عبور می‌دهیم. سپس گلوله را به نفر دوم که بالاتر ‌‌ایستاده است تحویل می‌دهیم و نفر دوم به نوبه خود گلوله را از اولین محل علامت گذاری شده از روی سردار عبور می‌دهد. و از پشت دار آن را به شخص اول در پائین دار واگذار می‌کند و‌ این شخص در‌ این مرحله نخ چلّه را بر عکس مرحله‌ی قبل از روی ‌نخ‌های زه عبور داده و‌ این عمل آنقدر تکرار می‌شود تا چلّه‌های مورد نیاز روی سردار و زیردار بطور مساوی و یکنواخت و با کششی یکسان تنیده شود.

در واقع چلّه‌ها در فاصلهٔ بین زهوارها حالت ضربدر یا زیگزاگ پیدا می‌کند. پس از اعمال فوق به جای نخ اول یک تسمه چوبی و بعبارتی چوب مهار را رد می‌کنیم تا عمل گلیم‌بافی و زنجیره‌بافی روی آن انجام شود و به جای نخ زه بالائی چوب ‌هاف را قرار می‌دهیم. پس از قرار دادن چوب‌های فوق بهتر است که عمل کوجی پیچی را انجام دهیم. (لازم به ذکر است که وجود کجو در روش ‌‌‌ترکی الزامی نیست).

مزایا و محاسن چلّه‌کشی‌‌‌ ترکی

1 - تسلط بیشتر بافنده

2 - منظم بودن چلّه‌ها

۳ - ‌پائین‌کشی آسان

معایب چلّه‌کشی‌‌‌ ترکی

۱ - امکان چرخش چلّه روی سردار و زیردار (بعلّت دو طرفه بودن چلّه‌ها) که حتماً به مهارکردن نیاز دارد و به خاطر همین است که در‌ این نوع چلّه‌کشی از چوب مهار استفاده می‌شود.

۲ - انجام گلیم‌بافی به روش سوف: هر چند که‌ این نوع گلیم‌بافی از ظاهر زیبایی برخوردار است ولی دوام گلیم‌بافی کرباس را ندارد. لازم به ذکر است که با بستن چوب کجو روی دارهای ‌‌‌ترکی می‌توان گلیم‌بافی کرباس را انجام داد.

3 - شیرازه پیچی به روش منفصل: یکی از خصوصّیات بافت‌‌‌ ترکی انجام شیرازه بافی منفصل می‌باشد که علّت‌ این امر عدم وجود چوب کجو در دارهای ‌‌‌ترکی است و در صورت استفاده از چوب کوجی می‌توان از شیرازه پیچی متصّل که از استحکام بالاتری و ظاهر منظّم‌‌‌تری برخوردار است استفاده نمود.

4- امکان بوجود آمدن عیب کجی بعلّت عدم استفاده از چوب کجو، لازم بذکر است که بستن چوب کجو و تا حدی می‌تواند از کجی کناره‌های فرش جلوگیری کند. لکن در دارهای کوجی دار اگر در کشیدن پود ضخیم دقّت لازم انجام نگیرد‌ این عیب بوجود خواهد آمد.

چلّه‌کشی فارسی

1 - چلّه‌دوانی در‌ این روش چلّه‌کشی ابتدا با توجه به رجشمار فرش، نخ چلّه مورد‌‌ نظر را تهیّه نموده و در صورتی که کلاف باشد آن را بصورت گلوله در می‌آورند. ابتدا طول چلّه مورد نیاز را محاسبه نموده، به‌ این صورت که اگر طول قالی ۳ متر باشد یک متر به آن اضافه می‌نمایند. (که برای سر چلّه‌های فرش و جای دست بافنده در آخر فرش در نظر گرفته می‌شود). 3 عدد میله فولادی به قطر ۱/۵ - ۱ سانتی‌متر و به طول یک متر را تهیّه کرده و در زمین فرو می‌کنیم .

میله اول و دوم در امتداد یک خط مستقیم باید قرار بگیرد و میله دوم باید کمی از آن خط مستقیم فاصله داشته باشد. فاصله میله اول و دوم یک متر و فاصله میله دوم و سوم باید سه متر باشد.

سپس نخ چلّه را دور میله اول گره زده و از زیر میله دوم رد نموده و میله سوم را دور زده و در برگشت از روی میله دوم و از زیر میله اول رد می‌شود به طوری که ‌نخ‌های بین میله اول و دوم به حالت ضربدر قرار بگیرد و‌ این عمل را به تعداد گره‌های مشخص شده در عرض فرش تکرار می‌کند تا چلّه‌های مورد نیاز بدست ‌‌آید. )چلّه‌ها شبیه عدد 8 قرار می‌گیرند (باید توجّه داشت که 12-4 تار برای بافت شیرازه‌های کنار فرش در نظر می‌گیرند. انجام عمل فوق به چلّه‌دوانی معروف است. (به‌ این علّت که فردی که عمل فوق را انجام می‌دهد باید سریع‌ این مسیر را طی نموده که‌ این فرد حالت دویدن را به خود می‌گیرد به خاطر همین به عمل فوق چلّه‌دوانی می‌گویند.)

لازم به ذکر است در طی عمل فوق، فرد دیگری که در کار چلّه‌دوانی همکاری می‌کند نخی چند لا که طول آن دو برابر عرض فرش است را برداشته و روی میله‌ی اوّل تارها را به صورت 2 تا 2 تا و به صورت گیس‌بافت چپ و راست می‌کند.‌ این کار برای جلوگیری از بهم خوردن چلّه‌ها هنگام برداشتن چلّه‌ها از روی میله‌ها و شمارش و دوخت زدن چلّه‌ها به زیردار انجام می‌گردد. پس از عمل چلّه‌دوانی، نخ نزله را که معادل ۸ برابر عرض قالی می‌باشد را 6 لا کرده و از دو طرف آن را به صورت دو گلوله درآورده و بوسیله آن، چلّه‌ها را در دسته‌های مشخصی در نزدیکی میله سوم چپ و راست می‌کنند (گیس‌بافت می‌کنند ).

تعداد‌ این دسته تارها بستگی به رجشمار فرش دارد. بعنوان مثال اگر رجشمار فرش ۳۰ باشد. ۳۰ را در ۲ ضرب می‌کنیم تا عدد ۶۰ بدست ‌‌آید و ۶۰ را بر عدد ۱۰ که عددی ثابت است تقسیم می‌کنیم و جواب حاصله ۶ می‌باشد. در‌ این رجشمار تارها در دسته‌های ۶ تائی شیرازه می‌خورند و یا به عبارتی هر ۱۰ شیرازه نشانه یک گره ذرعی می‌باشد و عمل فوق را شیرازه زنی می‌نامند.

از عملی که ذکر شد برای گره زدن اضافی چلّه‌ها در روی سردار و پخش چلّه‌ها به طور یکنواخت روی سردار استفاده می‌گردد. (عمل نخ نزله) لازم به ذکر است که مقدار اضافی چلّه‌ها بر روی سردار گره زده می‌شود که به آن گرهٔ اولیّه می‌گویند. همانطور که در شکل مشاهده می‌شود از ۳ میله با قطر یکسان به صورتی استفاده می‌شود که میله اول و سوم در امتداد میله دوم قرار نگیرند و عمل چلّه‌دوانی بصورتی انجام می‌گیرد که چلّه‌های بین میله اول و دوم بحالت ضربدر قرار بگیرند در ضمن فاصله میله اول و دوم 1 متر و فاصله میله دوم و سوم به طول فرش بستگی دارد.

2- انتقال چلّه‌ها روی دار پس از آماده نمودن چلّه‌ها به روش فوق، آنها را از میله‌ها در آورده، جای میله‌ها را با نخ ضخیم یا طناب عوض می‌کنیم و چلّه‌ها را روی نخ مزبور پهن می‌کنیم و با احتیاط روی دار می‌اندازیم. سپس سردار را از یک طرف چلّه‌ها در فاصلهٔ نخ نزله و میلهٔ دوم، وارد چلّه‌ها می‌کنیم . سپس گیس‌بافت میلهٔ اول را به طناب پیج مربوط به زیردار دوخت می‌زنیم سپس چلّه‌های اضافی را از بالای سردار و روی نخ نزله که حالا بالاتر از سردار قرار گرفته است در دسته‌های چندتایی که متناسب با رجشمار فرش است (قبلاً توضیح داده شد) را گره می‌زنیم که به‌ این گره، گرهٔ اولیّه گفته می‌شود.

سپس چلّه‌ها را به طور مناسب و متناسب با رجشمار فرش در سردار و زیردار پخش می‌کنیم (باید مراقب باشیم که پخش چلّه‌ها در سردار بیشتر از زیردار باشد). سپس با توجّه به نوع دار که فلزی یا چوبی باشد با پیج یا گوه چلّه‌ها را سفت می‌کنیم . (در‌ این نوع چلّه‌کشی نیاز به وجود چوب مهار نمی‌باشد) بعد عملیّات کوجی پیچی را انجام می‌دهیم. کجوبندی (نیره کشی) ابتدا چوب کجو را با دو رشته نخ ضخیم به راست‌روها می‌بندیم و سپس نخ چند لای دیگری را که طول آن باید از طول چوب کجو بلندتر می‌باشد را به دوطرف (دو سر) چوب کجو یا به دو میخ دو سر چوب کجو، می‌بندیم.

سپس گلوله نخی درست می‌کنیم و برای شروع کار سر آن را به نخ فوق گره می‌زنیم و آن را دور اولین تار پشت ‌هاف چرخانده و دوباره آن را دور نخ چند لا شده روی کجو گره می‌زنیم. سپس چلّه روی‌ هاف را کنار زده و نخ را دور دومین تار زیر‌ هاف می‌چرخانیم و‌ این کار را آن قدر تکرار می‌کنیم تا تمام تارهای پشت‌ هاف بوسیلهٔ کوجی در جلو قرار بگیرد.

لازم به ذکر است که نباید تارهای زیر چوب کجو را خیلی سفت دور نخ چند لا شده بست چه در‌ این صورت عمل پودکشی و بافت با مشکل مواجه خواهد شد. با کشیدن نخ چند لا شده چلّه‌ها روی کوجی کشیده می‌شوند و با کشیدن نخ اصلی به دو سرکوجی باعث پخش بیشتر چلّه روی کوجی می‌شود.

در ضمن چون چلّه‌ها در پائین کوجی حالت ذوزنقه پیدا می‌کنند از جمع شدن فرش (کجی) جلوگیری می‌نماید. سپس دو زیرسری روی راست‌روها و زیر چوب کجو قرار می‌دهیم. با توضیحات فوق نتیجه می‌گیریم که کجو به دو وظیفه اصلی خود که تفکیک و تنظیم ‌نخ‌های چلّه و جلوگیری از کجی کناره‌هاست عمل می‌کند.

مزایا یا محاسن چلّه‌کشی فارسی

در‌ این نوع چلّه‌کشی بعلّت وجود چوب کجو می‌توان از گلیم‌بافی به روش کرباس استفاده نمود که‌‌‌ دارای استحکام بالائی می‌باشد و در ضمن وجود چوب کجو تا حدّی از کجی کناره‌ها نیز جلوگیری خواهد نمود و در ضمن چون چلّه‌کشی یک طرفه می‌باشد می‌توان به راحتی پشت فرش را مشاهده نمود و هم تنظیم چلّه‌ها روی دار از ثبات بیشتری برخوردار است و چون اضافهٔ چلّه‌ها روی سردار گره می‌خورد می‌توان قالی با طول دلخواه بدون توجّه به طول دار را بافت. معایب: یکی از معایب عمدهٔ‌ این روش ‌پائین‌کشی مشکل روش فارسی بافت می‌باشد که در صورت عدم دقّت و مهارت احتمال سوراخ شدن و پارگی می‌باشد و در ضمن بعلّت ثابت نبودن محل نشستن بافنده تسلط بافنده روی دار کمتر است.

چلّه‌کشی تلفیقی

همانگونه که از نام‌ این چلّه‌کشی بر می‌آید ‌ این چلّه‌کشی با استفاده از مجموعه مزایای چلّه‌کشی فارسی و ‌‌‌ترکی استفاده می‌شود و عملیّات چلّه‌کشی انجام می‌شود به همین دلیل به طور خلاصه مزایا و محاسن دو روش را به طور خلاصه بیان می‌کنیم :

روش انجام چلّه‌کشی تلفیقی در‌ این روش که از دار ‌‌‌ترکی استفاده می‌شود چلّه‌کشی به روش چلّه‌کشی فارسی انجام می‌شود به‌ این صورت که چلّه‌ها ابتدا بر روی زمین دوانیده می‌شود سپس به جای میلهٔ اول و سوم لوله‌های فلزی با طول کمی بلندتر از عرض فرش و با قطر ۲ سانتی‌متر که از استحکام کافی برخوردار باشند قرار می‌دهند و چلّه‌ها را روی میله‌ها پخش می‌کنند و سپس آنها را به همین صورت از روی دستگاه ‌قالی‌بافی عبور می‌دهند و سپس آنها را روی زیردار و جلوکار به وسیلهٔ سیم مفتولی بهم وصل می‌نمایند سپس همانند هر نوع چلّه‌کشی دیگر، چلّه‌ها را با توجه به رج شمار فرش پخش می‌کنند .

در‌ این جا لازم است که‌ این نکته را بیان کنم که باید مراقب پخش بیشتر چلّه‌ها در سردار نسبت به زیردار باشند. سپس برای اطمینان از مناسب بودن طول و عرض چلّه‌ها، یکبار دیگر با متر طول و عرض چلّه‌ها را‌‌‌‌‌ اندازه‌گیری می‌کنند و تارها را شمارش می‌کنند تا تعداد تارها نسبت به تعداد تارهای مورد نیاز مناسب باشد.

پس از اطمینان از موارد فوق، پیچ‌های دستگاه را سفت می‌کنند تا چلّه‌ها سفت شوند (همانگونه که می‌دانید در هنگام چلّه‌کشی با دار از پیج برای سفت شدن چلّه‌ها استفاده می‌شود) و سپس عملیّات کوجی پیچی انجام می‌شود. بعد از انجام کوجی پیچی، عملیّات زنجیره‌بافی و گلیم‌بافی به روش کرباس انجام می‌شود در‌ این روش، احتمال وجود عیب شمشیری از بین می‌رود. در‌ این روش به علّت استفاده از لوله‌ها، از چرخش چلّه‌ها روی سردار و زیردار جلوگیری می‌شود. و به علّت استفاده از چوب کجو، احتمال وجود کجی نیز کاهش می‌یابد.

در‌ این روش هنگام بافت از شیرازه بافی متصل استفاده می‌شود و به علّت محاسن گره‌‌‌ ترکی نسبت به فارسی که در مباحث‌ این آینده شرح داده خواهد شد از‌ این نوع گره استفاده شود. همانگونه که مشاهده نمودید در‌ این روش، هنرمند قالیباف محاسن هر دو روش را استفاده می‌کند و به دور از هرگونه تعصّب به روش خاصی از بافت، امکان بافت فرش با بالاترین کیفیّت را فراهم می‌کند. بعد از انجام چلّه‌کشی بهتر است نکات زیر را مورد توجه قرار دهیم: 1 - کنترل تعداد تارها: محاسبه تعداد تارها برطبق نوع نقشه صورت می‌پذیرد که در‌ این مورد قبلاً به طور مفصّل بحث کرده‌ایم.

لکن در صورتی که بعد از مقداری بافت متوجه شدیم که تعداد تارها با نقشه مطابقت ندارد بهتر است به صورت زیر عمل کنیم:

1 - در صورتی که تعداد تارهای فرش نسبت به نقشه ۱ الی ۲۰ تار بیشتر باشد می‌توانیم تارها را به طور متناوب و از مناطقی که‌‌‌ تراکم بیشتری دارند کم کنیم.

2- در صورتی که تعداد تارهای فرش نسبت به نقشه ۱ الی ۲0 تار کمتر باشد می‌توانیم در مناطقی که از ‌‌‌تراکم کمتری برخوردارند تار اضافه کنیم. و در صورتی که بیشتر از 20 تار کم داشته باشیم باید قسمت بافته شده را بشکافیم و چلّه‌ها را دقیق و منظم کنترل کنیم و بر حسب تعداد تارهای مورد نیاز، تار اضافه کنیم.

۲- کنترل رجشمار چلّه‌ها: همان گونه که قبلاً توضیح داده شد قبل از عمل چلّه‌کشی باید عمل سیه‌بندی را انجام دهیم و چلّه‌ها در طرفین مرکز سردار و زیردار بطور یکنواخت روی دار کشیده شوند و در ضمن ‌‌‌تراکم تارها در همه نقاط باید یکسان باشد. بعد از انجام چلّه‌کشی و در حین زنجیره‌بافی و گلیم‌بافی باید مراقب باشیم که‌ این ‌‌‌تراکم به هم نخورد چون در صورت عدم دقت و مهارت و در زنجیره‌بافی و گلیم‌بافی نظم چلّه‌ها به هم می‌خورد و موجب بوجود آمدن فرش معیوب خواهد شد. در ضمن قطر تارها با رجشمار فرش مطابقت داشته باشد.

3-کنترل پخش چلّه‌ها در سردار و زیردار: همان گونه که قبلا شرح داده شد باید عرض چلّه‌ها در سردار ۵ الی ۲۰ سانتی‌متر بیش از زیردار باشد یا به عبارتی چلّه‌ها در سردار پخش‌‌‌تر از زیردار باشد.

4- کنترل سفتی و شلی چلّه‌ها: در صورتی که چلّه‌ها شل باشند فرش بافته شده دچار بالازدگی خواهد شد و در صورتی که چلّه‌ها بیش از حد سفت شوند فرش بافته شده دچار پائین زدگی خواهد شد و در ضمن‌ این که خطر پارگی نیز وجود خواهد داشت.

5- کنترل هماهنگی کشش تارها: در صورتی که چلّه‌کشی به صورت هماهنگ انجام نگیرد و قسمتی از تارها شل و قسمتی سفت چلّه‌کشی شود در بافت دچار مشکل خواهیم شد و قالی بافته شده معیوب خواهد شد.

6 - کنترل طول چلّه‌ها: قبل از شروع بافت فرش با توجّه به طول فرش مورد‌‌ نظر باید طول چلّه‌ها را کنترل نمود و همانگونه که شرح داده شد طول چلّه‌ها باید از طول فرش مورد‌‌ نظر بیشتر باشد تا بافنده جای دست مورد نیاز برای بافت را داشته باشد. (علّت بیشتر بودن طول چلّه‌ها نسبت به فرش فراهم نمودن جای دست مناسب برای بافنده و قرار دادن سرریشه برای فرش می‌باشد).

سر چلّه دادن: در صورتی که به دلیل اشتباه در محاسبه طول چلّه، یا به دلیل بالازدگی فرش یا به دلیل عدم تناسب طول دار با طول فرش مورد‌‌ نظر، قبل از اتمام بافت فرش، چلّه تمام یا به جایی برسد که بافنده دیگر قادر به ادامه بافت نباشد در‌ این صورت با انجام عملیّات سر چلّه دادن به بافت ادامه می‌دهد در‌ این عملیّات ابتدا نخ چلّه‌‌ای که از نظر جنس، متریک و تعداد لا یکسان با نخ چلّه اولیّه بافت را تهیّه نموده و آن را به چلّه‌های قبلی گره زده و به بافت ادامه می‌دهد.