دوخت کیف‌های چرم و مواد مورد استفاده در آنها

ویژگی‌های متعدد چرم، چه از نظر کاربرد و چه از نظر زیبایی و دوام سبب شده تا صنعتگران و هنرمندان از گذشته‌های دور تاکنون از آن در ساخت و تهیه بسیاری از مایحتاج مردم استفاده کنند، چه کالاهایی که نیاز روزمره زندگی و محصولاتی کاربردی بودند و چه وسایلی که جنبه تزیینی داشتند و برای زیبایی و تزیین و لذت بردن استفاده‌ می‌شدند.

درگذشته وسایلی همچون پوستین-زین و یراق چهارپایان - تجهیزات نظامی - پوشاک جنگی – طومار- کفش و چاروق - دلو - ایجاد نقوش - جلد کتاب- سوخت و نقاشی روی چرم و....

و امروزه انواع کیف‌های دستی و دوشی- ساک - چمدان - جلدهای عینک و موبایل - قاب - رویه انواع صندلی  و مبل- انواع کت وشلوار و بارانی - کمربند - جلیقه - کلاه - دستکش - جعبه سرویس ابزار و ادوات اداری و...

دوخت کیف‌های چرمی

امروزه دوخت کیف‌های چرمی از استقبال بسیاری برخوردار بوده و افراد زیادی مبادرت به آموزش و تولید این گونه کیف‌ها‌ می‌نمایند. هنر دوخت کیف‌های چرمی که در حقیقت از زیر مجموعه‌های سراجی سنتی‌ می‌باشد بگونه‌ای بازگو کننده یکی از مهمترین ویژگی‌های صنایع دستی و هنرهای سنتی یعنی ایجاد اشتغال‌ می‌باشد. اما باید توجه داشت که تولید بدون در نظر گرفتن نیازها،‌ نمی‌تواند همیشه از بازار خوبی برخوردار بوده و سبب ایجاد اشتغال طولانی مدت گردد. بلکه موفقیت اشتغال در استمرار آن است که این استمرار به چند عامل اصلی بستگی دارد.

۱. در نظر گرفتن نیاز جامعه (بازاریابی).

۲. استفاده از مواد اولیه مرغوب و تولید محصولی با کیفیت.

۳. ایجاد نوآوری و ابتکار در تولیدات.

۴. توجه به ظرافت تولیدات.

۵. تهیه بسته بندی‌های زیبا و مناسب با تولیدات.

مواد اولیه

مواد اولیه مورد استفاده در کیف‌های چرمی عبارتند از:

چرم

که شامل چرم طبیعی یا همان پوست دباغی شده و چرم مصنوعی یا چرم صنعتی (فوم)‌ می‌باشند.

چرم مهم‌ترین ماده در تهیه کیف‌های چرمی محسوب‌ می‌گردد.

واحد اندازه گیری که برای چرم بکار‌ می‌رود پا و فوت است که اندازه یک پا یا فوت تقریبا برابر ۴۸/ ۳۰ در ۴۸ /۳۰ سانتیمتر‌ می‌باشد.

هر چند این ابعاد در بازار ایران و بین چرم فروشان چندان رایج‌ نمی‌باشد.

آستری

پارچه آستری که از جنس ها، طرح‌ها و رنگ‌های مختلفی همچون آستری سوزنی ۶۰ گرمی، آستری سوزنی ۹۰ گرمی، آستری ساتن و ساده، آستری مشمع، استری اشبالت، آستری جیر و... عرضه‌ می‌گردد از دیگر مواد مصرفی در کیف‌های چرمی‌ می‌باشند.

از آسترهای نازک و ظریف جهت ایجاد جیب در کیف‌های کوچک و همچنین لایه‌های پوشاننده و از آسترهای ضخیم جهت لایه تقویت کننده و جیب در کیف‌های بزرگ استفاده‌ می‌گردد.

پارچه

پارچه یکی دیگر از موادی است که در برخی از قسمت‌های دوخت کیف‌های چرمی مورد استفاده قرار‌ می‌گیرد.

انواع نخ

در کیف دوزی از نخ پلی استر جهت دوخت درزهای پارچه و از نخ نایلون برای دوخت درزهای چرم استفاده‌ می‌گردد.

البته از نخ استرچ در چرخ‌های ریشه‌‌‌بندی، نخ ابریشمی شماره ۲ و ۳ و نخ عمامه جهت رودوزی و برجسته دوزی بر پارچه و چرم نیز استفاده‌ می‌شود. هر چند نخ موم زده از رایج‌ترین نخ‌های مورد استفاده در دوخت کیف‌های چرمی.

در کل نخ‌های مورد استفاده در محصولات چرمی را به سه دسته نخ‌های موم دار، نخ‌های نیم موم و نخ‌های بدون موم‌ می‌توان تقسیم‌‌‌بندی کرد.

 زیپ

زیپ وسیله‌ای است که از آن برای بستن (بسته شدن) دو تیکه چرم یا دو تیکه پارچه یا چرم با پارچه (یا بستن دهانه ها) به کار برده‌ می‌شود. زیپ‌ها به سه دسته زیپ معمولی، زیپ کاپشن و زیپ دندانه مخفی تقسیم‌‌‌بندی می‌شوند. دندانه زیپ‌ها از جنس پلاستیک یا فلز‌ می‌باشد. زیپ‌ها دارای شماره‌های مختلفی (از نظر درشتی و ریزی دندانه ها)‌ می‌باشند. در دوخت کیف‌های چرمی بیشتر از زیپ‌های شماره ۳ (جهت محصولات چرمی کوچک) و زیپ شماره ۵ (جهت محصولات چرمی بزرگ) استفاده‌ می‌گردد.

 انواع چسب ها

در دوخت کیف‌های چرمی از انواع چسب‌ها همچون نواری، تیوپی، ماتیکی شیشه‌ای، لیتری، چسب آهن، چسب کفاشی، چسب چوب، لای چسب، چسب کاغذی، زانفیکس نواری و متری و سریش در موارد مختلف استفاده‌ می‌گردد.

 لای چسب

از این چسب جهت چسباندن لایه‌های پارچه بر روی هم استفاده‌ می‌شود. زانفیکس: زانفیکس لایه دورو چسب داری است که به صورت متری و نواری‌ می‌باشد و از آنها جهت چسباندن قطعات بزرگ پارچه و لب تا نمودن کیف پارچه‌ای استفاده‌ می‌کنند.

طلق

طلق یک نوع پلاستیک (ظریف و یا ضخیم) است که برای مصارف مختلفی همچون الگو کشی، نمایش فضاهای مختلف و همچنین در مقاوم سازی کیف‌ها استفاده‌ می‌شود.

روغن، پارافین و موم

که جهت نرم کردن نخ استفاده‌ می‌شوند.

روغن بزرک

از روغن بزرک جهت نرم کردن رویه چرم استفاده‌ می‌کنند.

روغن سُم

روغنی است که با مالیدن آن بر روی چرم علاوه بر ایجاد نرمی و انعطاف پذیری زیاد از چروک شدن چرم نیز جلوگیری‌ می‌کند.

واکس چرم

واکس‌ها موادی هستند که جهت براق نمودن چرم‌ها با برس مخصوص، ابر و یا پنبه بر روی چرم زده‌ می‌شوند. 

ابر، پشم شیشه و الیاف

ابر، پشم شیشه و الیاف بعنوان مواد برجسته کننده و محافظ لایه‌های چرم و پارچه به کار‌ می‌روند. ابرها معمولاً با قطری از ۲ تا ۷ میلیمتر و پشم شیشه با قطر ۵/. تا ۱ سانتیمتر در کیف‌های چرمی مورد استفاده قرار‌ می‌گیرند.

مقوا

از مقوا علاوه بر استفاده آن در الگوسازی جهت مقاوم سازی کف کیف به کاربرده‌ می‌شود. کرپ: یک ماده پاک کننده است که برای پاک کردن چسب‌های اضافی از آن استفاده‌ می‌کنند. قدک: قدک پارچه‌ای که جهت مقاوم ساختن کف یا دیواره در کیف استفاده‌ می‌گردد.

از دیگر مواد مصرفی در دوخت کیف‌های چرمی‌ می‌توان به قیطان، زنجیر، یراق، مگنت، پرچ، مارک و...اشاره کرد.

ابزار کار

برای دوختن وسایل چرم دوزی شده به یک سری ابزار نیاز است که در ادامه به آنها می پردازیم:

میز کار

هر چند برخی از صنعتگران مناسب‌ترین میز کار را جهت دوخت کیف‌های چرمی میزهایی با ارتفاع ۷5 تا ۸۰ سانتیمتر و از جنس چوب یا فلز که سطح آن معمولاً با پلاستیک ضخیم پوشیده شده است‌ می‌دانند در حالی که ارتفاع میز‌ می‌بایست متناسب با قد صنعتگر باشد برای مشخص شدن مناسب‌ترین ارتفاع میز، چنانچه صنعتگر در کنار میز بایستد و دست خود را مشت کرده و زیر چانه قرار دهد، آرنج‌ می‌بایست بر روی سطح میز قرار گیرد.

ابزار و وسایل طراحی: کاغذ، خودکار (ساده برای مقوا و ژله‌ای برای چرم)، روان نویس (مخصوص پارچه و چرم)، مداد HP، پرگار، گونیا، خط کش، متر، مقوای ساده، مقوای شطرنجی، کاغذ الگو، برگه‌های (ورق‌های) رادیولوژی و... که برای طراحی از آنها استفاده‌ می‌شود.

تخته کار

تخته‌ای از جنس پلاستیک فشرده یا فایبرگلاس است که پارچه، مقوا یا چرم را بر روی آن قرار داده و با گرزن یا کاتر آنها را برش‌ می‌دهند.

خودکار اکلیلی

یا خودکار ژله‌ای، خودکاری است که از آن جهت کشیدن خطوط بر روی چرم استفاده‌ می‌شود.

از محسنات این خودکار، براحتی پاک شدن اثر خطوط بجا مانده از آن بر روی چرم بوسیله کرپ یا یک تیکه پارچه نمناک تمیز‌ می‌باشد.

پاک کن چرم (کرپ)

وسیله‌ای است که از آن جهت تمیز کردن خطوط خودکار اکلیلی، چسب‌های اضافی و کثیفی‌های روی چرم استفاده‌ می‌شود.

رولت

از رولت جهت علامت گذاری محل سوراخ‌های دوخت روی چرم استفاده‌ می‌شود.

در دوخت کیف‌های چرمی از رولت‌هایی با فاصله سوراخ‌های 5/2 و 5 سانتیمتری استفاده‌ می‌شود.

سوزن چرم دوزی

در دوخت کیف‌های چرمی از سوزن‌های مختلفی (متناسب با اندازه سوراخ‌های ایجاد شده با سنبه بر روی چرم) استفاده‌ می‌شود.

مشته

وسیله‌ای که مانند چکش (یا گوشت کوب) جهت ضربه زدن به ابزار فلزی (مثل سنبه) یا قطعات چرمی (هنگام لب تا کردن چرم) و... از آن استفاده‌ می‌شود.

سنبه

سنبه ابزاری فلزی با نوکی تیز‌ می‌باشد که از آن جهت سوراخ کردن چرم (برای مصارف مختلف) استفاده‌ می‌شود.

سنبه‌ها با توجه به قطر و ابعاد نوک آنها شماره گذاری‌ می‌شوند(مثل سنبه شماره 5/0، 1، 5/1، 2، 5/2، 3،...).

نوک سنبه‌ها نه تنها دارای قطرهای مختلف بلکه دارای اشکال گوناگونی نیز‌ می‌باشند. اشکالی مانند: قلب، گل، ستاره، بیضی، بُته جغه و...

پرچ کن دستی

وسیله‌ای است که دارای اهرم‌هایی با سطح مقطع مختلف‌ می‌باشد و از آنها جهت ایجاد سوراخ‌های مورد نظر استفاده‌ می‌شود.

سنگ نفت

سنگی دو رویه است (یعنی درجه زبری دو طرف آن متفاوت‌ می‌باشد) که با آن گرزن و چاقو را تیز‌ می‌کنند.

سنگ سمباده

که از آن برای تیز کردن چاقو استفاده‌ می‌شود.

گزن(گرزن)

وسیله‌ای فلزی است که از آن برای برش چرم و مقواهای ضخیم استفاده‌ می‌شود.

قیچی

در کیف دوزی از قیچی‌های مختلفی همچون قیچی کاغذ چین، قیچی پارچه چین، قیچی نخ چین، قیچی زیگزاگ و... جهت برش کاغذ، مقوا، چرم و حالت دادن به لبه‌های چرم استفاده‌ می‌شود.

کاربن

از کاربن جهت انتقال طرح بر روی پارچه و چرم استفاده‌ می‌گردد(کاربن سفید برای پارچه‌های تیره و کاربن سیاه جهت پارچه‌های روشن).

رولت

وسیله‌ای است برای انتقال طرح از کاغذ بر روی پارچه یا چرم.

بشکاف

وسیله‌ای است که از دو قسمت بدنه و دسته تشکیل شده، سر این وسیله به صورت کمان بوده که از آن جهت برش نخ استفاده‌ می‌شود.

کاتر

از کاترها با تیغه‌های مستطیلی و مدور جهت برش خطوط مقوا، چرم و پارچه استفاده‌ می‌گردد.

برس

برس‌ها که دارای اشکال مختلف و با موهای نرم و زبر‌ می‌باشند جهت پاک کردن سطوح کار استفاده‌ می‌گردند.

انگشتانه

انگشتانه وسیله‌ای فلزی است که در انگشت سوم دست کرده و با آن به انتهای سوزن فشار وارد‌ می‌کنند تا سوزن به راحتی از اشیاء ضخیم عبور کند بدون آنکه به دست آسیبی وارد شود.

قلم مو

انواع قلم موهای پهن و باریک که از آنها برای کشیدن لایه چسب بر روی پارچه، کاغذ، مقوا و چرم استفاده‌ می‌شود.

کاردک

از کاردک جهت جمع نمودن چسب‌های اضافی استفاده‌ می‌شود.

چکش

وسیله‌ای است که جهت ضربه زدن بر قطعات فلزی و یا چرمی به کار‌ می‌رود.

خط کش فلزی

مناسب‌ترین خط کش برای استفاده در برش‌های چرم، خط کش فلزی است.

از آنجائیکه برش‌های چرم توسط ابزار تیز و برنده‌ای چون گرزن یا کاتر صورت‌ می‌گیرد چنانچه از خط کش‌های چوبی یا پلاستیکی استفاده کنیم امکان بریده شدن خط کش‌ها و یا انگشتانمان وجود دارد. همچنین به دلیل استقامت کم این خط کش ها، امکان کج شدن خط برش نیز است. اما خط کش‌های فلزی به سبب قطر و استقامت مناسبی که دارند به راحتی حائل نوک گرزن یا کاتر شده و نه تنها خط برش کاملاً صاف صورت‌ می‌گیرد بلکه هیچگونه آسیبی هم به خط کش وارد‌ نمی‌شود.

خط کش سوراخ دار، گرد کن، گونیای کنگره دار

ابزار جدیدی هستند که جهت تسریع در کار و بالا بردن دقت در علامت گذاری نقطه‌ها بر روی چرم تهیه شده‌اند.

خط کش سوراخ دار

از خط کش سوراخ دار جهت علامت گذاری محل سوراخ‌ها با فاصله یکسان در یک خط مستقیم استفاده‌ می‌گردد.

این وسیله دارای چهار ردیف سوراخ با فواصل ۴، ۵، ۶ و ۷ میلیمتر از یکدیگر (در طول) و با فاصله‌های ۳ و۵ میلیمتر (از حاشیه)‌ می‌باشد.

گرد کن

این وسیله جهت ایجاد خطوط منحنی بکار برده‌ می‌شود.

گرد کن‌ها در ۷ اندازه و جهت علامت گذاری سوراخ‌هایی با فاصله ۵ میلیمتری از یکدیگر در خطوط منحنی‌ می‌باشند.

گونیای کنگره دار

این وسیله دارای دو کاربرد متفاوت‌ می‌باشد.

الف) گونیا: که جهت عمود کردن خطوط از آن استفاده‌ می‌گردد.

ب) علامت گذاری محل سوراخ‌ها: که با توجه به ساختار این گونیا، محل سوراخ‌هایی که‌ می‌بایست سنبه زده شود مشخص‌ می‌شود.

وجود حالت کنگره‌ای حاشیه این گونیا (قسمت لبه داخل گونیا) با فاصله‌های ۵ میلیمتری این امکان را فراهم‌ می‌کند که با کشیدن خودکار اکلیلی در آن قسمت (بر روی چرم)، محل سوراخ‌ها با فواصل دقیق و یکسان مشخص گردند.

دکمه زن و پرج زن

از این ابزارها جهت نصب دکمه چهار پارچه و پرچ‌های زیر و رو استفاده‌ می‌گردد.

پرج زن‌ها دارای انواع مختلف و در ابعاد گوناگونی‌ می‌باشند.

پانچ (سوراخ کن): وسیله‌ای است که توسط آن‌ می‌توان حاشیه (لبه‌های) چرم را در اندازه‌های سوراخ کرد.

این وسیله دارای ۶ عدد سر سنبه با شماره‌های ۲، ۲/۵، ۳، ۳/۵، ۴ و ۴/۵ به صورت تک اهرمی و دو اهرمی‌ می‌باشد.

از آنجائیکه بیشترین سنبه‌های مصرفی در دوخت کیف‌های چرمی، سنبه‌های کوچک‌تر از ۲‌ می‌باشند لذا‌ می‌توان سر سنبه‌های شماره ۰/۵، ۱ و ۱/۵ را به صورت جداگانه تهیه و جایگزین سر سنبه‌های این دستگاه نمود.

سر سنبه‌های این دستگاه قابلیت بیرون آمدن (جدا شدن) و تعویض با دیگر سر سنبه را دارند. از مزایا و معایب پانچ نسبت به سنبه‌ می‌توان به موارد زیر اشاره کرد.

 مزایا:

الف) دقت و سرعت عمل آن در سوراخ کردن چرم.

ب) جلوگیری از آلودگی صوتی (به دلیل عدم نیاز به ضربه زدن به آن بر خلاف سنبه).

معایب:

از پانچ فقط‌ می‌توان برای سوراخ کردن حاشیه‌ها (لبه‌ها) استفاده نمود.

در حالیکه از سنبه‌ می‌توان در تمام قسمت‌های چرم(حاشیه، وسط و...) سوراخ را ایجاد کرد.

از دیگر ابزاری که در دوخت کیف‌های چرمی استفاده‌ می‌گردد‌ می‌توان به انبردست، درفش، سنباده، سوزن، گیره کاغذ، سوزن ته گرد، پیچ گوشتی و چرخ دوخت اشاره کرد.

البته در کارگاه‌های بزرگ تولیدی از دستگاه‌های صنعتی متعددی نیز استفاده‌ می‌کنند.

تصاویر برخی از ابزار کار و مواد اولیه دوخت کیف‌های چرمی

نکات مهمی در رابطه با دوخت کیف‌های چرمی

رعایت موارد زیر‌ می‌تواند منجر به تولید محصولی ایده آل، ظریف و با کیفیت گردد.

1. استفاده از چرم طبیعی.

۲. بکار گیری الگوی مناسب.

۳. انتقال صحیح و دقیق الگو بر روی چرم.

4. دقت در برش و رعایت زوایای کار.

۵. ظرافت در دوخت و توجه به فواصل آنها.

۶. بکارگیری نخ و دوخت مناسب با ابعاد و شکل کیف.

۷. استفاده از چرم با رنگ‌های مناسب (هم طیف).

۸. ایجاد نوآوری و ابتکار در الگوها.