دستورالعمل‌های دندانه دادن و رنگرزی

در این مطلب دستورالعمل های دندانه دادن و رنگرزی را به طور خلاصه بیان می کنیم:

دستورالعمل‌های دندانه دادن

در دندانه دادن می توانیم از هر یک از پنج مواد زیر استفاده کنیم:

زاج سفید

برای یک کیلوگرم پشم ۱۸۰ گرم زاج سفید و ۲۷ لیتر آب را مخلوط می‌کنند تا حل شود. پشم، شسته و خیس را داخل محلول کرده و به مدت یک ساعت حرارت می‌دهند. پس از آن که پشم سرد و آب کشیده شد برای رنگرزی آماده است.

سولفات مس

برای هر کیلوگرم پشم، ۱۱۵ گرم سولفات مس کافی است. محلول را برای یک ساعت می‌جوشانند و اگر رنگ‌های روشن‌تر مورد نیاز باشد، زمان جوشاندن را تقلیل می‌دهند. برای رنگ‌های تیره‌تر مقدار دندانه را اضافه می‌کنند. این دندانه برای ساختن رنگ‌های سبز مناسب است.

کروم

با کروم عملیات پیش از رنگرزی انجام می‌شود. دو قاشق غذاخوری کروم برای یک کیلوگرم پشم کافی است. پشم را با محلول کروم مخلوط می‌کنند و برای ۴۵ دقیقه می‌جوشانند. پشم را با این محلول خنک می‌کنند و سپس آب می‌کشند. دیگ رنگرزی در تمام مدت باید پوشیده باشد زیرا کروم نسبت به نور حساس است و امکان دارد رنگی سوای آن چه نیاز است، به دست آید. از این رو پشم رنگ شده را در سایه خشک می‌کنند.

زاج سبز

۴۵ تا ۶۰ گرم زاج سبز برای هر کیلوگرم پشم به کار می‌رود. پشم را به محلول زاج سبز اضافه می‌کنند و به مدت ۳۰ دقیقه حرارت می‌دهند. ۲۵/۸ قاشق غذاخوری جوهر غوره و یک فنجان نمک‌های رنگی را در یک لیتر آب حل کرده به محلول زاج سبز اضافه می‌کنند و به مدت ۴۵ دقیقه محلول را دوباره می‌جوشانند. پشم را در محلول می‌گذارند تا سرد شود و بعد آب می‌کشند. زاج سبز حالت خورندگی دارد. از این رو ممکن است ساییدگی در گلیم ایجاد کند.

قلع

۲۵/۴ قاشق غذاخوری قلع برای یک کیلوگرم پشم نیاز است. قبل از اضافه کردن پشم، قلع را کاملاً در دیگ رنگرزی حل می‌کنند و پس از فرو بردن پشم در دیگ، حرارت آن را تدریجاً در طول یک ساعت اضافه می‌کنند تا به حد جوشان برسد. پشم را در محلول خنک می‌کنند و سپس آب می‌کشند.

دستورالعمل‌های رنگرزی

دستورالعمل‌های رنگرزی از دیرباز پر رمز و راز بوده است و فقط ابداع کنندگان از چند و چون آن خبر دارند و راز آن را به نسل‌های بعدی انتقال داده‌اند. از این رو تهیه‌ی رنگ هیچ‌گاه دقیق نبوده است. طرز تهیه‌ی زیر، نمونه‌ای است متعلق به یک رنگرز هندی به نام «بیربول»، (Birbul) که در تبریز زندگی می‌کرد: «برای تهیه‌‌‌ی آبی بیربول یا همان شنگرفی، نیل و زاج سفید را چنان آسیاب و الک کنید تا کاملاً نرم شود. سپس برای ده ساعت بخیسانید و به هم بزنید. آن گاه پشم را در آن قرار دهید و برای چند ساعت بخیسانید و پس از آن برای سه ساعت بجوشانید و سپس در آن پنیری که به خوبی زده شده، به مدت سه ساعت قرار دهید. سپس دوباره پشم را بشویید و خوب آب‌کشی کنید». 

قرمز دانه

برای ساختن یک کیلوگرم رنگ ۲۵۰۰۰۰ عدد حشره‌‌‌ی کاکوس را در آب جوش فرو می‌برند و سپس می‌گذارند تا خنک شود. آن‌گاه آن را خشک کرده به صورت گرد درمی‌آورند. یک کیلوگرم رنگ قرمز دانه را به آب گرم اضافه می‌کنند تا به غلظت شیر درآید. سپس ۲۸۰ گرم جوهر غوره و یک فنجان پر از نمک رنگ را به محلول اضافه می‌کنند. گاه‌گاه به هم می‌زنند سپس می‌گذارند تا برای ۱۲ ساعت بماند تا کاملاً غلیظ شود. پس از آن محلول را به ۳۵ لیتر آب گرم اضافه کرده و تکه‌های چسبیده به هم را درمی‌آورند و به مدت ۱۵ دقیقه حرارت می‌دهند و می‌جوشانند.

پشمی را که قبلاً با قلع دندانه داده‌اند به محلول می‌افزایند و برای ۳۰ تا ۳۵ دقیقه می‌جوشانند و پس از سرد شدن آن را آب‌کشی می‌کنند تا آب کاملاً صاف شود. سپس پشم را آویزان می‌کنند تا خشک شود. با این عملیات رنگ قرمز شفافی به دست می‌آید که ثابت نیز هست. از دیگ رنگرزی تا زمانی که قلع سفیدگری آن ناپدید شود، می‌توان استفاده کرد. ریشه‌ی روناس با دندانه‌ی کروم: برای یک کیلوگرم پشم یک کیلوگرم ریشه‌‌‌ی روناس، ۲۵/۸ قاشق غذاخوری جوهر غوره و یک فنجان نمک رنگ، به کار می‌رود. پشم را با کروم می‌شویند و دندانه می‌دهند.

ریشه‌ها را به ورقه‌های دو سانتیمتری بریده و برای ۱۲ ساعت در ۳۳ لیتر آب می‌خیسانند تا آب را به خود جذب کرده و کمی متورم شود. سپس با ۲۵/۴ لیتر آب آن را می‌جوشانند و پس از خنک شدن ریشه‌ها را درمی‌آورند. پشم نم‌دار را به دیگ رنگرزی اضافه کرده، برای نیم‌ساعت می‌جوشانند. برای رنگ‌های روشن‌تر، مدت کم‌تری می‌جوشانند. محلول جوهر غوره و نمک رنگ را با یک لیتر آب به دیگ اضافه می‌کنند و برای نیم‌ساعت دیگر می‌جوشانند و پس از آن که پشم خنک شد آن را آب‌کشی می‌کنند، می‌چلانند و در سایه آویزان می‌کنند تا خشک شود.

کافیشه یا زاج سفید

برای یک کیلوگرم غنچه خشک شده‌ی گل کافیشه، ۲۵/۸ قاشق غذاخوری جوهر غوره و یک فنجان نمک رنگ استفاده می‌شود. گل کافیشه را در کیسه‌ای نخی قرار می‌دهند و سر آن را می‌بندند و در حمام رنگ با ۳۳ لیتر آب برای ۲ ساعت می‌جوشانند.

پشم شیشه را با زاج سفید دندانه می‌دهند و برای نیم‌ساعت دیگر با محلول جوهر غوره و نمک رنگ و چند لیتر آب می‌جوشانند. سپس پشم را آب می‌کشند، می‌چلانند و در سایه آویزان می‌کنند تا خشک شود. آنچه که باعث برتری رنگرزی با شیوه‌‌‌ی سنتی شده علاوه بر داشتن ثبات در برابر نور و رطوبت و ...، شفافیت آنها با گذشت زمان بیشتر می‌شود یعنی با مرور زمان و پا خوردن دستبافته کیفیت رنگ بالاتر می‌رود و رنگ درخشان‌تر می‌شود.

در روش رنگرزی سنتی ابتدا پشم‌ها را کاملاً می‌شویند و اگر لازم باشد آنها را دندانه می‌دهند. دندانه دادن یعنی قرار دادن پشم درون محلول‌های حاوی زاج سفید (سولفات مضاعف آلومینیوم)، زاج سیاه (سولفات مضاعف آهن و پتاسیم)، قره قروت، دوغ و ... برای ایجاد ثبوت رنگ در پشم پس از شستشوی پشم و احیاناً دندانه دادن آن (در صورتی که بخواهیم قبل از رنگرزی دندانه بدهیم) پشم را درون محلول جوشان حاوی مایه‌‌‌ی رنگی می‌اندازیم و مرتباً پشم را که کاملاً کلافش باز شده است با چوب به هم می‌زنیم تا در زمان مخصوص که عمل رنگرزی انجام پذیرد.

پس از این کار پشم را درآورده و کاملاً می‌شوییم. ظرف رنگرزی از جنس مس است و «پاتیل» نام دارد. شخصی که کار رنگرزی را انجام می‌دهد رنگرز نام دارد. برای رنگرزی گیاهی از قسمت‌های مختلف گیاه نظیر پوست، ریشه، گل و برگ استفاده می‌شود و بیشتر از هر چیز پوست گردو، انار، پیاز، پسته، فندق، ساقه‌ی بقم سرخ و مشکی، ساقه‌ی چوب زرد، گل انار، آفتابگردان و اسپرک، برگ مو، نیل، چنار، حمای و ریشه گیاه روناس استفاده می‌شود. رنگرزان سنتی، رنگ‌ها را به دو دسته رنگ‌های گیاهی و نیلی تقسیم می‌کنند.

رنگ‌های گیاهی شامل زرد، سربی، شمشادی، قهوه‌ای، بادامی، گردویی، کرم، حنایی، شتری و ... است که از برگ مو، پوست انار، پوست گردو، گندل، جاشیر و ... به دست می‌آیند. رنگهای نیلی شامل آبی خشت، آبی روشن، آبی فیروزه‌ای، آبی آسمانی، سبز روشن، سبز سیر، سرمه‌ای و مینایی است که با نیل و هیدروسولفید و زاج تهیه می‌شود. برخی در این دسته‌بندی برای رنگ‌های روناسی دسته‌ی جداگانه‌ای در نظر می‌گیرند که شامل رنگ‌های قرمز، نارنجی، صورتی، بدنی، نیم‌رنگ و بنفش می‌شود که با روناس و زاج و جوهر لیمو و مدت زمان آب‌دهی متفاوت به دست می‌آیند.

البته در این شیوه‌ی سنتی به جای جوهر لیمو از دوغ یا قره‌قروت (قارا) استفاده می‌کنند. گیاهان رنگدار که برای رنگرزی استفاده می‌شوند و قبلاً هم به آنها اشاره شد ممکن است از قسمتهای گوناگون آن گیاه که مورد نظر است استفاده شود که عبارتند از:

۱. ریشه (ختمی، روناس)

۲. پوست گیاه (گردو، انار)

۳. برگ گیاه (مو، مورد)

۴. شاخه (گیلاس، چنار)

۵. گل و ساقه (گندل)

۶. ساقه (گندم) در رنگرزی، نیل و روناس را مادر رنگ‌های رنگرزی می‌دانند.