خط و کتیبه‌نگاری در زیلو (بخش اول)

یکی دیگر از ویژگی‌های یگانه‌ی زیلو وجود کتیبه‌نگاری در این فرش است. این کتیبه‌ها همانند نقوش زیلو نشان‌دهنده گونه‌ای از رفتار فرهنگی و اجتماعی ایرانیان، خاصه مردمان یزد است.

اعتقاد به عمل خیر و کارهای عام‌المنفعه، توجه به مسایل دینی، ثبت تاریخی، علاقه به ماندگاری لقب‌ها و نام‌ها و قرار دادن آن در معرض دید عموم، همگی در کتیبه‌های حاشیه زیلوها قابل بررسی و پژوهش است. کتیبه زیلوها در عین حال کمک شایانی به شناخت و بررسی تاریخ زیلو کرده است. در این کتیبه‌ها تاریخ اجرای اثر، نام سفارش دهنده، نام بافنده، و نام مکانی که زیلو در آن گسترده شده، آمده است. در بسیاری از موارد می‌توان تاریخ ساخت بنا را بر اساس تاریخ‌های موجود در زیلوهای وقف شده و شرح کتیبه‌ها حدس زد که این خود کمک شایانی به بررسی تاریخی اثر می‌کند.

نکته حایز اهمیت دیگر اینکه، در فرهنگ رفتاری هنرمندان و صنعتگران ایرانی به امضا و نام هنرمند کمتر توجه شده است؛ چنان‌که امروز با آثار بسیاری مواجه‌ایم بدون آنکه کمترین اطلاعی از نام سازنده یا سازندگان آن اثر داشته باشیم. زیلوبافی از معدود هنرهایی بوده که همواره نام هنرمند در کنار نام سفارش‌دهنده قید می‌شده و امروز این امکان را فراهم آورده است تا در بررسی زیلوهای مختلف، نام هنرمندان آن نیز قابل بررسی و پژوهش باشد.

یکی دیگر از نکات مهم در بررسی کتیبه‌ها ساختار زیباشناسانه‌ی آن است. زیلو به منزله‌ی فرشی که در طرح و نقش، رنگ و ساختار اجرایی، قرابت بسیاری با معماری و عناصر تزیینی آن دارد، در کتیبه‌نگاری نیز این هماهنگی و همگامی را حفظ کرده است و موجب شده تا آنچه بر دیوارها و سقف‌های بنا گسترده می‌شد، بر زمین نیز انعکاس یابد و فضای معماری را در تعادلی هماهنگ و همگون قرار دهد.

بررسی فرهنگ نوشتاری زیلوها

نگارش کتیبه‌ی زیلوها دارای گونه‌های مختلفی است. در برخی از زیلوها خط در دو قسمت عرضی زیلو قرار گرفته و در حاشیه‌های طولی از نقوش ویژه‌ی حاشیه استفاده شده است. کتیبه‌ی گونه‌ای دیگر از زیلوها در طرف طول زینو قرار دارد و حاشیه‌های عرضی با کلماتی چون وقف نمود یا وقف، تزیین شده است. مثلا در حواشی زیلوهای مسجد جامع محمدحسین اردكان عبارت «وقف نمود» و «بسعی فیض و عباس» نگارش یافته و ترکیبی زیبا ایجاد کرده است. در برخی دیگر از زیلوها کتیبه در چهار طرف زیلو قرار گرفته است و نقش متن را دربر دارد. برخی دیگر از زیلوها دارای کتیبه‌ای در دو قسمت عرضی و یک طرف طول هستند. این ویژگی در زیلوهای بلند مساجد بیشتر دیده می‌شود.

برخی از زیلوها نیز دارای خط‌نگاری در وسط هستند. در این زیلوها نوشته جای نقش متن را گرفته است. گفتنی است این گونه زیلوها که امروزه نیز تولید می‌شوند، دارای ابعادی کوچک بوده و در گذشته نیز محل استفاده از آنها در فواصل میانی ستون‌ها یا چشمه‌ی مساجد بوده است. با محاسبه زیلوهایی که مصرف خانگی داشتند و در آنها از کتیبه استفاده نمی‌شد، می‌توان گفت عمده‌ی کتیبه‌نگاری‌ها در این پنج مورد خاص خلاصه می‌شود.

نکته قابل توجه آنکه، حاشیه‌ای که جهت نگارش کتیبه مورد استفاده قرار می‌گرفت، معادل حاشیه بزرگ قالی‌هاست که با تنوعات نوشتاری مختلف ساختار زیبایی به زیلوها می‌داد. قلم نوشته مورد استفاده در زیلوها نیز گونه‌ای قلم نسخ بود که در برخی حروف مانند «الف» و «ی» و برخی از کشیده‌ها و حرکات شباهت‌‌هایی به ثلث نیز دارد و اگر چه به صورت نقش بافته شده، از خوانایی بسیار بالایی برخوردار بوده است. در این خط نوشته‌ها برخی حروف را به گونه‌ای ساده‌نویسی کرده‌اند؛ مانند «گ» که به «ک» تبدیل شده و یا در مواردی «چ» به «ج» تبدیل شده است که شاید علت عمده آن محدودیت‌های بافت بوده که موجب شده زیلوباف از پرداختن به جزییات این چنینی پرهیز کند.

کتیبه‌نگاری زیلوها را می‌توان به چند بخش مختلف تقسیم کرد. آنچه در این کتیبه‌ها ابتدا به چشم می‌آید نحوه وقف کردن زیلوست که خود گونه‌های متفاوتی دارد و نشان از دقت نظر واقفان و استادکاران زیلوباف دارد. این وقف‌نامه‌های ساده بعضا با جملات و عباراتی کوتاه حتی در حد یک کلمه نگارش یافته است. نحوه‌ی نگارش وقف‌نامه و عمده‌ی عبارت‌های به کار رفته در نگارش نحوه‌ی وقف چنین است:

۱. وقف صحیح شرعی نمود عالی‌جناب مقدس القاب ...

۲. وقف است این زیلو با ۵ عدل دیگر بر مسجد ...

٣. وقف موبد صحیح شرعی نمود واقف امر مزبور این زیلو را با یک عدل دیگر بر مسجد ...

۴. وقف نمود حاجی‌الحرمین‌الشریفین ... .

۵. وقف مؤيد شرعی نمود عالی‌جناب اشرف‌الحاج ...

۶. وقف کرد قطب‌الدین بن تاج‌الدين ...

۷. وقف موبد نمود عالی شأن کهف‌الحاج ... .

۸. وقف موبد و صحیح شرعی نمود واقف امر مزبور این زیلو را با یک عدل دیگر بر مسجد ...

۹. وقف شد این زیلو بر مسجد جامع ... .

۱۰. وقف شرعی نمود عالیقدر محمدعلی ولد كهف‌الحاج ...

۱۱. وقف نمود قرب الى الله بنده حقیر ابن رکن‌الدین محمد حسینی ...

۱۲. وقف بر مسجد جامع فیروزآباد نمود ...

۱۳. وقف نمودند عالیجاه ملی جایگاه خيرالحاج حاجی میرزا محمدبیک ...

۱۴. وقف شرعی و حبس مخلد ملی اسلامی نمود تقوی شعار خيرالحاج.

۱۵. وقف شرعی نمودند حضرات جماعت قریه بفروئید این زیلو را ...

۱۶. وقف مخلد است این زیلو با چهار عدل دیگر بر مسجد جامع ...

۱۷. وقف موبد و حبس مخلد شرعی نمود اقل‌الحاج حاجی محمدحسین ...

۱۸. وقف موبد و حبس مخلد ملی نمود صاحب خیر این زیلو را بر مسجد زیرده ...

گفتنی است عبارت‌های «وقف نمود» و «وقف کرد» بیش از سایر عبارت‌ها به کار رفته است.

بخش دیگری که در کتیبه‌های زیلو قابل تأمل است، القاب و عناوینی است که واقفین را معرفی می‌کند؛ خاصه در زیلوهای سده‌های گذشته که این عناوین متناسب با فضای فرهنگی آن عصر با القاب بعضاً اغراق شده بیان شده است. اما هر چه به زیلوهای جدیدتر می‌رسیم، این القاب نیز ساده‌تر و در بسیاری از موارد به معرفی نام واقف بسنده شده است نکته‌ی حایز اهمیت آنکه در گذشته چون واقفان عمدتا از تمکن مالی بهره‌مند بودند، طبیعتاً در معرفی آنان اغراق‌‌هایی نیز صورت گرفته و این خاص مردان نبوده بلکه در معرفی زنان خیّر نیز همین گونه عمل می‌شده و به فراخور حال در تعابیر به کار رفته برای آنان نیز، در حد امکان این اغراق‌ها صورت می‌گرفته است. القاب و عناوینی که برای مردان و خیّرین به کار رفته عبارت است از:

۱. توفيق آثار

۲. مرحمت پناه

٣. حاجی‌الحرمين‌الشريفين

۴. کهف‌الحاج

۵. عالیجاه

۶. بندۂ درگاه

۷. اقل‌الحاج

۸. تقوی شعار

۹. خير الحاج

۱۰. معلی جایگاه

۱۱. غفران‌پناه

۱۲. عاليحضرت

۱۳. استاد

۱۴. فقیر گناهکار

۱۵. مرحوم

۱۶. ستوده آداب

۱۷. طائف بيت‌الله الحرام

۱۸. المشرف اشراف‌الركن

۱۹. بنده حقیر

۲۰. عالیقدر

۲۱. مرحمت شأن علين

۲۲. واقف امر

۲۳. عالی شان

۲۴. اشرف الحاج

۲۵. عالیجناب

۲۶. عالیجناب مقدس القاب

۲۷. عاليحضرت ستوده آداب

۲۸. صاحب خیر 

۲۹. جناب مستطاب

۳۰. فخر الحاج 

۳۱. عالیجناب قدسي الالقاب

۳۳. سادات علویه

۳۴. جنت مکان

۳۵. سیادت پناه

۳۶. جنت مکان خلد آشیان

۳۷. مصلا القاب

۳۸. حقیر

۳۹. علامه والده

۴۰. سلالة السادات

۴۱. گرامی منزلت

۴۲. فرشته طینت

۴۳. کهف‌الحاج والمعتمدين

گفتنی است که در بسیاری از موارد چندین عنوان در کنار هم قرار گرفته و به تناسب فضایی که استادکار در اختیار داشته لقبی پر طول و تفصیل برای واقف بیان شده است. مثلا «وقف موبد و حبس مخلد شرعی نمود اقل‌الحاج حاجی محمد حسین ولد الصادق عاليحضرت گرامی‌منزلت فرشته‌طینت کهف‌الحاج والمعتمدین حاجی مهدی بزاز این فرد زیلو را ...».

 بخش دیگر القاب و عناوینی است که برای خانم‌ها در نظر گرفته شده و اگر چه دارای تعدد و تنوع کمتر است، همین تعداد نیز قابل توجه بسیار است؛ چرا که در فرهنگ سنتی و مذهبی ایران سده‌های پیشین و خاصه استان یزد که از بردن نام خانم‌ها در حضور غیر خودداری می‌شد و مردان همسران خود را به نام پسر بزرگ خانواده صدا می‌کردند – چنان‌که در استان یزد هنوز هم این رفتار دیده می‌شود - در کتیبه‌های زیلو از بردن نام آنان ابایی نشده است. با توجه به اینکه این زیلوها در مساجد و تکایا و در حضور غیر گسترده می‌شد و نامحرم می‌توانست به راحتی نام آنها را بخواند و مشخصا آنان را بشناسد. اهمیت این مسئله شاید امروزه و باتوجه به تحولات فرهنگی که روی داده آن‌چنان در خور مداقه نیاید؛ اما با در نظر گرفتن شرایط فرهنگی آن دوران که حتى عمدتا از بردن نام خانم‌ها بر سنگ مزارشان نیز پرهیز می‌شد، و یا سنگ قبری برای خانم‌ها در نظر گرفته نمی‌شد، چنان‌که امروز از گذاردن عکس خانم‌ها بر قبرشان پرهیز می‌شود، نگارش این عناوین و القاب بر کتیبه‌های زیلو اتفاقی جالب توجه و قابل تأمل است. شاید یکی از علل عمده آن توجه و اعتمادی بوده که به مسجد و نمازگزار داشته‌اند. در این کتیبه‌نگاری‌ها نام خانم‌ها و عناوینشان چنان آمده که خواننده تصور می‌کند آنان از استقلال مالی و اختیارات کافی در جامعه سنتی قدیم برخوردار بوده‌اند. القاب و عناوینی که برای معرفی خانم‌ها آمده، چنین است:

۱. عصمت‌پناه 

۲. عليا حضرت 

٣. عفت‌پناه کبیره 

۴. مرحمت شأن 

۵. عفيفه‌ی طاهره 

۶. مرحمت شأن خلد آشیان 

۷. زوج‌ی مسلم 

۸. توفيق آثار 

۹. سرکار بلقیس آثار مهدعلیا 

۱۰. ضعیفه‌ی عابده 

۱۱. عفيفه‌ی صالحه 

۱۲. مسماه 

۱۳. خاتون

۱۴. حاجيه

 ۱۵. بانو

۱۶. خیرالنساء

۱۷. عفت پناه

۱۸. عفيفه‌ی محترمه

۱۹. صالحہ عابده

۲۰. مرحومه

۲۱. المسماه

۲۲. بنت

۲۳. زوجه

۲۴. صفوراء

۲۵. صبيه‌ی

گفتنی است که نام کوچک یا نام خانوادگی بعد از این عناوین و القاب می‌آمد و بعضاً چندین لقب در کنار یکدیگر قرار گرفته است؛ چنان‌که: «وقف کرد صالحه‌ی عباده السماه زینب (خانم ؟) بنت حاجی شمس عابد هنزایی این زیلو را ...»، یا «وقف نمود عفت پناه هاجر خانم زوجه‌ی محمدعلی فیروزآبادی این زیلو را...»، یا «وقف کرد مسماه فاطمه خاتون بنت محمدبن شمس‌الدين بن شعبان این زیلو را با یک عدد دیگر بر ...».

برخی از زیلوها نیز به صورت جمعی وقف شده و نشان‌دهنده‌ی مشارکت و مساعدت مردمی در کارهای عام‌المنفعه است. در این زیلوها به جای نام واقفان، عناوین به صورت جمع آمده است. القاب و عناوینی که برای واقفانی که به صورت جمعی زیلو یا زیلوهایی را وقف می‌کردند، چنین است:

١. جماعت مؤمنین

۲. توفيق آثاران

٣. اهالی

۴. جماعت مسلمین اهل

۵. حضرات مؤمنین

۶. عالی‌جنابان

۷. عالی‌جنابان مقدس القابان

 ۸. حضرات مؤمنین و مؤمنات

۹. کمکی از مؤمنین رفعت معالی

۱۰. ورثه و اوصاء

۱۱. حضرات

۱۲. مؤمنین

۱۳. متولی الموقوفان

۱۴. متولی الموقوفات

در برخی موارد نیز عناوین به صورت مفرد آمده اما نام‌ها در کنار یکدیگر ذکر شده است. این‌گونه نگارش اختصاص به زیلوهایی داشت که واقفان ۲ یا ۳ نفر بودند یا زیلو به سعی کسی جز واقف تهیه می‌شد؛ مانند «وقف نمودند عالیجاه معلی جایگاه خيرالحاج حاجی میرزا محمدبیک خلف مرحمت و غفران پناه میرزا مهدی قزوینی این فرد زیلو را بر مسجد جديدالبنا جامع کوچک میبد بسعي عالي‌حضرت سلالة‌السادات میرزامحسن سنه ۱۲۳۷ عمل ابن محمدعلی قاسم».

مطلب دیگری که در کتیبه‌های زیلو جلب نظر می‌کند دلایل وقف یا محل تأمین هزینه وقف است که معین و مشخص می‌شده و چون زیلوها دارای ماندگاری بسیار بالایی هستند و نام واقف و کنیه او در زیلو قید شده است، خط نوشته‌های زیلو به صورت سندی عمل می‌کرد که وراث بر اساس آن می‌توانستند آن درآمد مشخص را در انجام امور عام‌المنفعه به کار گیرند.

یادآوری این نکته لازم می‌نماید که الزاماً واقف یا وراث او هر سال زیلو هدیه نمی‌کردند که امروزه بخواهیم بر اساس آن مثلا زیلوهای متفاوتی از یک خانواده ببینیم بلکه درآمد مربوط هر سال بر اساس نیازی که احساس می‌شد ممکن بود در بخش‌های دیگر مسجد یا هر بنای متبرکه دیگر هزینه شود.

عناوینی که اختصاص به محل تأمین هزینه زیلو داشت عبارت‌اند از:

۱. از زیادی منافع میاهی

۲. اجاره‌ی موقوفات

۳. اجاره املاک موقوفات

۴. اجاره املاک وقفی

۵. منافع موقوفات

۶. از منابع شانزده جره مياه قنات

۷. دوازده جره ماه قنات

۸. خیرات سایر مؤمنین

9. از وجه مياه

۱۰. بابت مال الاجاره و جره میاه آب

۱۱. موقوفه یک قطعه زمین

۱۲. موقوفات متصرفی

۱۳. موقوفات دو قطعه زمین

۱۴. یک جره وقفی

۱۵. بیست قفیز اراضی متفرقه

۱۶. از بنای آن مرحوم

۱۷. مال الاجاره موقوفات فرش مسجد مزبور

۱۸. از منابع دو در باغ

۱۹. مال الاجاره‌ی املاک و میاه

عبارت‌های وقفی در کتیبه‌ها مثلا بدین صورت نگاشته می‌شد: «وقف شرعی نمود این زیلو را بر مسجد سفای (؟) قصبه‌ی اردکان حبيبه‌ی قربانعلی بیابانکی ساکن قصبه‌ی مزبوره از منافع دو در باغ وقف واقعه در شورا به من مزارع قصبه‌ی مزبور مشروط آن که از مسجد بیرون نبرند. خلاف‌کننده به لعنت ابدی گرفتار باد. تحريراً في شهر جمادی‌الاول سنه ۱۲۲۱، عمل کافی ولد کاشف الميبدی بود که گوشه‌نشینان بارگاه قبول نظر کنند به پیچا؟ (اینجا).

در بسیاری از زیلوها وقف‌کننده زیلو را به بخش خاصی از مسجد هدیه کرده است و روی زیلو هم قید کرده که این فرش در کدام قسمت باید گسترده شود. این‌گونه فرش‌ها بر مسئولیت خادمان و فراشان می‌افزود؛ چرا که زیلو می‌بایست درست در جای خود گسترده می‌شد. قابل توجه اینکه در برخی از مساجد و با گذشت تقریباً دو قرن از بافت زیلو، هنوز این فرش در موضع خود پهن است و تغییر مکان نیافته است. یکی از علل عمده آن مسئولیت شرعی بود که متوجه‌ی خادم یا خادمان مساجد بود. بخش‌ها و مکان‌‌هایی که زیلو بر آن جای خاص وقف می‌شده، بدین قرار است:

۱. بر شبستان مسجد

۲. بر تکیه

٣. بر روضه خوانی و جشن مدرسه

۴. بر قرائت خانه مسجد

۵. چشمۂ مسجد

۶. تابستان خانه مسجد

۷. سردخانه مسجد

۸. ایوان مسجد

۹. منبر مسجد

۱۰. صف‌های مسجد

۱۱. شاه‌نشین دست راست

۱۲. ساير مجالس عزاداری و روضه‌خوانی

۱۳. مقابل ستون چشمه اول و دوم سمت قبله

۱۴. بر تکیه روضه خوانی

۱۵. پیش تخت قبه

۱۶. مسجد قريه مزبوره

۱۷. جهت پیش طاق مسجد

۱۸. جبهه مسجد (شرقی غربی)

۱۹. گرم خانه مسجد

۲۰. نزدیک محراب

۲۱. تمام مسجد حتی پشت بام

۲۲. مسجدین محله از قدیم و جدید

۲۳. فیمابین مسجد

۲۴. بر جناب اباعبداله و ابوالفضل که در مجلس روضه خوانی بگسترانند.

۲۵. بام و داخل

۲۶. چشمه خلف محراب بیندازند

۲۷. ستون پیش محراب

۲۸. به موضع در زد به جنب مصنعه

۲۹. به موضع در به جنب مصنعه

۳۰. بر مسجد مزار

۳۱. پیش محراب شبستان

۳۲. بر مزار

۳۳. بر حسینیه