جعبه‌های لاکی و موقعیت آنها در گذشته

در دورهٔ صفوی برای نگهداری جواهرات و زینت آلات و وسایل آرایش بانوان و اسناد گران بها از جمله قرآن ها و مرقعات و کتاب های خطی، از جعبه های بزرگی شبیه صندوق و مزین به هنرهای روغنی استفاده می کردند که به دست صورتگران ساخته و پرداخته می شد. زیرساخت جعبه های لاکی، عموماً مقوایی و گاهی چوبی بود و ابعاد و شکل های مختلفی داشت که هنرمندان دورهٔ قاجار، آن را زیباتر و با ایجاد تغییراتی در ابعاد، کوچکتر می ساختند.

جعبه های لاکی بعد از قاب آیینه ها، متداول ترین وسیله ای بود که به شیوهٔ لاکی ساخته می شد. در دورهٔ قاجار، جعبه ها دارای درهایی با سطح صاف بود که اضلاع آن را قوس مانند می ساختند. جعبه ها نیز همچون قلمدان ها، قالب های چوبی داشت و به همان شیوهٔ قلمدان سازی، قالب گیری می شد.

سپس مقوا یا لایه های کاغذی را روی قالب می چسباندند و پس از اینکه ضخامت لازم به دست می آمد، دورتا دور آن را برش می دادند تا در رویی از روی قالب بیرون بیاید. قسمت پایین را نیز به همان ترتیب خارج می کردند و اسکلت مقوایی جعبه آماده می شد. بعد از اضافه کردن زبانک مقوایی که از داخل جعبه وصل می شد، برش طولی و عرضی جعبه نمایان می شد. قالب جعبه ها را برای اینکه سنگین تر نشود، از تخته های سبک تو خالی درست می کردند. ضخامت مقوا و کاغذهای لایه ای جعبه ها، بسته به بزرگی و کوچکی و کاربرد آن، نازک تر یا کلفت تر بود و به غیر از قسمت های انحنایی، بقیهٔ اسکلت مقوایی آن را بسیار سخت و محکم می ساختند.

پس از اتمام مقوا سازی، پایه ها را زیر جعبه وصل می کردند و اسکلت سازی به پایان می رسید. بوم سازی و بتونه کاری و سایر مراحل پرداخت فنی جعبه ها، مانند قلمدان سازی و به همان شیوه پرداخت و روغن کاری می شد. ضخامت مقوای جعبه ها متفاوت بود؛ ولی اندازه های مرسوم آن، یک و نیم سانتیمتر یا اندکی بیشتر یا کمتر محاسبه می شد و آن را در اندازه های گوناگون می ساختند.

یکی از پژوهشگران غربی که رساله ای دربارهٔ نگارگری این دوران نگاشته، بر این باور است که از دورهٔ ساسانیان که شاهان، مراسم تاج گذاری و چگونگی آداب و رسوم و تشریفات سلطنت را بر روی بشقاب های نقره ترسیم کردند تا دوران فتحعلی شاه، این هنر به دست فراموشی سپرده شده بود و در دوران وی تجدید شد. بهترین نوع جعبه های روغنی، جعبه های دوران فتحعلی شاه است. مجالس شکار فتحعلی شاه و همراهان، به زیبایی نقش بسته شده است. در این زمان، صورتگران چیره دست و توانایی مانند میرزابابا و آقا صادق و میرزا آقا در دربار این پادشاه تجمل گرا حضور داشتند که این صحنه ها را با توانایی خود بر روی بوم های پارچه ای که به تازگی از هنر غرب اقتباس شده بود، همچنین برروی جعبه ها و جعبه قلمدان ها منعکس می ساختند.

عمده ترین نقش جعبه ها، مناظر شکار و گل و مرغ و مجالس بزمی و رزمی بود؛ ولی مرسوم ترین آن ها، مجالس شکار فتحعلی شاهی است که شاه قاجار با هیبتی شاهانه و سوار بر اسب در جمع همراهان به شکار پرداخته است. از دیگر نقوش موردعلاقهٔ سفارش دهندگان، مجالس تاج گذاری و عظمت دربار و نقش جانوران افسانه ای و گرفت و گیر جانوران و سایر قصه های دینی و ملی بود. داخل در جعبه ها را نیز مانند رویهٔ آنها مصور می کردند. جعبه هایی که به سفارش اروپاییان تصویر می شد، اغلب با مجالس مذهبی و ذبح حضرت اسماعیل (ع) و تصویر حضرت مسیح (ع) و مریم مقدس و حواریون یا سایر موضوعات مد نظر آنها آراسته می شد.