تکنیک‌ها و اصول هنر خراطی (بخش اول)

در خراطی، مهارت با تمرین حاصل می‌شود، اما فقط ایجاد تراشه‌های چوب تمرین بیهوده‌ای است؛ باید اصول مهم و اساسی را به کار برد. این اصول شامل:

• ایستادن درست و صحیح،

• انتخاب ابزار مناسب و تیز،

• استفاده صحیح از ابزار،

• استفاده از تکنیک‌های مختلف در جای خود.

اما رعایت ایمنی و عادت به آن از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و البته، مقدم‌تر   از همه اصول باید به آن پرداخت.

الف) خراطی مرغکی

در خراطی مرغکی اصول و برش‌های اولیه‌ای وجود دارد که یادگیری صحیح آنها احتیاج به تمرین و ممارست فراوانی دارد. با توجه به اینکه در مراحل خراطی مرغکی بیشتر برش صورت می‌گیرد، لازم است که دستگاه در سرعت‌های پایین‌تر تنظیم شود تا علاوه بر رعایت ایمنی و برش تمیز تر، مطالب بهتر ملکه ذهن شود.

• پیدا کردن مرکز: برای جلوگیری از تکان‌های احتمالی و لنگ زدن اولیه قطعه کار باید محور آن را در امتداد محور دستگاه خراطی قرار داد. در دو سر قطعه کار، نقاطی به نام مرکز وجود دارد که روی محور فرضی قطعه قرار می‌گیرند؛ با پیدا کردن این مرکزها در دو سر قطعه و نهادن دقیق نیش و مرغک روی آنها محورهای دستگاه و قطعه در امتداد هم قرار می‌گیرند. برای حدس مرکز دقیق در سر یا انتهای قطعه کار در قطعات چهارتراش آسان‌ترین راه، کشیدن خط قطری بین گوشه‌هاست؛ محل تلاقی دو قطر، مرکز است. نقاط به دست آمده را با یک درفش سوراخ کنید تا نیش و مرغک بهتر در آن بنشیند، اما برای پیدا کردن مرکز در قطعات نامنظم بهتر است از ابزارهای خاص این کار استفاده کرد یا از روش‌های ابتکاری بهره جست.

• سوار کردن قطعه کار: برای سوار کردن قطعه کار در خراطی مرغکی باید آن را بین نیش و مرغک قرار داد. نیش‌های دندانه‌دار باید در چوب نشانده شوند تا نیش‌های آن خوب جایگزین شوند. برای این کار قطعه را در یک سطح محکم قرار دهید، نوک نیش را در مرکز قرار داده، و با چکش چوبی یا لاستیکی چند ضربه سریع به آن وارد کنید؛ این حرکت برای نشاندن نیش‌ها کافی خواهد بود. نیش را در جای خود روی دستگاه قرار دهید. (برای نیش اصطکاکی چنین عملی لازم نیست و فقط باید نوک آن را روی علامت درفش بر مرکز قطعه کار قرار دهید) وقتی قطعه کار روی نیش سوار شد، پله را بلغزانید و نزدیک آن کنید، نوک مرغک را با چرخاندن فلکه مرغک روی علامت درفش در سر دیگر قطعه قرار دهید. در زمان استفاده از انواع نیش دندانه‌دار، فشار وارده از طرف مرغک باید به حدی باشد که هیچ حرکتی بین نیش‌ها و قطعه کار وجود نداشته باشد، اما برای نوع نیش اصطکاکی، این فشار می‌تواند کمتر باشد و فقط در حدی باشد که اصطکاکی بین قطعه و نیش به وجود آید.

بعد از آنکه قطعه کار کاملا روی دستگاه سوار شد، پیش‌پا را به موازات آن و در ارتفاع محور دستگاه قرار دهید. قطعه را باید با دست بچرخانید تا مطمئن شوید که با پیش‌پا برخوردی ندارد؛ حداقل فاصله میان این دو باید در حدود نیم سانتی‌متر باشد.

• اندام کردن (Roughing down): اولین مرحله از خراطی مرغکی اندام کردن یا انگاره کردن است. در این عمل قطعه چهار گوش یا گِرده‌ی چوب را با نون گاز اندام به استوانه‌ای متقارن و هم‌محور با محور دستگاه تبدیل می‌کنیم. مراحل کار بدین طريق است:

١. پیش‌پا باید به موازات قطعه کار و به ارتفاع محور دستگاه قرار گیرد.

۲. برای آمادگی اولیه یک حرکت آزمایشی انجام دهید: ابزار را روی پیش‌پا و در فاصله پنج سانتی‌متری انتهای قطعه کار قرار دهید، به صورتی که دسته آن پایین و کنار بدن شما قرار گیرد. تیغه را کمی بگردانید و ابزار را به سمت لنگه متمایل کنید. ابزار را همچنان روی پیش‌پا نگه دارید و دسته را بالا بیاورید و در همین حال ابزار را به سمت لنگه بلغزانید. این کار را از طرف دیگر قطعه کار نیز انجام دهید.

٣. قطعه کار را با دست بچرخانید تا از آزادانه چرخیدن آن اطمینان حاصل شود؛ همه قسمت‌های دستگاه را امتحان کنید که محکم و قفل شده باشند.

۴. دستگاه را روشن کنید و حرکت را دوباره شروع کنید. با ملایمت دسته ابزار را بالا بیاورید تا صدای ضربات برخورد پاشنه لبه برش ابزار را با گوشه‌های قطعه کار بشنوید. دسته را بالاتر ببرید تا برش آغاز شود و تراشه‌ها پدیدار گردند. حال در یک زاویه ثابت ابزار را در طول پیش‌پا به سمت دیگر قطعه کار حرکت دهید؛ تراشه‌ها همچنان پرتاب می‌شوند تا جایی که دیگر تماسی بین قطعه کار و ابزار نباشد، پس دسته را دوباره پایین بیاورید.

۵. برای برش دو سر قطعه، برش دادن به سمت بیرون ایمن‌تر از برش به سمت داخل است، چون امکان گیر کردن ابزار کمتر خواهد بود. پس برش‌هایی از میانه قطعه کار به سمت انتها یا ابتدای قطعه انجام دهید تا دو سر قطعه نیز برش خورده و اندام شود.

۶. وقتی قطعه کوچک‌تر شد، دستگاه را خاموش کرده، و پیش‌پا را به فاصله حدود ۳ میلی‌متر از سطح قطعه قرار دهید.

۷. مراحل را همانند مرحله قبل دوباره تکرار کنید و برش را تا به دست آمدن یک سطح کاملا استوانه‌ای ادامه دهید.

ساخت قطعات استوانه‌ای متعددی را تمرین کنید. چون هر قطعه باید اندام شود، شما با این تمرین‌ها قطعات آماده و اندام شده‌ای برای مراحل و کارهای بعدی خواهید داشت.

• نرم کردن یا برش پرداخت (the planning cut):‌ قطعه کار بعد از مرحله اندام سطحی خام و خشن دارد. با اعمال این برش که همانند عمل رنده نرم در درودگری است، می‌توان یک سطح خوب که حتی احتیاج به سنباده کاری هم ندارد، به دست آورد.

۱. قطعه کار اندام‌شده‌ای را روی دستگاه سوار کنید.

۲. پیش‌پا را در وضعیتی کمی بالاتر از ارتفاع محور دستگاه قرار دهید.

٣. در این برش بهتر است از پولاد یا ترجیح پولاد کج استفاده کرد.

۴. برای تمرین قبل از روشن کردن دستگاه، ابزار را با زاویه ۴۵ درجه نسبت به محور دستگاه روی پیش‌پا قرار دهید. دسته ابزار را پایین‌تر از ارتفاع محور دستگاه نگه داشته، سپس آن را به عقب بکشید تا لبه برش در تماس با قطعه قرار گیرد، به صورتی که شیب لبه برش مماس بر سطح قطعه کار باشد.

۵. قسمت‌های دستگاه را کنترل کرده، دستگاه را روشن کنید.

۶. برش باید همیشه با قسمت میانی لبه برش انجام گیرد. در صورتی که ابزار بچرخد و لبه برش به سمت پنجه یا پاشنه خود متمایل گردد، لبه ابزار در کار گیر می‌کند و به داخل چوب رانده و چوب زخمی می‌شود یا در سرعت‌های بالاتر ممکن است قطعه کار از روی دستگاه پرتاب شود.

۷. برش را از میانه قطعه آغاز کنید و تا دو سر آن تمام کنید؛ زیرا اگر برش را از سر یا انتهای قطعه آغاز کنید، ابزار گیر خواهد کرد.

۸. ابزار را روی پیش‌پا حرکت دهید. توجه داشته باشید وقتی که لبه برش با کار درگیر شد، عمل برش را بدون تغییر دادن زاویه برش به پیش ببرید.

• برش V شكل (v cut): در مراحل مختلف ساخت اشکال خراطی از برش V استفاده‌های فراوانی می‌شود، اما این برش خود، به تنهایی نیز می‌تواند یک طرح تزیینی باشد.

۱. قطعه کار اندام شده را روی دستگاه استوار کنید.

۲. پیش‌پا را به موازات محور دستگاه و در فاصله یک سانتی‌متری قطعه قرار دهید. قسمت‌های مختلف دستگاه را کنترل کنید و دستگاه را روشن کنید.

۳. برای این برش از پنجه و پاشنه پولاد کج استفاده می‌کنیم. ابزار را بر پشت

آن با زاویه ۹۰ درجه نسبت به محور دستگاه قرار دهید، به صورتی که پنجه نزدیک‌تر به کار باشد. وقتی که ابزار را در این حالت تنظیم می‌کنید دسته آن را پایین نگه دارید.

۴. به آهستگی دسته را بالا ببرید تا برش V اولیه حاصل شود. این برش نباید زیاد عمیق باشد (در حدود ۳ میلی‌متر) چون با ادامه این حرکت، کناره‌های پنجه ابزار گیر خواهد کرد.

۵. همین شیوه دقیقا برای گشاد کردن شیار V استفاده می‌شود، فقط باید ابزار را در زاویه مناسب با کناره شیار قرار دهید. ابزار را در زاویه مطلوب به صورتی که دسته پایین باشد، قرار دهید و به آهستگی دسته را بالا بیاورید تا برش صورت گیرد.

۶. توجه داشته باشید چون این تکنیک نیز، از تکنیک‌های برش است در تمام مراحل، شیب لبه برش حتما باید مماس با سطوح کناری شیار باشد.

۷. به طور متناوب این برش‌ها را در دو طرف شیار V انجام دهید تا به عمق و پهنای لازم برسید.

• ساخت گلویی (The Cove): گلویی نیز می‌تواند هم یک شکل تزیینی گود شده روی قطعه کار باشد یا برشی اولیه برای یک شکل پیچیده دیگر باشد. گلویی دارای مقطع طولی نیم‌دایره یا قوسی از دایره است. با ایجاد برش‌های قوسی عمیق در دو طرف یک شیار یا تورفتگی، شکل گلویی حاصل می‌شود. بهترین ابزار که برای ایجاد گلویی توصیه می‌شود، نون گاز است.

١. یک قطعه کار اندام شده را روی دستگاه نصب کنید.

۲. پیش‌پا را با فاصله نیم سانتی‌متری و هم ارتفاع با محور دستگاه تنظیم کنید.

٣. با کنترل قسمت‌های مختلف، دستگاه را روشن کنید.

۴. با نگه داشتن نوک یک مداد روی کار محدوده گلویی را علامت بزنید.

۵. با یک پولاد کج شیارهای کوچکی روی علامت‌های مداد بگذارید.

۶. نون گاز را عمود بر کار و به طور عمود روی پیش‌پا قرار دهید.

۷. با فشار دادن مستقیم نون گاز به میانه محدوده گلویی، برش اولیه را که یک تورفتگی کم عمق است، ایجاد کنید.

۸. در ادامه ابزار را به پهلو روی پیش‌پا قرار دهید، به صورتی که قوس داخلی تیغه ابزار به سمت مرکز گلویی قرار گیرد و دسته ابزار پایین باشد. دقت داشته باشید که در هنگام شروع این برش، لبه برش ابزار بسیار آسیب‌پذیر است.

۹. دسته را بالا ببرید و با نوک لبه، برش را آغاز کنید. ابزار را حول محور خود دوران دهید این حرکت را ادامه دهید تا زمانی که به قسمت گود و میانی گلویی برسد.