تعمیر سه‌تار، دوتار و تنبور

همچنان که ذکر شد، سه‌تار را به دو روش می‌سازند، یکی کاسه یک تکه و دیگری کاسه ترکی اما کاسۀ دوتار فقط یک تکه ساخته می‌شود. و تنور را هم مثل سه‌تار می‌سازند و چنانچه آسیبی ببیند نوع آسیب دیدگی آنها با هم فرق دارد و تعمیر و مرمت آنها هم متفاوت است.

مثلاً اگر یک سه‌تار یا یک تنبور کاسه ترکی از بلندی به زمین بیفتد و یا در اثر برخورد به دیوار یا جاهای دیگر ضربه ببیند، مسلماً ترکهای آن باز می‌شود و چنانچه ضربه شدید باشد ممکن است ترکها هم آسیب ببینند، یا در اثر ضربه صفحه ساز هم ترک بردارد. این نوع شکستگی‌ها فراوانند، اما سازهای یک تکه کمتر بر اثر ضربه خوردن می‌شکنند، مگر هنگامی که ضربه بسیار شدید باشد در سازهای یک تکه صفحه نسبت به کاسه آسیب پذیرتر است. تعمیر و مرمت سازهای یک تکه با سازهای ترکی فرق کلی دارد اما در شکستگی و ترک برداشتن صفحه مشترکند و تعمیر و مرمت آنها به یک روش انجام می‌گیرد. اگر صفحه سه‌تار یا دوتار یا تنبور شکاف بردارد، تعمیر و مرمت صفحه به هیچ‌وجه ممکن نیست، زیرا هر چه مهارت استاد زیاد باشد، نمی‌تواند صفحه را دقیقاً مثل روز نخست بسازد، ناچار باید صفحه این ساز تعویض شود.

همچنین در سازهایی که بجای پوست از صفحه چوبی استفاده می‌شود، مانند سه‌تار و دوتار و تنبور باید صفحه آنها عوض شود. تعویض صفحه هم خالی از اشکال نیست. این را به یاد داشته باشید، اگر صفحه سه‌تار یا دوتار یا تنبور دچار ترک خوردگی جزئی شود، می‌توان آنرا ترمیم کرد. تعویض صفحه موقعی لازم و ضروری است که قابل ترمیم نباشد. برای تعویض ساز ترکی که ترکهای آن باز شده و صفحۀ روی کاسه هم شکسته، قبل از اینکه صفحه را از روی کاسه بردارید، باید تمامی ترکهای باز شده و شکاف برداشتۀ آن را ابتدا بچسبانید و پس از آن صفحه را به طریقی که بعداً ذکر خواهد شد بردارید. قبل از شروع کلیۀ لوازم مربوط به تعمیر را آماده و مهیا کنید که در هنگام کار وقفه‌ای پیش نیاید زیرا کار دقیق و ظریف است.

وسایل مورد نیاز عبارتند از: ظرفی برای داغ کردن سریشم، ارّۀ بسیار نازک دندانه ریز که دندانه‌های آن به طرف جلو برش داشته باشد، چاقو یا کارد کوچک چند متر کش نواری پهن، پارچۀ تمیز برای پاک کردن سریشمهای اضافه، اتوی فلزی که در یک دسته چوبی جاسازی شده باشد. مقداری کاغذ پاکت سیمان که به ابعاد ۵/۱ در ۵/۲ سانت قیچی کرده باشید. برای بست زدن ترکهای باز شده.

حال چنانچه بخواهید سه‌تار یا تنبور ترکی را که صفحه آن در اثر ضربه شکسته شده، ترمیم و صفحه آن را هم تعویض نمائید، اقدام به برداشتن صفحه از روی کاسه نکنید، اول درز ترکهای باز شده را از قسمت ته کاسه به طرف لبه کاسه یکی یکی بچسبانید، بدین طریق که ابتدا لای تمام ترکهای باز شده، را با همان ارّۀ نازک دندانه ریز که به داخل کاسه برش دارد، از سریشمهای خشک که احتمالاً در درز ترکها مانده است و باعث می‌شود که در درز ترک کاملاً بهم چفت نشوند، پاک کنید.

سپس سریشم را داغ کرده و نیز اتوی فلزی را هم روی چراغ طوری قرار دهید که همیشه داغ بماند و در موقع لزوم بتوانید از آن استفاده نمائید. از لای ترک باز شدۀ پایین کاسه شروع به چسباندن ترک کنید، به این نحو که مقدار کمی چسب داغ را از ظرف سریشم که روی چراغ است با انگشت میانی بردارید و با فشار لای درز مورد نظر بکشید. سعی کنید این سریشم در تمام طول درز فرو رود. بعد همان انگشت را در آب گرم بزنید و محکم روی درزی که سریشم زده‌اید، بکشید تا سریشم بهتر لای درز برود. سپس با دو انگشت شست و اشارۀ دست چپ بر روی دو ترک به گونه‌ای فشار بیاورید که دو درز ترک جمع شود و سریشم‌هایی که لای درز رفته خارج شود. بلافاصله از کاغذهایی که تهیه کرده بودید، استفاده کنید و آنها را روی درزی که به هم چسبانیده‌اید بگذارید و اتوی داغ را روی این تکه کاغذ بکشید تا در ترک با همان سریشم‌هایی که از لای درز بیرون آمده بهم بچسبند.

چنانچه سریشم ریز کاغذ کم بود، می‌توانید اندکی زیر آن بزنید و اتوی داغ را روی کاغذ بکشید تا کاغذ خوب به درزها بچسبد و از هم باز نشوند. می‌توانید از این باریکه کاغذها ۳ تا ۴ عدد به فاصله ۳ تا ۴ سانتی‌متر از یکدیگر به همان ترتیبی که ذکر شد، روی درز باز نشده که سریشم زده‌اید بچسبانید و تمام ترکهای باز شده را به همین نحو که ذکر شد بچسبانید و آنها را ترمیم کنید و به آن ۲۴ ساعت فرصت دهید تا خشک شود. چنانچه صفحه هم آسیب دیده باشد، پس از ترمیم ترکها می‌توانید صفحه را از روی کاسه بردارید و به جای آن صفحه جدید را با مشخصاتی که ذکر می‌گردد آماده کنید. برای برداشتن صفحه از روی کاسه اگر دور صفحه و کاسه زهی چوبی یا از نی چسبانده باشند، ابتدا با همان چاقویی که ذکرش رفت، از یک طرف بیخ دسته ریز زه مذکور را ببرید و کم‌کم از دور صفحه و کاسه بردارید، تا صفحه آزاد شود. سپس درز بیخ صفحه را که به دور دسته وصل شده با یک ارۀ کمانی ببرید تا جایی که به بیخ دسته کاسه لطمه‌ای نزند و اثری از خود باقی نگذارد. بعد از این برش سر چاقو را زیر صفحه در بیخ کاسۀ اول از طرف راست و بعد از طرف چپ فرو ببرید و با حرکت از بیخ به طرف راست و چپ صفحه را از بیخ دسته به آرامی از جای بکنید و مواظب باشید که به لبه کاسه آسیبی نرسد، و لبۀ کاسه قلوه‌کن نشود. چنانچه صفحه از این قسمتی که گفته شد برداشته نشد به این علت است که سطح اتکای بیخ دستۀ کاسه بیشتر است و چسپ زیادتری خورده و قدرت چسبندگیش بیشتر از لبه‌های کاسه است.

اکنون بسراغ پیش کاسه بروید و با فرو بردن سر چاقو به درز صفحه و کاسه و با تکان آرام دست از بیخ روزنه‌ای بین صفحه و کاسه ایجاد کنید و با فرو بردن بیشتر تیغه چاقو هم از طرف راست و هم از طرف چپ، صفحه را از روی کاسه بردارید، ممکن است مقداری از صفحه در لبۀ كاسه بماند، که آنها را چاقو طوری از کاسه بردارید که آسیبی به لبه كاسه نزند. بعد از برداشتن صفحه از روی کاسه نوبت به انتخاب صفحه می‌رسد که باید جایگزین صفحه قدیمی شود. مشخصات صفحه جدید دارای این شرایط است:

صفحه از بهترین نوع چوب کهنه و قدیمی باشد. قطر صفحه جدید با قطر صفحه اولی مساوی باشد، در صورت امکان رگه‌های صفحه قدیمی با صفحه جدید مقایسه شود تا در یک ردیف باشند. سوراخهای روی صفحه را عیناً مطابق صفحه قدیمی تعبیه کنید. بعد از آماده کردن صفحه با این مشخصات مثل وصل صفحه سه‌تار یا دوتار یا تنبور عمل کنید. صفحه را روی کاسه قرار دهید و از زیر دور کاسه خط بکشید پس از خط‌کشی مازاد دور صفحه را با ارّه کمانی دندانه یکنواخت ببرید، بعد از برش سریشم را گرم کرده، ابتدا دور کاسه را سریشم بزنید، بعد صفحه را دور تا دور به پهنای ۵ میلی‌متر سریشم زده، هم دور کاسه و هم دور صفحه را روی حرارت ملایم بگیرید تا قدری سریشم دور لبه کاسه و دور صفحه شل شود. صفحه را روی کاسه قرار دهید و بلافاصله روی صفحه و کاسه را با کشی که مهیا کرده‌اید محکم ببندید و سعی کنید که صفحه در موقع بستن روی کاسه از جای خود حرکت نکند.

پس از بستن صفحه روی کاسۀ سریشم‌هایی را که از دور صفحه بیرون آمده با کهنۀ مرطوب داغ پاک کنید تا اثری از آن بر جای نماند و بگذارید کاملاً خشک شود. وقتی که مطمئن شدید، کشهای روی صفحه و کاسه را باز کنید. با تیغۀ چاقو زیر کاغذهایی را که روی درزها چسبانده‌اید باز کنید.

ممکن است مقداری از کاغذها در محل خود باقی بماند که می‌توانید پارچه تمیز نمدار را روی آنها بکشید تا مرطوب شوند. بعد از مرطوب شدن آنها را با تیغه چاقو با دقت بتراشید. پس از تمیز شدن کاسه دور صفحه را با کاسه با سوهان آج متوسط هم سطح کنید. اگر قبلاً دور کاسه و صفحه زهواره‌ای چسبانده بودید، می‌توانید این زهواره را طبق آموزشی که در بخش سه‌تار داده شده، دور صفحه و کاسه بچسبانید. سپس دور صفحه روی صفحه و دور آن را سمباده بزنید که برای رنگ کردن آماده باشید. برای رنگ کردن صفحه به فصل رنگ‌کاری مراجعه کنید.

معمولاً کاسه‌های یک تکه در مقابل ضربه مقاومت بیشتری دارند. اگر ضربه شدید باشد امکان شکستن کاسۀ یک تکه هم وجود دارد، چنانچه کاسۀ یک تکه در اثر ضربه بشکند و چند جای آن شکاف بردارد و صفحه هم شکسته باشد، باید شکستگی را ترمیم کرد، بعد به تعویض صفحه بپردازید. برای چسباندن کاسۀ شکسته ابتدا سریشم را داغ کرده و وسایل ترمیم را آماده کنید. بعد با بررسی کردن محلهای شکسته شده، شکستگی‌ای را که از همه کمتر است بدین طریق بچسبانید، ابتدا انگشت میانی را به سریشم گرم آغشته کنید و محکم روی درز شکستگی بمالید و بعد همان انگشت را داخل آب داغ ببرید تا سریشم روی انگشت شل شود و مجدداً روی درز بکشید تا سریشم کاملاً به درز شکسته شده، نفوذ کند. با فشار دو انگشت شست و اشاره دو طرف درز را به هم بیاورید تا سریشم‌های اضافی از شکاف درز خارج شود. باریکه کاغذ ۵/۲×۲ را روی درز بچسبانید و اتوی داغ را روی آن بکشید تا خوب به هم بچسبند. بعد از چسبانیدن درز کوچکتر است، درزهای بزرگتر را هم به همین ترتیب بچسپانید تا تمام شکستگی‌های کاسه ترمیم شود.

در این مرحله می‌توانید صفحه را از روی کاسه به گونه‌ای که قبلاً تذکر داده شد، بردارید و تمام عملیاتی که برای تعویض صفحه در سازهای ترکی انجام دادید، در اینجا هم انجام دهید.

در سازهایی که ذکر آن رفت آسیب‌های متعددی ممکن است بروز کند، مثلاً دسته از بیخ کاسه بشکند و کاسه و صفحه سالم بمانند. برای ترمیم شکستگی دسته نمی‌توانید مثل ترمیم دسته تار که از بیخ کاسه شکسته بود اقدام کنید و زبانۀ جدیدی برایش بسازید، زیرا هر چند هم دقت شود، زبانه جدید خود را نشان می‌دهد. ناگزیر دسته‌ ساز را باید عوض کرد. این کار (یعنی دسته عوض کردن) موقعی ارزش دارد که ساز قدیمی و ارزشمند باشد. و الا زحمت بیهوده‌ای کشیده‌اید. اگر تصمیم گرفته شد که دسته عوض شود، باید ابتدا صفحه را همانطوری که قبلاً تعلیم داده شده با دقت از روی کاسه بردارید. سعی کنید هیچگونه لطمه‌ای به صفحه نخورد تا بتوانید همان صفحۀ قدیمی را روی کاسه بیاندازید و گرنه مجبور خواهید شد صفحه را نیز عوض کنید. بعد از برداشتن صفحه از روی کاسه به بیرون آوردن زبانۀ شکسته از فاق کاسه بپردازید. باید بیخ دستۀ کاسه طوری لای گیرۀ رومیزی قرار دهید که اثر دندانه‌های دهانۀ گیره روی بیخ دستۀ کاسه برجای نماند. سپس با ارّۀ کوچک تیز دندانه ریز زبانه را از فاق کاسه در بیاورید. بعد از درآوردن زبانۀ شکسته باید دسته را آماده کرد. چوب دستۀ جدید از نوع جنس و رنگ دسته قدیم باشد، قطر دسته با دسته قبلی مساوی باشد و نیز اندازه محل سوراخ گوشی‌ها یکی باشد. حتی سوراخ جای گوشیها با سوراخ گوشیهای قبلی هم باید یک اندازه باشد تا بتوانید گوشیهای قدیمی را که روی ساز بوده روی دسته جدید جاسازی کنید.

حال برای وصل دسته به کاسه قدری اندازۀ طول دسته را زیادتر از طول دسته قبلی بگیرید که در موقع درآوردن زبانه اگر به موانعی برخوردید، دسته کوتاه نشود. زبانه دسته را ببرید و آنرا آمادۀ قرار دادن در فاق کاسه نمایید. در اینجا برای اینکه کار راحت‌تر انجام پذیرد، نهایت دقت را در اندازۀ ابعاد زبانه با فاق کاسه رعایت کنید. همین که کار ساخت زبانه خاتمه یافت، آنرا در فاق کاسه قرار دهید. در موقع وصل دسته به کاسه تمام جهات دسته را با کاسه در نظر بگیرید، فراموش نکنید که در حال ترمیم ساز قدیمی ارزنده‌ای هستید. نباید نقطۀ ضعفی بر جای بگذارید. پس از وصل دسته باید صفحه به روی کاسه وصل شود. به شیوه‌ای که چند بار تکرار شد، عمل کنید و چنانچه دور صفحه و کاسه زهواره داشت زهواره را به دور صفحه و کاسه بکشید. بعد از آن اندازۀ دسته را با دسته قبلی بگیرید، چنانچه اضافه‌ای دارد آن را بتراشید و جای گوشیها را سوراخ کرده و گوشیها را جاسازی نمایید. شیطانک را هم محلی که هم اندازۀ جای شیطانی قبلی بود، قرار دهید.

بعد از جاسازی گوشیها سعی کنید با چرخاندن آنها در جاگوشیها، گوشیها را کاملاً در جایشان روان کنید و سپس دور صفحه و دسته را دقیق سمباده بزنید و آن را برای رنگ کردن آماده کنید. در خاتمه متذکر می‌شود آنچه دربارۀ تعمیرات و ترمیم سازهای شکسته به نظر می‌رسید، شرح داده شد اما باید بدانید که تعمیر صحیح و اصولی، دشوارتر از ساختن ساز است. اگر تعمیرکار ساختن ساز وارد نباشد، بهتر است از تعمیرات هم صرف نظر کند.