تشکیل نشست‌های صنایع دستی اصفهان

اصفهان که در گذشته به «نصف جهان» معروف بوده و در سال‌های اخیر با عنوان «شهر خلاق صنایع دستی»، «شهر جهانی صنایع دستی» و «پایتخت فرهنگی جهان اسلام» شناخته می‌شود، بخش قابل توجهی از شهرت خود را مدیون صنایع دستی و هنرهای متعددی است که در آن تولید و عرضه می‌شود. این شهر امروزه بزرگترین و معروف‌ترین شهر هنری ایران به شمار می‌رود. از همین رو، پروفسور پوپ، هنرشناس معروف آمریکایی، ۶ جلد کتاب در باب هنر اصفهان نگاشته است.

صنایع دستی اصفهان از تنوع و گستردگی زیادی برخوردار بوده، هر کدام مواد اولیه بخصوصی را به کار گرفته، محصولات متعدد و متفاوتی را تولید کرده است. لذا این صنایع را می‌توان بر اساس ماده اولیه و اصلی به کار رفته در آنها، به دسته‌های زیر تقسیم نمود:

الف) صنایع دستی فلزی که عمدتا با فلز سروکار دارند؛ مانند نقره‌کاری، طلاسازی، قلمزنی، مسگری، میناگری، برنج‌کاری، سماورسازی و آهنگری.

 ب) صنایع دستی پارچه‌ای که با پارچه و نوعی دوختن مربوط است؛ مانند قالی، زیلو، چادر، قلمکاری، ملیله، گیوه‌دوزی، کلاه‌دوزی، گلدوزی، لحاف‌دوزی و ترمه.

ج) صنایع دستی چوبی که ماده‌ی اولیه‌ی آنها چوب است؛ مانند خاتم کاری، منبت کاری، معرق و خراطی.

د) صنایع دستی گلی که منشأ خاکی داشته، ماده اولیه‌ی آنها خاک و گل است؛ مثل کاشی‌سازی، مجسمه‌سازی و مینیاتور.

۵) صنایع دستی چرمی که با چرم و مشابه چرم مرتبط هستند؛ مانند سراجی، معرق پوستی، نی‌پیچ، دلوسازی، چرم و کفش.

و سایر هنرهای دستی در اصفهان با مواد اولیه‌ای مانند شیشه، کاغذ، پلاستیک یا مخلوطی از اینها کار می‌کنند؛ صنایعی مانند نقاشی و خط روی چوب و شیشه، قاب‌سازی، تجلید، مهر و پلاک‌سازی.

رشد و رونق صنایع دستی در طول تاریخ، به فعالیت مستمر و بی‌وقفه هنرمندانی وابسته بوده است که با ذوق و علاقه‌ی بسیار و با صرف نیروی جسمی و روحی فراوان، آثار هنری با ارزشی را خلق نموده‌اند. برخی از سرشناس‌ترین چهره‌های صنایع دستی اصفهان عبارت‌اند از: استاد امیر ساعی، استاد محمود دهنوی و استاد علی ظریفی در رشته‌ی قلمزنی؛ استاد حسین اسماعیلی، استاد ابراهیم زرقونی و استاد غلامحسین فیض‌اللهی در رشته‌ی میناکاری؛ استاد میرزاآقا امامی در رشته‌های مینیاتور، سوخت، طراحی و تذهیب؛ استاد عیسی بهادری در رشته‌ی طراحی و نقشه‌کشی فرش؛ استاد محمود فرشچیان در رشته‌ی مینیاتور و نگارگری؛ استاد احمد ارچنگ در رشته طراحی فرش؛ استاد عباس خاتمی‌فرد و استاد صالح قنبری در رشته‌ی خاتم‌سازی؛ شیخ حریری مشهدی عبدالخالق، حاج محمدرضا و حاج محمد تقی اخوان چیت‌ساز در رشته‌ی تولید قلمکار؛ استاد رحیم بیدادی، استاد اسماعیل قالب‌تراش و استاد مهدی اولیایی در زمینه‌ی قالب‌تراشی و استاد محمدحسین مصورالملکی در زمینه‌ی تذهیب و قلمدان‌سازی.

به علاوه، صنایع دستی استان تحت نظر اتحادیه‌ی صنف صنایع دستی استان اصفهان مشغول به فعالیت هستند. این اتحادیه در سال ۱۳۵۱ و به دنبال تشکیل اتاق‌های اصناف در سراسر کشور، تأسیس شده و فعالیت خود را در چارچوب مقررات قانون نظام صنفی مصوب

۱۲ / ۰۳ / ۱۳۵۰ مجلس شورای ملی سابق آغاز نمود. با پیروزی انقلاب شکوهمند اسلامی ایران در سال ۱۳۵۷، اتاق‌های اصناف در سراسر کشور موقتا منحل گردید، اما در تیرماه ۱۳۵۹ شورای انقلاب نظام اسلامی ایران، قانون جدید نظام صنفی را تصویب نموده و زیربنای فعالیت قانونمند سازمان‌های صنفی در کشور در چارچوب قانون مذکور پایه گذاری گردید. در سال ۱۳۶۲ انتخابات رسمی اتحادیه‌های صنفی در اصفهان به اجرا گذاشته شد و تاکنون ۹ دوره انتخابات رسمی برای اتحادیه‌ی صنف صنایع دستی ثبت و ضبط گردیده است که آخرین آن در تاریخ ۰۲/ ۱۱ / ۹۲ برگزار شده است. در حال حاضر، اتحادیه‌ی صنف صنایع دستی با ۲۳ رسته‌ی شغلی و در قالب ۵ کمیسیون در حال فعالیت می‌باشد؛ ضمن آنکه در حدود ۱۷ هزار نفر هنرمند در ۱۶۰۰ واحد دارای مجوز در سطح استان اصفهان، زیر نظر این اتحادیه فعالیت می‌کنند.

مسیر

همانطور که پیشتر گفته شد گفتگوی نقادانه در سه محور موضوعات، برنامه‌ها  و دستگاه‌های فرهنگی چارچوب نشست‌های «نبض فرهنگ شهر» است. در همین راستا سومین برنامه با موضوع «صنایع دستی» ذیل محور موضوعات فرهنگی، به شیوه‌ی «نشست متمرکز گروهی» تعریف و برگزار شد. شایسته است پیش از تشریح مسیر برگزاری، بدانیم نشست متمرکز گروهی چیست؟ نشست متمرکز گروهی مجموعه‌ی برنامه‌ریزی شده‌ای از بحث‌هاست که برای شناسایی دیدگاه‌های متفاوت، حول موضوعی واحد در محیطی امن و آزاد و در فضایی گروهی متشکل از شش تا دوازده نفر مشارکت‌کننده شکل می‌گیرد. مشارکت‌کنندگان که از پیش انتخاب شده و به نشست دعوت می‌شوند، ویژگی‌ها یا تجارب مشترکی دارند و با هدایت یک تسهیل‌کننده به بحث پیرامون موضوع واحدی می‌پردازند. به هر مشارکت‌کننده وقت کافی و تقریباً مساوی اختصاص می‌یابد تا به تفصیل در خصوص موضوعات بحث کنند.

هدف از بحث گروهی متمرکز، رسیدن به توافق در خصوص موضوعات مورد بحث نیست؛ بلکه هدف، برانگیختن پاسخ‌های متفاوت و صریحی است که شناخت بهتری از ابعاد و جنبه‌های موضوع مورد بحث مبتنی بر تجارب و دیدگاه‌های مشارکت‌کنندگان بدست دهد.

تشکیل اتاق فکر

در فرایند برگزاری سومین برنامه از سلسله نشست‌های نبض فرهنگ شهر با موضوع «نبض صنایع دستی در شهر چگونه می‌زند»، اتاق فکری متشکل از هنرمندان صنایع دستی، نماینده‌ی شورای اسلامی شهر و تیم پژوهشی در راستای شناسایی مشارکت‌کنندگان نشست متمرکز گروهی، تدوین محورهای گفتگو، پرسش‌ها و شیوه‌ی اجرای جلسه تشکیل گردید. در این جلسه همچنین ضمن بررسی سلسله نشست‌های قبلی و شناسایی نقاط ضعف و قوت اجرای آن جلسات، مقرر گردید در این موضوع دو نشست به تفکیک پیشکسوتان و هنرمندان جوان بطور جداگانه برگزار گردد.

تشکیل اولین نشست متمرکز گروهی

اولین نشست متمرکز گروهی با حضور ۷ نفر از فعالین این حوزه، تسهیل‌گر و گروه پژوهش، برگزار گردید. مشارکت‌کنندگان در پاسخ به این پرسش که بزرگترین دغدغه‌ی شما در حوزه‌ی صنایع دستی چیست؟، با یکدیگر به گفتگو پرداختند. با جمع‌بندی صحبت‌های مشارکت‌کنندگان توسط تسهیل‌گر، دور دوم از گفتگوها به شکل چالشی‌تری در راستای کاوش راهکارها و مسیرهای برون‌رفت از مسائل مطرح شده، برگزار گردید. این جلسه که به مدت ۱۲۰ دقیقه به طول انجامید، با جمع‌بندی تسهیل‌گر به پایان رسید.

تدوين روایت اولین نشست متمرکز گروهی

نقطه‌ی مشترک در همه‌ی آراء و تجارب مشارکت‌کنندگان در جلسه اول «تاکید بر اهمیت صنایع دستی» بود. ادعا‌هایی نظیر اینکه «هنر پیام‌آور فرهنگ است»، «صنایع دستی تاریخ ساز است و کشف این هنرها می‌تواند روایت تاریخ را تغییر دهد»، «صنایع دستی می‌تواند سفیر فرهنگی کشور باشد؛ سفیری که می‌تواند تا عمق خانه‌ها نفوذ کند و هیچ تحریمی جلودار آن نیست»، «صنایع دستی تنها رشته‌ی کارآفرین دانشگاهی است»، از همین نمونه است. مضامین مباحثه‌ی مشارکت‌کنندگان در این نشست، سرانجام در سه مقوله‌ی اقتصادی، حاکمیتی و اجتماعی- فرهنگی دسته‌بندی شد.

تشکیل دومین نشست متمرکز گروهی

دومین نشست متمرکز گروهی پیرامون موضوع «صنایع دستی»، با حضور ۸ نفر از فعالین جوان این حوزه، تسهیل‌گر و گروه پژوهش، برگزار گردید. مشارکت‌کنندگان در پاسخ به این پرسش که بزرگترین دغدغه‌ی شما در حوزه‌ی صنایع دستی چیست؟، با یکدیگر به گفتگو پرداختند. آنها سپس راهکارهای خود را برای برون‌رفت از مسائل مبتلابه مطرح کردند. این جلسه نیز در مدت زمان ۱۲۰ دقیقه با جمع‌بندی تسهیل‌گر به پایان رسید.

تدوين روایت دومین نشست متمرکز گروهی

با توجه به شکل‌گیری بافت متن در تدوین روایت اول، تلاش شد مضامین مباحثه‌ی مشارکت‌کنندگان در جلسه‌ی دوم در همان بافت، دسته‌بندی و تدوین گردد. براین اساس در این روایت نیز دیدگاه‌ها و مضامین مباحثه‌ی مشارکت‌کنندگان، با کمی تفاوت و در چهار مقوله‌ی اقتصادی، حاکمیتی، اجتماعی- فرهنگی و بین‌المللی دسته‌بندی شد.

تشکیل سومین نشست متمرکز گروهی

نشست سوم با هدف مقابله‌ی آراء، در بین اهالی صنایع دستی و مسئولان ارشد سازمان‌ها و نهادهای مرتبط و متولی این فعالیت برگزار شد. در این نشست، شش نفر منتخب از نشست‌های اول و دوم با رؤساء مدیران و نمایندگان اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، دانشگاه هنر، سازمان آموزش‌های فنی و حرفه‌ای ، اتاق اصناف و اتاق بازرگانی، سازمان صنعت، معدن و تجارت، کمیته‌ی گردشگری شهرداری، معاونت هماهنگی امور مناطق و سازمان‌های شهرداری اصفهان و همچنین رییس و اعضای شورای اسلامی شهر اصفهان به

گفتگو پرداختند. در این نشست، ابتدا نمایندگان فعالین صنایع دستی در چند محور مستخرج از جلسات، دیدگاه‌های مدون خود را ارائه کردند و سپس نماینده‌ی هر سازمان، نظر کارشناسی خود در زمینه‌های مطروحه را بیان نمود. در این جلسه، بیش از سی نفر از اهالی هنر و اصحاب رسانه به عنوان مشارکت‌کننده - ناظر حضور داشتند.

تدوين روايت سومین نشست متمرکز گروهی

مضامین آخرین جلسه‌ی نشست متمرکز گروهی در موضوع صنایع دستی را می‌توان به دو بخش بررسی وضعیت موجود و پیشنهادها تقسیم کرد. در بخش اول و بر اساس قالب تحلیلی SWOT، مباحث در چهار بخش نقاط قوت، نقاط ضعف، فرصت‌ها و تهدیدها تقسیم‌بندی شد. همچنین در بخش دوم، پیشنهادها در زمینه‌های آموزشی- پژوهشی، حاکمیتی، اجتماعی، حقوقی، فرهنگی و اقتصادی تقسیم‌بندی شده است.