تاریخ شیشه و شیشه‌گری در گذشته

قصد ما در این مطلب، ارائه تاریخ جامع شیشه و شیشه‌گری نیست بلکه بررسی مختصری است از مطلب تا نشان دهیم که شیشه‌گران قدیم با چه مشکلاتی روبرو بوده‌اند و چگونه نسبت به حل آنها موفق یا عاجز بوده‌اند.

همانگونه که خواهیم دید تکنیک‌های اساسی شیشه‌گری بسیار قدیمی‌اند. بسیاری از تکنیک‌های جدید، فقط تعالی یافته و مکانیزه شده این تکنیک‌های قدیمی‌اند. بنا به دلایلی شیشه در طبیعت بسیار کمیاب است اما در جاهایی که صخره‌های مذاب به سرعت سرد شده‌اند. (مثلاً در مجاورت آتشفشانی‌ها) شیشه البته یافت می‌شود، هر چند این شیشه‌ها به قدری ناخالصی دارند که شفاف نیستند. آدم‌های نخستین چنانچه بر حسب حسن اتفاق در مجاورت این ذخایر شیشه طبیعی زندگی می‌کردند، برای شیشه بسیار ارج قائل بودند.

زیرا می‌توانستند آن را بشکنند و تکه‌های دراز و نوک تیز از آن جدا کنند، خدنگ و تیغه چاقو و انواع ابزارها و زیور‌آلات از آنها بسازند در تمام نقاط دنیا، از یونان گرفته تا پاتاگونیا ،ابزارهایی از جنس مواد شیشه‌ای سخت، پیدا شده است. مطابق گزارش‌های اخیر بومیان آفریقا و استرالیا آن اندازه باهوشند که از بطری‌ها و حتی قطعات شیشه‌ای عایق که برای خطوط تلفن و تلگراف به کار می‌رود، استفاده‌های مشابه‌ای می‌کنند.

شیشه‌هایی هستند که ساخته دست - مصریان و رومیان باستان‌اند. قدیمی‌ترین نمونه‌ها از شیشه‌های ساخته دست بشر، در میان آثار تمدن‌های باستانی خاورمیانه پیدا شده است. شاید قدیمی‌ترین اشیاء از جنس شیشه خالص، مهره‌های مصری متعلق به 2500 سال پیش از میلاد باشد. شواهد دیگر حاکی از آن است که مصریان از 3000 سال پیش از میلاد و حتی زودتر از این به تولید شیشه پرداخته‌اند. در اور، واقع در بین‌النهرین، مهره‌های شیشه‌ای را از زیر خاک بیرون آورده‌اند و اعتقاد بر آن است که اینها متعلق به 4500 سال پیش هستند. اغلب این اشیاء نمونه، اشیائی هستند ریز و در آنها، از شیشه فقط به حالت توده‌ای استفاده کرده‌اند.

چنانکه از این اشیاء برمی‌آید، انسان‌های عهد باستان به طریق‌های تولید شیشه در حالتی که داغ و کشسان است، آشنا نبوده‌اند. تعدادی ظروف کوچک (که گمان می رفت متعلق به بین‌النهرین و 4000 سال عمر داشته باشند) پیدا کرده‌اند. این ظرف‌ها را در واقع با کنده‌کاری روی تکه‌های صلب شیشه، ساخته‌اند.

بسیاری از قدیمی‌ترین نمونه‌ها از محصولات شیشه‌ای عبارتند از روکش‌های تزئینی روی اشیاء سفالی و سنگی. قدیمی‌ترین ظروف متعلق به زمان حاکمیت سلسله هجدهم در مصر (میان 1500 تا 1350 پیش از میلاد) است و به طریقه‌ای که در اساس بسط و گسترش روش روکشی کردن بوده، ساخته شده‌اند روی چند لایه از شیشه مذاب می‌کشیدند. این لایه‌های شیشه‌ای را موقعی که ضخامت آنها به اندازه‌ای می‌رسید که خودشان را بگیرند، سرد می‌کردند و قالب ماسه‌ای را بیرون می‌آوردند و برای آذین‌بندی محصول آن را مجدداً حرارت می‌دادند و رشته‌های شیشه‌ای نرم و رنگی را با فشار در جداره آن فرو می‌کردند.

تکنیک‌های شیشه‌گری از مصر باستان به تدریج به کشورهای مجاور و پیش از قرن ششم قبل از میلاد به اغلب نواحی مدیترانه شرقی گسترش یافت. در دوره بطالمه (۳۲۳ تا 30پیش از میلاد) شیشه‌گران اسکندریه تولید میله‌های شیشه‌ای را که مرکب از چند رنگ بودند، تکامل بخشیدند.

این میله‌ها را (که به میله‌های موزائیکی مشهورند و از طریق کشیدن لایه‌های شیشه‌ای با رنگ‌های مختلف روی هم تولید می‌شدند) می‌شد قطعه قطعه کرد که طرح مکرر آنها پیدا باشد . صنعتگران مصری (و بعدها صنعتگران رومی) با جوش دادن این قطعه‌های موزائیکی به هم، روی یک قالب ماسه‌ای، پیاله‌ها و بشقاب‌هایی می‌ساختند.

از ورقه‌های شیشه‌ای و موزائیکی شکل، برای آذین‌بندی وسایل خانگی و دیوارهای داخلی ساختمان نیز استفاده می‌شد . گلدان پورتلند، که ساخته دست صنعتگران رومی در قرن اول پیش از میلاد و یا در نخستین قرن میلادی بود، شاید مشهورترین نمونه از یک تکنیک جدید که در اصل شیشه‌گران اسکندریه به بسط و تکامل آن پرداخته بودند، باشد. این تکنیک (حکاکی روی شیشه)، شامل مراحل زیر است: ظرف شیشه‌ای (در مورد گلدان پورتلند باید گفت ظرف تهیه شده توسط باد کردن) را با لایه‌ای از شیشه‌ای دارای رنگی متضاد با رنگ ظرف، روکشی می‌کنند و پس از سرد شدن، تکه‌هایی از آن را برمی‌دارند و به این ترتیب، نقشی برجسته روی زمینه‌ای با رنگ متضاد آن ، باقی می‌ماند.

نخستین انقلاب مهم در تکنیک شیشه‌گری، اختراع بوری بود. به احتمال زیاد، اول در بابل و در نزدیک‌های 200 پیش از میلاد و بعدها در مصر از این وسیله استفاده شده است. اختراع آن، از لحاظ اهمیت، به پای اختراع چرخ کوزه‌گری می‌رسد. بوری از یک لولۀ آهنی تو خالی به طول صد الی صد و پنجاه سانتی‌متر و از دو قسمت - دسته و دهانه - تشکیل شده است.

شیشه‌گر با این وسیله، می‌تواند حباب شیشۀ داغ را که به سر آن زده، از طریق باد کردن شکل دهد. نه اسم مخترع این وسیله ساده اما انقلابی را می‌دانیم و نه تاریخ دقیق ابداع آن را و این از ویژگی‌های دوره‌های نامعلوم از تاریخ شیشه است. همچنین میله شیشه‌گری و مارور تاریخ نامشخصی دارند. اولی میله‌ای است محکم و آهنی و شیشه داغ را با آن برمی‌دارند و با استفاده از چرخاندن، فشردن و تاب دادن و بریدن شکل می‌دهند، و دومی قطعه‌ای است تخت و از جنس آهن و شیشه مذاب را که ابتدا روی بوری جمع شده، روی آن می‌غلتانند.

هم اختراع بوری، که آن طور که معلوم است رومیان در خلال حاکمیت آگوستوس (۲۷ تا ۱۴ پیش از میلاد) از آن استفاده می‌کرده‌اند و هم اوضاع تثبیت شده امپراطوری روم، به رشد و توسعه شیشه‌گری میدان داد. در آن زمان صنعت شیشه‌گری رونق گرفته بود و در سراسر امپراطوری، از سوریه گرفته تا بریتانیا، کارخانه‌های بلورسازی به وجود آمد. ظاهراً شیشه‌گران رومی، تقریباً در تمام مراحل اصلی تکنیک شیشه‌گری و آذین‌بندی شیشه (یعنی باد‌‌کردن، قالب‌ریزی، دست‌کاری با انبر آتش‌کاری، برش و حکاکی، نقاشی و طلاکاری) مهارت پیدا کرده بودند.

اشیاء شیشه‌ای در مصر (مربوط به زمانی که تحت سیطره امپراطوری روم بوده)، پیدا شده‌اند و شامل بشقاب، پیاله، گیلاس، بطری، انگشتری، و حتی تکه‌هایی از شیشه پنجره و حاکی از روش تکنیکی بسیار پیشرفته‌اند. شیوه‌های اصلی شکل دادن به شیشه بسیار ساده است. شیشه را می‌توان به صورت تخت قالب ریزی کرد و یا در قالبی دارای شکل مورد نظر ریخت. می‌توان به کمک فشار، به شیشه شکل داد به شرطی که داغ باشد و ناروانی آن، آنقدر پایین باشد که بتوان آن را با فشار به داخل تو رفتگی‌های قالب راند.

همچنین شیشه را می توان با وارد کردن هوا به داخل آن شکل داد، خواه در هوای آزاد باشد و یا در قالبی که شکل بیرونی محصول منبسط شده را تعیین می‌کند. شیشه را موقعی که هنوز داغ است، می توان خم کرد، تاب داد و یا به شکل لوله‌ای درآورد که با وجود طول زیاد و جداره نازک، بتواند شکل خود را حفظ کند. در دماهای بالاتر، کم بودن ناروانی شیشه، امر جوش دادن شیشه به شیشه را آسان می‌سازد. به سبب همین خاصیت ارتجاعی شیشه در حالتی که نرم و داغ است (خاصیتی که شیشه‌گران رومی کاملاً به آن آگاه بودند و از آن استفاده می‌کردند) است که امروزه تولید انواع پر شمار وسایل شیشه‌ای پیچیده آزمایشگاهی و محفظه‌هایی با جداره نازک از قبیل حباب‌های الکتریکی امکان‌پذیر است.

نمونه‌هایی از اشیاء شیشه‌ای مصریان و رومیان که در این صفحات نشان داده شده، حاکی از آن است که شیشه‌گران قدیم مهارت زیادی در رنگ کردن محصولات شیشه‌ای به کار می‌بردند. آنها می‌دانسنند با افزودن پاره‌ای اکسیدهای فلزی به مواد اولیه شیشه، می‌توان آن را به رنگ‌های خاصی در آورد. از مس برای رنگ‌های سبز و قرمز یاقوتی، از کبالت برای آبی سیر، از منگنز برای بنفش، از آنتیموان برای زرد، از آهن برای رنگ‌های سبز، قهوه‌ای و سیاه و از قلع برای سفید یخی رنگ استفاده می‌کردند.

اکسید را چنانچه حتی به مقدار بسیارکمی به شیشه اضافه کنند، می‌تواند رنگ شیشه را پر رنگ‌تر کند و گاهی نیز خواص آن را کاملاً تغییر دهد. اما هماهنگی و انسجام آگاهانه در تولید رنگ‌های تیره و روشن، حاکی از درک عمیق شیشه‌گران نسبت به پدید آوردن این رنگ‌هاست.