تاریخچه، خصوصیات و انواع گلیم ورنی

هنر گلیم بافی دارای انواع مختلفی است که هرکدام دارای ویژگی های منحصر به فردی هستند.

این مطلب، مباحث تاریخچه و انواع گلیم ورنی را برای شما توضیح خواهد داد:

ورنی

نه تنها یکی از گلیم‌های معروف استان‌های اردبیل و آذربایجان شرقی است بلکه یکی از شاخص‌ترین سوماک‌های ایران است. می‌دانیم که بافت سوماک منحصر به استان‌های آذربایجان شرقی و اردبیل نیست و در استان‌های دیگر از جمله کرمان، خوزستان، فارس و خراسان نیز انواع دیگری از آن بافته می‌شود. بافت ورنی گذشته از استان اردبیل در استان آذربایجان شرقی نیز مرسوم و متداول است.

همچنین بافت ورنی در کشورهای ترکیه، جمهوری آذربایجان و برخی از مناطق کشورهایی که پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروری سابق، به صورت کشور مستقلی اداره می‌شود و با استان‌های اردبیل و آذربایجان شرقی هم مرز هستند، نیز رواج دارد و روستاییان استان‌های مذکور نیز به دلیل آمیختگی با این عشایر به بافت این نوع گلیم منحصر به فرد می‌پردازند. عمل تولید در آغاز و همچون حال خانگی بود و ابزار کار (از دفتین و دارو...) تماماً در محل تهیه می‌شود. غالباً در همان اتاقی که افراد خانوار سکونت دارند.

تولید صورت می‌گیرد «اِل‌سون»ها و نیز عشایر ارسباران، عمده‌ترین تولیدکنندگان گلیم‌های ورنی هستند که گروه‌هایی از آنان در استان اردبیل و گروه‌هایی در استان آذربایجان شرقی سکنی دارند. بافت ورنی در استان اردبیل به عهده‌ی زنان و دختران عشایر کوچ‌رو یا نیمه کوچ‌رو یا اسکان یافته و برخی روستاییان ساکن در مغان، بیله‌سوار، مشکین شهر و پارس‌آباد است اصولاً بیشترین تولید ورنی را عشایر کوچ‌رو در قشلاق انجام می‌دهند. در ییلاق گاه تولید، کاهش چشم‌گیری می‌یابد. از مراکز تولید در مغان (گرمی) باید از روستایی‌ها و عشایر اسماعیلی کندی، قاسم کندی، نوسنلو، چنار، قباله، زیوه، سامانلو، محمدتقی، کندو... نام برد.

از جمله مهم‌ترین مراکز تولید ورنی در اصلانلو و شهرستان پارس‌آباد عبارتند از: مران سفلی، ایدیرسفلی، ایدیر علیا، گوزلی، شاملو، زیادلو، نجف‌آباد تراکمه، کلانتر، آبش احمد، خان باقی، قره تپه، کرم کندی و هوارکندی است. شهرستان‌های بیله سوار نیز از مناطق مهم ورنی‌بافی به شمار می‌آید.

افزون بر بافت گلیم ساده تولید گلیم ورنی نیز در روستاهای مختلف بخش مرکزی، غربی و شرقی و منطقه‌ی ارشق شهرستان مشکین‌شهر، که در زمینه‌ی بافت گلیم از آنها نام برده شد، صورت می‌پذیرد. ورنی بافته‌ای داری است و می‌توانیم آن را در حد فاصل گلیم و قالی قرار دهیم. اگر گلیم بافته‌ای داری است که بدون گره‌ی منقطع انجام می‌گیرد، و از دو ماده‌ی اولیه‌ی تار و پود تشکیل شده و نقش‌های آن با پود شکل گرفته و تار با پود کاملاً پوشیده شده است. بدانیم که ورنی در مرحله‌ی بعد از آن قرار دارد. بدین صورت که ایجاد طرح‌ها و نقش‌ها در بافت ورنی با پودگذاری اضافی حاصل می‌شود و تار و پود هر دو پوشیده است.

پود اضافی که پود اصلی خوانده می‌شود مانند پود گلیم به صورت ساده از بین تار عبور نمی‌کند بلکه به دور تار دارای حرکت پیچشی و غیر منقطع است و لذا ورنی به شیوه‌ی پود پیچی بافته می‌شود.

تمام سطح ورنی از طرح، نقش‌ها و ریزنقش‌های که ذهنی است و از نقش‌هایی هندسی حیوانات اهلی و وحشی موجود در منطقه شکل گرفته است پوشیده شده است. از این رو نقشی‌هایی چون گوزن، آهو، گرگ، سگ گله، بوقلمون، مرغ، خر، اسب، گربه، مار، عقاب، گوسفند، بز، شتر، شیر، روباه، شغال، طاووس، پرندگان محلی و... از جمله نقش‌هایی است که به گونه‌ای بسیار زیبا و به صورت هندسی بر گلیم ورنی نقش بسته‌اند. ورنی معمولاً روی دار عمودی بافته می‌شود و تعداد دار افقی ورنی بافی بسیار کم و اندک است. از دفتین که دارای تیغه‌های باریک و بلند است برای کوبیدن پود در لابه‌لای چله‌های فشرده ورنی استفاده می‌شود.

«این نوع گلیم با استفاده از پود پشمی و تار و پود نازک پنبه‌ای و در واقع با سه نوع مواد اولیه بافته می‌شود و از ضخامت بیشتری در مقایسه با گلیم معمولی که فقط دارای تار و پود است، برخوردار است و در واقع حلقه‌ی واسطی میان گلیم و قالی است و چنین به نظر می‌رسد که عشایر برای آن که زیراندازی ضخیم‌تر از گلیم معمولی داشته باشند، پس از تجربیاتی که از تولید گلیم حاصل می‌کنند به تولید ورنی مبادرت می‌ورزند و در واقع «ورنی» و «شیرکی و پیچ» آخرین منزلگاهی است که بافندگان از تولید گلیم تا رسیدن به قالیچه و قالی پیموده‌اند.»

تاریخچه

بافت ورنی در ایران تنها بین ایلات و عشایر اردبیل و آذربایجان شرقی رواج دارد و روستاییان این منطقه نیز به دلیل وجود آمیختگی با این عشایر به این نوع بافت می‌پردازند. عشایر مناطق مذکور به طور عمده شامل دو ایل بزرگ به نام‌های شاهسون (السون) و ارسباران هستند. شاهسون از ۳۲ طایفه‌ی بزرگ و تیره‌های متعدد و ارسباران از ۵ طایفه و تیره‌های متعدد تشکیل شده‌اند.

بافت سوماک در ایران فقط منحصر به ورنی در استان آذربایجان شرقی و استان اردبیل نیست و در مناطق دیگری مانند خوزستان، کرمان و چهارمحال و بختیاری و فارس نیز با نام‌های دیگری متداول است؛ چنانکه تاریخ ادبیات عشایر ایران نشان می‌دهد بارها طایفه‌هایی از ایل شاهسون، از دوران صفویه به بعد به دلایل سیاسی به سایر نقاط ایران کوچانده شده‌اند و این که ما امروز بافت سوماک را در بین عشایر ترک‌زبان نظیر بافت شیرکی پیچ توسط عشایر «شول» و «افشار» و بافتی مشابه توسط عشایر قشقایی در فارس می‌بینیم، قطعاً مؤید این نظر است اما دلایل کافی از هم ریشه بودن ورنی آذربایجان و اردبیل «رندبافی فارس» و «سوماک بختیاری» در دست نیست و این احتمال وجود دارد که این بافته‌ها پیشینه‌ای جداگانه برای خود داشته باشند.

همان‌گونه که گفته شد بافت ورنی مختص به عشایر آذربایجان شرقی و اردبیل بوده و تولید آن به طور عمده برای مصرف خانوار عشایر بیشتر به صورت خورجین مفرش و دیگر تولیدات صورت می‌گرفته و این که امروزه نمونه‌های قدیمی از این بافته در دست نداریم خود مؤید این نظر است که شاید اگر به ورنی هم اهمیت داده می‌شد و از نظر بازرگانی و تجاری بر روی آن سرمایه‌گذاری می‌شد و در بازارهای جهانی مطرح می‌شد، امروزه از گذشته‌ی آن نیز اطلاعات بیشتری داشتیم.

در میان گلیم‌های سنتی و به ویژه انواع گلیم‌های سوماک، ورنی جایگاه خاصی دارد. امروزه اگر چه در کشورمان سوماک‌های مختلفی نظیر: «شیرکی پیچ» (در مناطق مختلف استان کرمان به ویژه در روستاها و مناطق عشایری بافت و سیرجان)، «رندی» (در برخی از مناطق استان‌های فارس و خوزستان)، «سرانداز» (در پاره‌ای از مناطق استان چهارمحال و بختیاری) و... تولید عرضه می‌شود اما ورنی که از آن به نام «گلیم سوماک ال‌سون» یاد می‌شود که زیراندازی با گره‌های فراوان و کامل از نظر طرح و نقشه و شیوه‌ی بافت است.

با این حال باید گفت که ورنی به لحاظ نگاره‌های اصیل و سنتی، رنگ‌بندی جالب و هماهنگی طرح رنگ و خصوصیات بافت خود، قرن‌هاست که مورد توجه هنرشناسان و دوست‌داران هنر بوده و به عنوان زیراندازی اصیل با کاربردهای گوناگون، زینت‌بخش اتاقها و دیوارها و حتی کف سیاه چادرها بوده و گاه به عنوان رو اسبی نیز مورد استفاده قرار گرفته است. پیشینه‌ی  ورنی در تاریخ گم شده است یا لااقل بسیار کم رنگ است و از نمونه‌های برجای مانده از قرن‌های اخیر نیز نمی‌توان به تاریخ دقیق پیدایش و شروع بافت و یا حتی نحوه‌ی تکامل این زیرانداز با ارزش کشورمان دست یافت.

از بررسی نظرات محققان و صاحبنظرانی که در کتابها و مقالات خود به ورنی پرداخته و یا به آن اشاراتی داشته‌اند، این نکته معلوم می‌شود که بافت ورنی در ایران منحصر به مناطق استان‌های آذربایجان شرقی و اردبیل بوده و این زیرانداز جالب و استثنایی کشورمان به سوماک‌هایی که در منطقه‌ی قفقاز تولید می‌شود نیز شباهت دارد. لازم به توضیح است که منطقه‌ی قفقاز شامل قسمت‌هایی از جمهوری آذربایجان، جمهوری ارمنستان و بخش‌هایی از کشور ترکیه بوده است.

آنچه به صراحت از نظرات و آرای محققان می‌توان یافت، آن است که منطقه‌ی تولید سوماک در اصل منطقه‌ی خاصی بوده که در گذشته‌ای نه چندان دور بخشی از خاک کشور پهناورمان بوده است و حتی بعضی از پژوهشگران از قره‌باغ به عنوان محل اصلی بافت سوماک نام برده و بر این نکته تأکید کرده‌اند که بر اثر وجود روابط و علقه‌های مشترک فرهنگی و تردد عشایر کنار رود ارس، بافت ورنی به دشت مغان در اردبیل راه یافته است.

«جنی هاسکو» در کتاب خود تحت عنوان «قالیچه‌های عشایری» این نظر را مردود دانسته و می‌نویسد: «کلیه‌ی اقوام ساکن در آذربایجان ایران و جمهوری آذربایجان، اصل و نسب مشترکی دارند و نظر به این که تا پیش از سلطه‌ی روسیه بر قفقاز در قرن نوزدهم میلادی بین اقامتگاه‌های آنان مرزی وجود نداشت و به راحتی می‌توانستند بر یکدیگر اثر داشته و تأثیر پذیرند، لذا هر دو قوم از یک جا سرچشمه گرفته است و تنها در مقایسه‌ی تولیدات ایرانی و قفقازی شاید بتوان بر این نکته تأکید کرد که بافندگان قفقازی بیشتر علاقه‌مند به ظرافت و بافت نقوش واضح در زمینه‌ی ساده هستند در حالی که بافندگان ایرانی به جزییات فنی کار و خصوصیات آن و استفاده از نقوش و اشکال حیوانی و انسانی اهمیت بیشتری می‌دهند، لذا با قبول پیشینه‌ی مشترک برای بافت سوماک، تفاوت‌هایی نیز به ویژه در طرح و نقش سوماک‌های تولیدی در استان‌های اردبیل و آذربایجان شرقی، بخش‌هایی از جمهوری آذربایجان و نیز قسمت‌هایی از کشور ترکیه مشهود است.

مشخصات ورنی

ورنی بافته‌ای است داری که می‌توانیم آن را در حدّفاصل گلیم و قالی قرار دهیم، اگر گلیم را بافته‌ای داری که بدون ایجاد گره‌ی منقطع ایجاد می‌شود بدانیم که از دو عامل تار و پود تشکیل شده و نقوش آن توسط پود شکل گرفته و تار و پود کاملاً پوشیده شده، ورنی در مرحله‌ای بعد از آن قرار می‌گیرد. بدین صورت که در بافت ورنی ایجاد طرح و نقش بر سطح آن توسط پودگذاری اضافی تولید می‌شود و تار و پود هر دو پوشیده است و پود اضافی که پود اصلی خوانده می‌شود مانند پود گلیم به صورت ساده از بین تارها عبور نمی‌کند بلکه به دو تار حرکت پیچشی و غیرمنقطع دارد.

به طور کلی مشخصات ورنی عبارت است از:

۱. بافته‌ای داری است.

۲. از سه عنصر تار، پود نازک و پود اصلی تشکیل شده است.

۳. نقش توسط پود اصلی ایجاد می‌شود.

۴. تار و پود نازک توسط پود اصلی پوشیده شده و پنهان است.

۵. حرکت پود اصلی پیچشی و غیرمنقطع است.

۶. انتهای آزاد پود اصلی در پشت بافته رها شده و به آن حالت گوریده می‌دهد.

۷. ریشه‌های ورنی به دلیل روش خاص چله‌کشی فرم بسته دارد.

۸. سطح ورنی کاملاً از نقوش هندسی حیوانات و نقش مایه‌های ساده‌ی هندسی پوشیده شده است.

رنگ‌های ورنی با زمینه‌ای لاکی، سرمه‌ای، کرم، سفید، پوست پیازی و آبی روشن با نقوش حیوانات در وسط و حاشیه‌ای حداکثر به عرض ۲۰ سانتیمتر در طرفین مشخص می‌شود.»

برای تولید ورنی از نخ پشمی الوان با متر یک ۲/۲ پُرتاب به عنوان پود، از نخ پنبه‌ای ۱۲/۲۰ یا ۱۸/۲۰ سه‌تاب به عنوان تار و از نخ پنبه‌ای ۸/۲۰ جهت پود نازک استفاده می‌شود. اندازه‌های رایج ورنی عبارت است از:

اندازه‌ی پشتی ۷۰× ۱۰ سانتیمتر و ۶۰×۹۰ سانتیمتر
ورنی کناره در اندازه کوچک ۱۲۵ × ۲۱۰ سانتیمتر
ورنی کناره‌ی بزرگ ۱۵۰×۳۲۰ سانتیمتر
ورنی اندازه‌ی قالی ۲۰۰×۳۰۰ سانتیمتر   
ورنی اندازه‌ی قالیچه ۲۵۰×۱۲۰ سانتیمتر
ورنی زرع و نیم (جفت) ۱۱۵×۱۶۰ سانتیمتر


ورنی از جمله زیراندازهایی است که به ویژه در سال‌های اخیر از نظر کیفی رشد چشمگیری یافته و با توجه به اقداماتی که در خصوص بهبود کیفی و تنوع رنگ آن به عمل آمده، علاوه بر داخل کشور در بازارهای خارجی نیز از توجه و استقبال خوبی برخوردار شده است.»

 انواع ورنی از نظر شیوه‌ی بافت

با توجه به مواد اولیه‌ی مصرفی امروزه سه نوع ورنی بافته می‌شود:

۱. ورنی پشمی که تار آن نخ پنبه‌ای، پود اصلی آن از خامه رنگ شده و پود نازک آن از نخ پنبه‌ای نازک کم‌تاب است.

۲. ورنی ابریشمی که در تولید آن از نخ پنبه‌ای جهت پود نازک استفاده می‌شود. سایر مواد اولیه‌ی مصرفی آن را نخ ابریشمی تشکیل می‌دهد.

۳. ورنی نیمه ابریشمی که در جریان بافت آن نقش‌هایی بر اساس سلیقه‌ی بافنده از تلفیق پشم و ابریشم به عنوان پود اصلی شکل می‌گیرد و تار آن از پشم بسیار ظریف و پود نازک آن از نخ پنبه‌ای است ورنی ممکن است پس از بافت به صورت خورجین، مفرش و زیرانداز ارایه شود که البته بیشتر تولید ورنی امروزه به بافت زیرانداز اختصاص دارد.