تاثیر ابزار معیوب در بافت گبه و چگونگی نگهداری از آنها

گلیم گبه در اصطلاح محلی گچمه نامیده می‌شود، کلا دو نوع گلیم ترکیبی وجود دارد که یکی گلیم ایلاتی است و دیگری گلیم گبه می‌باشد. گلیم گبه فرشی است که توسط عشایر و روستائیان استان فارس و کهکیلویه و بویر احمد بافته می‌شود. عشایر قشقایی و ایلات عرب در فارس و در منطقه فیروزآباد و سپیدار گلیم گبه را بر روی دارهای افقی (زمینی) از جنس پشم می‌بافند و گلیم گبه همانند گبه در اندازه‌های متفاوتی بافته می‌شود که ابعاد معمولی گلیم گبه ۵/۲ در ۵/۳ می‌باشد. گلیم گبه همانند گلیم از سابقه دیرینه‌ای برخوردار است. به طوری که قدمت گلیم بافی را حدود ۵۰۰۰ - ۳۰۰۰ سال قبل از میلاد مسیح تخمین زده‌اند.

گلیم گبه فرشی است که زمینه آن به صورت گلیم، طرح‌ها و نقش‌ها موجود در آن برجسته می‌باشد. تفاوت طرح گلیم گبه با گلیم این است که علاوه بر استفاده از طرح‌های هندسی از طرح‌های منحنی و گردان نیز استفاده می‌شود. ابزار بافت گلیم گبه همانند ابزار بافت گبه می‌باشد. به طوری که دفتین یا کرکیتی که استفاده می‌شود سبک‌تر از دفتینی است که در گبه استفاده می‌شود. رنگ‌هایی که ایلات و عشایر در بافت گلیم گبه استفاده می‌کنند رنگ‌های تند و شاد است.

تاثیر ابزار معیوب در بافت گبه

عیوب دفتين، (کرکیت): یکی از معایب اصلی دفتین تیز شدن و یا کج شدن دندانه‌های شانه است، این عیب ممکن است سبب پاره شدن تارهای (چله‌ی) گبه شود. همچنین باعث می‌شود که در کوبیدگی رج‌های بافته شده ناهماهنگی و اشکال ایجاد شود. به طور مثال اگر قسمتی از گبه با شانه خراب کوبیده شود و قسمت‌های دیگر گبه با شانه سالم مسلما این دو قسمت گبه با هم تفاوت خواهند داشت و همین امر از معایب گبه محسوب می‌شود و موجب کاهش ارزش گبه خواهد شد.

عيوب قیچی کاری (پرداخت): از جمله مواردی است که در جلا دادن و زیبایی ظاهری گبه اثر محسوسی دارد. اگر در هنگام قیچی زدن از قیچی تیز و برنده استفاده شود بافنده راحت‌تر کار قیچی را انجام می‌دهد و ناراحتی نخواهد داشت، قیچی سالم و خوب و تیز باعث می‌شود که گبه خوب قیچی شود و در هر رج، بافت به طور مطلوب و یکدست و صاف قیچی کاری شود. قیچی باید با رج‌شمار گبه تناسب داشته باشد. و اگر استاندارد در انتخاب قیچی رعایت نشود عیوبی چون جویدگی و بربره شدن و یا ذرتی شدن ایجاد شود.

عیوب قلاب: قلاب از جمله ابزار کاری است که در بافت‌های ترکی بافت اهمیت زیاد دارد. در انتخاب قلاب باید از قلاب مناسب با رج‌شمار گبه استفاده شود قسمت کاردک قلاب باید تیز و برنده باشد تا سرعت بافت بافنده را افزایش دهد. زیرا کند بودن کاردک قلاب باعث کند شدن بافت و ناصاف بودن قلاب باعث ناراحتی بافنده و پایین آمدن کیفیت گبه می‌شود. این مساله اهمیت فراوان دارد نوک قلاب باید سالم و قوس لازم را داشته باشد زیرا شکسته بودن نوک قلاب اثرات نامطلوبی روی تارهای چله گبه می‌گذارد.

عیوب شانه، اره (قشو): این ابزار که دارای دندانه‌های اره‌ای شکل می‌باشد و قبل از قیچی کردن در هر رج بافت پس از رد کردن پود انجام می‌شود. شانه باید تیز باشد و دندانه‌های آن کج نباشد زیرا موجب درآمدن ریشه‌ها از لابه‌لای چله‌ها می‌شود و پشت گبه به طور ناهماهنگ می‌شود، به طوری که ریشه‌ها به طور هماهنگ و یکدست در جای خود قرار نمی‌گیرند.

عیوب کارد (کاردک): کارد که برای بریدن ریشه‌های زده شده در روش فارسی بافت استفاده می‌شود اگر در انتخاب کارد دقت نشود باعث ناراحتی بافنده شده و کاهش سرعت در بافت، و پایین آمدن کیفیت گبه را باعث می‌شود. کارد باید تیز باشد و برای تیز کردن کارد باید از استادکاران و افراد با تجربه استفاده کرد، عدم آگاهی در تیز کردن کارد باعث شکستگی و یا از بین رفتن کارد می‌شود و یکی از روش‌های سنتی که برای تیز کردن کارد استفاده می‌شود سنگ ساب است که برای تیز کردن کارد و یا قلاب استفاده می‌شده است.

روش نگهداری گبه

همانطور که قبلا گفتیم که مواد اولیه گبه و حتی نحوه رنگرزی و نوع بافت گبه از اهمیت زیادی برخوردار است نگهداری گبه هم از اهمیت فراوانی برخوردار است و باعث افزایش طول عمر و بهای آن می‌شود.

عوامل مخرب و آسیب‌رسان عبارتند از: حشرات مثل بید، موریانه، سوسک و موش که بدترین آنها بید است. برای جلوگیری از بید بهتر است از محلول‌های شیمیایی خاص در موقع شستشو استفاده شوند و از موی بز در شیرازه استفاده شود پشت و روی گبه با حشره‌کش‌ها اسپری شود و یا در انبار از نفتالین، کافور و یا تنباکو برای از بین بردن بید استفاده شود. در شستشو گبه از مواد شوینده و پاک کننده خنثی استفاده شود که بهترین مواد گل سرشوی و ساپوتین‌ها که برای پاک کردن لکه‌های گبه استفاده می‌شود. و برای خشک کردن گبه بهتر است از نور مستقیم خورشید استفاده نشود زیرا علاوه بر تغییر رنگ گبه موجب تخریب الیاف گبه می‌شود. عواملی چون رطوبت، گرما، نور و آلودگی‌های دیگر محیطی نیز جزء عوامل غیر زنده و مخرب و آسیب‌رسان گبه می‌باشد. و برای نگهداری و جلوگیری از تخریب گبه بهتر است که از قرار دادن گبه در محیط تاریک و مرطوب خودداری شود. در ضمن از تابش مستقیم خورشید بر روی گبه جلوگیری شود و مهم‌ترین توصیه برای حفظ و جلوگیری از تخریب و ضد بید نمودن گبه بهتر است که گبه را کاملا در معرض هوا قرار دهیم و برای حفظ و نگهداری گبه باید به نکات زیر توجه کرد.

١. گبه را زیر تابش مستقیم نور خورشید قرار ندهید.

۲. در محیط مرطوب و تاریک نگهداری نشود.

۳. از قرار دادن گبه در کنار حرارت زیاد و مواد شیمیائی خودداری شود.

۴. از گذاشتن اشیاء بسیار سنگین و نوک تیز بر روی گبه خودداری شود.

۵. از پهن کردن گبه بر روی زمین گچی و آهکی خودداری شود چون موجب پوسیدگی آن می‌شود.

۶. برای استفاده از گبه بهتر است موکت یا چیز مناسبی زیر آن پهن کرد تا هر گونه رطوبت احتمالی را جذب کند و از آسیب رساندن به گبه جلوگیری شود.

۷. در صورتی که مجبور به نگهداری به روش لوله کردن باشید بهتر است برای حفظ سطح گبه عمل لوله کردن از سمت طوری انجام می‌گیرد که سطح گبه بیرون نباشد تا کثیف و آلوده شود.

۸. اگر مدت زیادی گبه لوله کرده را در جایی مناسب و بهداشتی قرار داده باشید بهتر است بیشتر از تنباکو، نفتالین، کافور برای جلوگیری از آسیب استفاده شود. و هر چند مدت یک بار گبه لوله شده را باز کنیم و تا از سلامت آن (گبه) اطمینان پیدا شود و مجدداً از مواد محافظ و ضد بید استفاده شود.