بررسی کیفیت آثار خاتم از گذشته تا به امروز

در دوره پهلوی کارگاه خاتم سازی در مدرسه هنرهای زیبا تشکیل و در سال ۱۳۱۱ هجری شمسی محمدحسین صنیع خاتم (امين الصنایع) برای ریاست این کارگاه از شیراز به تهران دعوت شد. در سال ۱۳۱۳ ساخت اتاق خاتم کاخ مرمر توسط هفت تن از اساتید بنام و با همکاری شصت نفر از خاتم سازان شیراز، اصفهان و تهران آغاز شد و چهار سال طول کشید.

ساخت صندوق‌های حضرت مسلم بن عقیل (ع)، حضرت عبد العظيم (ع)، حضرت شاهچراغ (ع)، امامزاده سید میرمحمد(ع) و نیز تالار خاتم مجلس شورای ملی سابق که ساخت آن با تلاش خستگی ناپذیر بیش از ۶۰ تن از اساتید و هنرمندان ورزیده در مدت ۶ سال به پایان رسید. در دوران انقلاب اسلامی و وقوع جنگ تحمیلی و محاصره اقتصادی و کاهش مسافرت بازدیدکنندگان خارجی از ایران رکود در توسعه و پیشرفت و نوآوری این هنر اصیل را موجب شد و خوشبختانه پس از بهبودی اوضاع و افزایش بازدید کنندگان خارجی از موزه‌ها و نمایشگاه‌های تخصصی کشورمان بار دیگر این هنر رونق گرفته است.

قدیمی‌ترین ‌اثر خاتم درب امامزاده بزم در بوانات متعلق به دوره شاه طهماسب صفوی در سال ۹۵۰ هجری قمری است که بدون تردید در شیراز توسط خاتم کاران شیرازی کار شده است. همچنین درهای امامزاده اسماعیل در اقلید نمونه‌ای از خاتم کاری عهد صفوی است.

قدیمی‌ترین ‌اثر خاتم مرمت شده

قدیمی‌ترین ‌کار مرمت شده که تاریخ آن نیز ثبت شده است، مرمت صندوق قبر حضرت سیدالشهدا (ع) است که به دست هنرمندان شیرازی و تهرانی انجام گرفته است. برای مرمت این صندوق هنرمندانی چون مرحوم صنیع خاتم، مرحوم محمد خليل گلریزخاتم، مرحوم حسین شفقت و مرحوم علی نعمت با هزینه مرحوم حاج شجاع اصفهانی به شهر کربلا سفر کردند و کار مرمت را در محل مرقد مطهر سیدالشهدا (ع) انجام دادند.

این هنرمندان علاوه بر این، چند صندوق دیگر را نیز مرمت کردند. کار مرمت این صندوق‌ها حدود سال‌های ‌۱۳۲۹ تا ۱۳۳۰ شمسی صورت گرفته است. ترمیم و بزرگ کردن درهای بین الحرمین حضرت شاه عبدالعظیم در ۱۳۵۴ شمسی صورت گرفته است.

تعمیر و مرمت بخشی از سقف تالار خاتم کاخ مرمر، جدیدترین کار مرمت است که کار آن در اسفند سال ۱۳۷۹ دنبال می‌شد. سرپرستی کار مرمت این تالار بر عهده استاد محمدهادی گلریزخاتم بود. برای ترمیم خاتم این تالار بخش‌های آسیب دیده سقف، پایین آورده شد و پس از تعمیر لازم در محل اصلی نصب گردید.

مقایسه کیفی آثار خاتم گذشته و امروز

صرف نظر از رونق کاذب خاتم امروزی آثار هنرمندان در این دوره از دوام بسیار پایینی برخوردار است. زیرا سبک کار و ابزار و مواد مصرفی کار تغییر کرده و دیگر هنرمند مانند قدیم کار نمی‌کند. خاتم در اصل یک رسم هندسی است که از کنار هم چیدن مثلث‌هایی کوچک تشکیل می‌شود.

در واقع نظم حاکم بر اثر است که آن را در زمره آثار ارزشمند و برجسته قرار می‌دهد. اما امروزه این نظم در کارهای تجاری به ندرت به چشم می‌خورد. برای مثال یک ستاره شش‌پر وقتی زیبا جلوه می‌کند که ابعادش منظم و دقیق کار شده باشد.

خاتم سازان تهران و اصفهان از اساتید شیرازی این هنر را فراگرفتند. هم‌اکنون محسن صنیع خاتم پسر استاد محمد در تهران مشغول به کار است. حاج خليل گلریزخاتمی پس از کاخ مرمر به اصفهان رفته و در همان جا اقامت گزیده و شاگردان بسیاری را پرورش دادند.

در خصوص هنر خاتم باید گفت که کیفیت خاتم شیراز در مقایسه با اصفهان به مراتب بهتر است. چرا که علاوه بر کاربرد آستر در خاتم این شهر، طرز چسباندن و سایر مراحل نیز با خاتم اصفهان متفاوت می‌باشد.

در شیراز همچنین کارهای خوب را با چوب نارنج (برای رنگ سفید) کار می‌کنند که از نظر کیفی به مراتب بهتر از پلاستیک است. در حالی که در اصفهان پلاستیک به کار می‌برند.

در حال حاضر بخش اعظمی از آثار خاتم محصول اصفهان است که این کار در کارگاه‌ها ‌به نوجوانان کم سن و سال با حداقل دستمزد سپرده می‌شود. آنها ورقه‌های خاتم را ساخته و روی چوب می‌چسبانند.

این گونه است که هنرهای سنتی و صنایع ظریفه دستی ما رو به فراموشی گام برمی دارد. در حال حاضر در اصفهان خاتم کاران به شیوه پرسی کار می‌کنند. اما در شیراز دیگر چندان اسمی از خاتم نیست.

هنرمندان شیرازی از ابتدا به دنبال بهترین کار بودند. بنابراین کار گران تمام می‌شد و بازار هم چندان خریدار جنس گران نیست. سابقا در اصفهان خاتم را با قطر نازک بریده و پشت آن به جای آستر کاغذ می‌چسباندند. بعدها با ورود اره برقی قطر کار نازکتر هم شد.

این در حالیست که تا پیش از این در شیراز آستر کار می‌کردند. این مسئله موجب می‌شد تعمیر مجدد اثر راحت‌تر ‌بوده و کار نیز بادوام‌تر ‌باشد. به تدریج شیرازی‌ها دیدند بسیار مقرون به صرفه خواهد بود اگر به سبک اصفهان کار کنند. پس شیوه قبلی را کنار گذاشته و روش اصفهان را دنبال کردند. این امر سبب شد به تدریج ارزش آثار این رشته رو به فراموشی رود.

ناگفته نماند که در اصفهان استادکاران خوب هم هستند. اما تعدادشان انگشت شمار است. از جمله این اساتید می‌توان به استاد یوسف قنبری اشاره کرد. از آثار مرمت شده خاتم می‌توان صندوق‌های حرم حضرت رقیه (س)، حبیب بن مظاهر در کربلا و ۷۲ تن شهید آن سرزمین را نیز نام برد که همگی به دست حسین شفقت کار شده و او نیز از شاگردان خوب حاج محمد صنیع خاتم بوده است.

از دیگر تفاوت‌های خاتم شیراز با خاتم اصفهان علاوه بر آستر، این است که در قدیم از رنگ‌های طبیعی استفاده می‌شده (قرمز چوب عناب سبز سبز زنگاری که از ترکیب سرکه روی مس ایجاد می‌شود ‌سفید استخوان ۴ قلم گاو) اما اکنون از رنگ‌های شیمیایی استفاده می‌کنند. جالب اینجاست که حتی به طرفین استخوان هم دقت می‌شده است. برای مثال قسمت جلویی استخوان برای قسمت‌های بادوام‌تر ‌به کار می‌رفته و استخوان پهلو و پشت پا برای جاهای دیگر.

در قدیم تمام جواهر و نقره فروشی‌های خیابان لاله زار تهران آثار خاتم شیراز می‌خریدند و با قیمت‌های بسیار بالا می‌فروختند.

به هر تقدیر خاتم قدیم شیراز قابل مقایسه با خاتم امروزی نیست. در خصوص کیفیت خاتم امروزه همین بس که در گذشته با ابزار سنگینی مانند چوب ساب سطح کار را می‌ساییدند، اما امروزه حتی نرم‌ترین ‌سوهان‌ها هم سطح یک جعبه را از هم متلاشی می‌سازد و تنها از سمباده استفاده می‌کنند.

ذکر این نکته نیز لازم است که بالطبع ساخت یک اثر خاتم به سبک قدیم شیراز و با آن کیفیت و ماهیت صرف نظر از هزینه بالا، وقت بسیار زیادی را هم می‌گیرد. شاید یکی از دلایل عدم تمایل به حفظ سبک قدیم را همین امر بتوان ذکر کرد.