بررسی نقوش و کارکردهای آنها در زیلوی یزد (بخش سوم)

در دو مطلب قبل در مورد نقوش و کارکردهای موثر بر زیلوهای یزد صحبت کردیم. در این مطلب نیز به علت مهم بودن این مبحث به ادامه آنها می پردازیم.

۷۲. پیله (Peela)

این نقش به گچ‌کن معمولی (Gachkane mamooli) نیز معروف است. شرح پیله و گچ‌کن پیش از این آمد.

۷۳. جار (Jar)

چنان که از نام نقش پیداست این طرح برگرفته از جارها یا لوسترهای مساجد است که به منزله طرحی تزیینی در متن زیلوها و عمدتا در طرح‌های محرابی استفاده می‌شد.

۷۴. پر چرخگ (Pare chakhog)

این طرح نیز که برگرفته از شکل چرخ دونه‌بری و چرخ چاه بود در متن و حاشیه‌ی زیلوها کاربرد داشت.

۷۵. گل مر بزرگ (Gole more bozorg)

این نقش در طرح‌های سجاده‌ای و در متن زیلو می‌آمد و شکل کلی آن برگرفته از یک هشت‌ضلعی بود. در فضای منفی مرکز این نقش طرح چلیپا یا چرخ ایجاد می‌شد.

۷۶. گل مر (Gole mor)

این نقش نیز از یک هشت‌ضلعی که در مرکز آن نقش چلیپا یا چرخ چاه دیده می‌شود، تشکیل شده است.

۷۷. زلفک شکسته (Zolfake shekasta)

گونه دیگری از نقش زلفک شکسته است که برخی استادکاران به آن جفته (Jetta) نیز می‌گویند.

۷۸. آدمگ (Admog)

گونه دیگری از نقش آدمگ که در حاشیه‌ی زیلوها و در نقوش محرابی مورد استفاده داشته است.

۷۹. حاشیه (Hasheeya)

این نقش در حاشیه‌ی کناری محرابی‌ها کاربرد داشته است.

۸۰. لچک یا لچک رکن‌الدونی

(Lachak/Lachake Roknedooni)

این لچک در حاشیه‌ی بالای محرابی‌ها جای داشته است و برخی از استادکاران به آن لچک رکن‌الدونی گفته‌اند.

۸۱. کله مداخلی چشم‌دار با جعبگ

(Kalla madakheleeye chashmdar ba jabog)

این نقش نیز به منزله حاشیه در زیلوها کاربرد داشته و در پیرامون نقش خورشید یا هشت‌پر خورشیدی در طرح‌های محرابی قرار می‌گرفته است.

۸۲. طوق (Tough)

این نقش را ترکیب چهار طرح آدمگ ایجاد کرده که در بخش بالایی محرابی‌ها به صورت تکی و در متن محرابی‌ها به صورت زوجی اجرا می‌کردند.

۸۳. حاشیه (Hasheeya)

این نقش همان شکل کشیده‌ی کنگره‌ی آلوچه است و به منزله‌ی حاشیه در زیلوها مورد استفاده قرار می‌گرفته است. این نقش نسبت به سایر نقش‌های حاشیه کاربرد زیادی داشته است.

۸۴. مارپیچ (Marpeech)

این نقش در حاشیه‌های زیلو کاربرد داشته و دارای گونه‌های مختلفی بوده است.

۸۵. چشم بلبلی (Chashm bolboli)

گونه دیگری از نقش چشم‌بلبلی و از نقوش متن زیلوها بوده است.

۸۶. هشت‌پر شاخ گاوی (Hashtpare shakhegavi)

به سبب شباهت این نقش به شاخ‌های گاو به هشت‌پر شاخ گاوی مشهور شده است و دارای گونه‌های مختلفی است. برخی از استادکاران به این نقش «هشت‌پر سفید گل» (Hasht pare sefeedgal) هم می‌گویند.

۸۷. هشت‌پر شاخ گاوی (Hasht pare shakhe gavi)

گونه دیگر نقش هشت‌پر شاخ گاوی است.

۸۸. گلدون (Goldoon)

چنان‌ که از نام و شکل این نقش پیداست، از روی گلدان‌های گل اقتباس شده است و در عین سادگی نشان‌دهنده‌ی نقش گل‌های باز شده و غنچه و جوانه در حال رویش است. این طرح در حاشیه زیلوها و در برخی از طرح‌های محرابی به منزله تزیین می‌آمده است.

۸۹. گلدون (Goldoon)

گونه دیگری از نقش گلدون. این نقش نیز در حاشيه زيلوها و طرح‌های محرابی کاربرد داشته است.

۹۰. سینه‌‌ریز (Seenareez)

این نقش بیشتر شبیه به شمسه‌ای در حال چرخش است و تصور می‌رود که خاستگاه آن و نقوش مشابه آن که به سینه‌ریز مشهورند، نقوش آجرکاری معماری بوده باشد. این نقش در طرح‌های محرابی کاربرد داشته و پیرامون آن طرح حاشیه و لچک تصویر می‌شده و سینه‌ریز را مانند ترنجی در میان می‌گرفته است. این نقش گونه‌های مختلفی داشته است.

۹۱. هشت‌پر خورشیدی (Hasht pare khorsheedi)

در زیلوبافی، نقش هشت‌پر خورشیدی گونه‌های متفاوتی دارد و این نقش نیز یکی از این هشت‌پرهاست. جالب توجه آنکه در فرش‌های ترکمن نیز نقش‌‌هایی مشابه این نقش وجود دارد که به «گولی گل»Gulligol) ) مشهورند.

۹۲. حاشيه (Hasheeya)

این نقش نیز الهام گرفته از خطوط بنایی با کوفي معقلی است و در حاشیه پیرامون سینه‌ریز استفاده می‌شده است.

۹۳. لچک (Lachak)

این نقش در اطراف نقوش سینه‌ریز و به صورت لچک‌های کوچک در پیرامون نقش اصلی قرار می‌گرفته است.

۹۴. اره دوسر (Arraye dosar)

چنان که از نام این نقش پیداست، برگرفته از شکل اره‌های دوسر است که نجاران از آن استفاده می‌کردند. یکی از موارد استفاده از این اره‌های دوسر در ساخت دستگاه‌های زیلوبافی بوده است. جالب توجه آنکه استادکاران از آن به عنوان نقش استفاده کرده‌اند. این نقش نیز دارای چند گونه متفاوت بوده است.

۹۵. اره دو سر (Arraye dosar)

گونه دیگر این نقش که تفاوت اندکی با گونه قبلی دارد.

۹۶. سینه‌ریز (Seenareez)

گونه دیگری از نقش سینه‌ریز که در مرکز آن نقش چلیپا یا چرخ چاه قرار دارد.

۹۷. سمووارگ یا قندان

(samovarog/ Ghandan)

در طرح‌های پیشین گونه‌های دیگر این نقش توضیح داده شد.

۹۸. حاشيه (Hasheeya)

گونه دیگری از نقوش حاشیه که متأثر از نقوش معماری بوده است.

۹۹. بافتک ساده (Baftake sada)

این نقش در متن زیلوها کاربرد داشته و بعضاً در حاشیه‌های بزرگ زیلو نیز استفاده می‌شده است. این نقش تشابه زیادی به نقش‌های «تكبنت» Tekbent)) یا ترک‌بند قالی‌های ترکمن دارد.

۱۰۰. اره (Arra)

گونه دیگری از نقش اره‌های دوسر است.

۱۰۱. گل و گلدون (Gologoldoon)

این نقش شباهت بسیاری به گل‌های لاله و شقایق دارد. کاربرد این نقش در حاشیه زیلوها بوده است.

۱۰۲. حاشیه (Hasheey)

گونه دیگری از نقوش حاشیه‌ی زیلوهاست.

۱۰۳. هشت‌پر توپر یا گل گرینه

(Hasht patoopor/ Golegreena)

گونه دیگری از نقوش هشت‌پر که متأثر از نقش خورشید است. کاربرد این نقش در فرهنگ و تمدن ایرانی دارای پیشینه‌ی تاریخی بسیاری است که در زیلوها بدین صورت مورد استفاده قرار گرفته است.

۱۰۴. هشت‌پر شاخ گاوی یا هشت‌پر توپر

(Hasht pare shakhegavi/Hasht pare toopor)

گونه دیگری از نقوش هشت‌پر. این نقش به سبب تشابه نقش میانی به شاخ‌های گاو به این نام مشهور شده‌اند

۱۰۵. حاشيه (Hasheeya)

این نقش عمدتا در کنار نقوش هشت‌پر استفاده می‌شده و نقش را در میان می‌گرفته است.

۱۰۶. تالک (Talak)

گونه دیگری از نقش تالک که پیش‌تر توضیح داده شد.

۱۰۷. برگ بیدی (Barge beedi)

این نقش بر روی یکی از گونه‌های هشت‌پر توپر به نام هشت‌پر کوچک قرار دارد. طرح برگ بیدی روی هشت‌پر که به مثابه پايه‌ی آن محسوب می‌شود، قرار می‌گیرد.

۱۰۸. سینه گرد (Seenagerd)

این نقش متأثر از آجرکاری‌های معماری یزد بوده و برخی استادکاران به آن سینه‌ریز هم گفته‌اند.

۱۰۹. گچ کنه یا گچ‌بر

(Gachkana/ Gachbor)

گونه‌ی دیگری از نقوش گچ کنه که پیش‌تر در مورد آنها و تأثیر پذیریشان از نقوش گچ‌بری خانه‌های یزد سخن گفتیم.

۱۱۰. گچ کنه (Gachkana)

طرح دیگری از نقوش گچ‌کنه که با حذف و اضافه‌‌هایی صورت گرفته و متنوع‌تر شده است.

۱۱۱. چهار گلگ یا چهار چشم

(Chargalog / Charchashm)

از نقوش دیگری که در متن زیلوها کاربرد داشته است و برخی از استادکاران به آن «پر چرخ کوچیک» (Pare charkhe koocheek) هم گفته‌اند.

۱۱۲. گچ‌کن یا گچ‌بر

گونه دیگری از نقوش گچ‌بر که خاستگاه آن پیش‌تر توضیح داده شد.

۱۱۳. بافتگ بزرگ (Baftoge bozorg)

از نقوش بسیار معمول و متعارف زیلوبافان که در زیلوهای خانگی نیز مورد استفاده فراوان داشته است. در مرکز این نقش از طرح پرت‌توره استفاده شده است.

۱۱۴. بافتگ بزرگ (Baftoge bozorg)

گونه دیگری از این نقش که در مرکز آن از طرح «چرخ دونه‌بری» استفاده شده است.

۱۱۵. رکنه دونی کوچیک

(Roknedooneey koocheek)

 این نقش برگرفته از نام سید رکن‌الدین است که از شخصیت‌های بزرگ تاریخ یزد بوده و در سده‌های هفتم و هشتم هجری می‌زیسته است. او بناهای موقوفه بسیاری ساخت و جهت فرش کردن این بناها سفارش‌های زیادی به زیلوبافان داد. یکی از این بناها مسجد جامع یزد است. زیلوبافان به پاس زحمات او و سفارش‌هایش که موجب رونق زیلوبافی شده بود، نقشی به یاد او ایجاد کردند. مقبره‌ی او امروزه در کنار مسجد جامع یزد قرار دارد و گنبد آن یکی از زیباترین گنبدهای فیروزه‌ای است. متأسفانه در مقبره سید رکن‌الدین هیچ یک از زیلوهای قدیمی موجود نیست و تماما از بین رفته است؛ تنها چند زیلو از وقفیات آقای خجسته در این مقبره موجود است.

۱۱۶. مورگ (Morog)

نام‌گذاری این طرح به آن سبب است که نقش از مهره‌های کوچکی شکل یافته و از کنار هم قرار گرفتن آنها طرح ایجاد شده است. در مرکز این نقش «دیگ» و در اطراف چرخ دونه‌بری قرار گرفته است.

۱۱۷.گچ‌کنه یا گچ‌بر

گونه دیگری از نقوش گچ‌بر. این نقش شباهت بسیاری به طرح پیله دارد.

۱۱۸. هشت‌پر شاخ گاوی کوچیک

(Hasht pare shakhe gaviy koocheek)

گونه دیگری از نقوش هشت‌پر کوچک است.

۱۱۹. هشت‌پر بریده (Hasht pare boreeda)

گونه دیگری از نقوش هشت‌پر که به سبب منفک بودن شاخ گاوی‌ها به هشت‌پر بریده معروف شده است. برخی از استادکاران به آن شاخ گاوی بریده هم گفته‌اند.

۱۲۰. کلید یا کلیت (Keleed/ Keleet)

این نقش نشان‌دهنده کلیدهایی است که در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند و طرح گردونه‌ی مهر در ابتدا و انتهای هر نقش قرار گرفته است. این نقش در متن زیلوها کاربرد داشته و در عین حال به حصیرهای بافته شده نیز بسیار شبیه بوده است.

۱۲۱. سرو (Sarv)

این نقش در زیلوهای پرده‌ای کاربرد داشته است. این گونه زیلوها برای جلوگیری از نفوذ سرما در ورودی بیت‌الشتاها نصب می‌شد. نقش سرو نشان‌دهنده‌ی غنای فرهنگی بسیاری است که در نقوش زیلو وجود دارد. کاربرد این نقش پیشینه‌ای بس طولانی در فرهنگ و هنر ایرانی دارد که زیلوبافان نیز از این نماد زندگی و جاودانگی بهره برده‌اند. گفتنی است که در یزد سروهای مقدسی وجود دارد که یکی از معروف‌ترین آنها سرو ابرقوست. طرح شانه که در اینجا به عنوان پایه انتخاب شده، به مثابه نمادی از ریشه‌های این درخت است.

۱۲۲. سرو (Sarv)

گونه دیگری از نقوش سرو است.

۱۲۳. سینه‌ریز (Seenareez)

گونه دیگری از نقوش سینه‌ریز است که در طرح‌های محرابی استفاده می‌شده است.

۱۲۴. چشم بلبلی بزرگ

(Chashm bolboleeya bozog)

این نقش که گونه‌های دیگر آن پیش‌تر نیز توضیح داده شد، عمدتا در طرح‌های محرابی و در زیر سروها مورد استفاده داشته است.

۱۲۵. مهر بریده (Mohre boreeda)

گونه دیگری از مهر بریده‌ها که در طرح‌های محرابی استفاده می‌شده است.

۱۲۶. گل و مهر (Golo mohr)

گونه دیگری از نقش گل و مهر. این نقش نیز در طرح‌های محرابی مورد استفاده داشته و در مرکز آن از طرح پرت توره استفاده شده است.

۱۲۷. هشت‌پر توپر (Hasht pare toopor)

گونه دیگری از نقوش هشت‌پر که در مرکز آن نیز یک هشت‌پر یا چرخ دونه‌بری قرار دارد. این نقش به هشت‌پر خورشیدی نیز مشهور است.

۱۲۸. هشت‌پر توپر یا خورشیدی

(Hasht par toopor/Khorsheedi)

گونه دیگری از هشت‌پرهای خورشیدی است. تعدد این نقوش نشان‌دهنده اهمیت نقش خورشید در فرهنگ و هنر ایرانی است. در استان يزد نیز به واسطه بهره‌مندی از آفتاب درخشان نقش خورشیدی کاربردی بسیار در زیلوها و سفالینه‌ها یافته است.

۱۲۹. سینه‌ریز (Seenareez)

نقش دیگری از سینه‌ریز که در عین حال شباهت بسیار به نقش‌های شمسه دارد. در مرکز این نقش طرح چرخ چاه یا چلیپا قرار گرفته است.

۱۳۰. پرت توره‌ی بزرگ (Parte toorabozorg)

گونه دیگری از نقش پرت توره که پیش‌تر توضیح داده شد. این نقش شباهت به هشت‌پر شاخ گاوی نیز دارد و در محرابی‌ها و حاشيه‌ی زیلوها کاربرد داشته است.

۱۳۱. سینه‌ریز

طرح دیگری از مجموعه‌ی متنوع نقوش سینه‌ریز است.

۱۳۲. لچک (Lachak)

گونه دیگری از مجموعه طرح‌های لچک است که عمدتا در زیلوهای محرابی کاربرد داشته است.

۱۳۳. سینه‌ریز

نقش دیگری از طرح سینه‌ریز که در مرکز آن از نقش برگ بیدی استفاده شده است.

۱۳۴. سینه‌ریز

طرح دیگری از نقش‌های متنوع سینه‌ریز است.

۱۳۵. سینه‌ریز

طرح دیگری از نقوش سینه‌ریز که برخی از استادکاران به آن «چپ، راست» هم می‌گویند.

۱۳۶. سینه‌ریز

گونه دیگری از مجموعه طرح‌های متنوع سینه‌ریز است.

۱۳۷. هشت‌پر یا گل گرینه (Hashtpar/ Golegreena)

گونه دیگری از نقوش هشت‌پر. در مرکز این نقش از طرح پرت توره استفاده شده است. این نقش نیز در حاشیه زیلوها و یا در محرابی‌ها مورد استفاده داشته است.

۱۳۸. هشت‌پر یا گل گرینه

این نقش در حاشيه زيلو و یا در طرح‌های محرابی کاربرد داشته است.

۱۳۹. گلدون (Goldoon)

این طرح نیز برگرفته از نقش‌های گلدونی است که در مرکز آن از طرح چهارچشم یا چهارگلگ (Chargalog) استفاده شده است.

۱۴۰. مارپیچ Marpeech)

گونه دیگری از نقوش مارپیچ که حاشیه زیلوها را تزیین می‌کرده است. گفتنی است که برخی از استادکاران به نقش‌های مارپیچ «دم موشی» (Domemooshi) نیز می‌گفتند.