بررسی نقوش و کارکردهای آنها در زیلوی یزد (بخش اول)

تنوع نقش‌مایه‌ها یکی دیگر از جنبه‌های درخور توجه زیلوست که در عین جاذبه بصری دارای فرهنگی غنی و پربار است. این نقوش که عمدتا برگرفته از فرهنگ و محیط اجتماعی و زندگی مردمان حاشیه‌ی کویر ایران است، نشان‌دهنده غنای فکر و اندیشه‌ی بارور طراحان و استادکارانی است که در جزیی‌ترین شکل‌های پیرامونی خود نقشی زیبا دیده‌اند که می‌تواند بر فرش بنشیند و در عین زیبا ساختن آن را تنوع بخشد. گیاهان، ابزار، ادوات و لوازم زندگی، حیوانات، معماری، حتی آدم‌ها، همه و همه بهانه‌‌هایی بودند که می‌شد با آنها نقشی ساخت و به تناسب در جای جای زیلو نشاند. نقش‌‌هایی به غایت ساده آن‌چنان که می‌توان در پس هر طرحی، سادگی رفتار، گفتار، پوشش و زندگی این مردم را دید. این نقش‌مایه‌ها را می‌توان به سه بخش عمده تقسیم کرد:

١. دسته‌ی اول شامل نقوشی است که در فرش‌‌هایی چون قالی و گلیم نیز دیده می‌شود. خاصه فرش‌‌هایی که بیشتر از نقوش شکسته بهره می‌گیرند؛ مانند گلیم. اما اینکه کدامیک بر دیگری تأثیر گذاشته است، به درستی مشخص نیست؛ مهم آن است که آنچه امروز می‌توان مشاهده کرد، تشابه نقش‌مایه‌‌هایی است که در زیلو و گونه‌های دیگر فرش‌های ایرانی مورد استفاده قرار گرفته است.

٢. دسته دوم نقوشی هستند که بین زیلو و نقوش تزیینی معماری ایرانی ارتباطی مشترک دارند و در برخی موارد نیز دارای اسامی مشترک هستند. این دسته از نقوش نیز دارای قدمتی بسیار در هنرهای ایرانی‌اند  و پیشینه‌ی بخش عظیمی از آنها به هنر و تمدن ایران قبل از اسلام باز می‌گردد و به گونه‌ای می‌توان گفت بخشی از هویت هنر و فرهنگ ایران را تشکیل می‌دهند. اما به علت نبودن منابع کافی نمی‌توان به درستی روشن ساخت که از چه زمانی این نقوش در زیلو وارد شده است و برای نخستین‌بار در کدامیک از مناطق ایران بزرگ این تحول روی داده است.

٣. دسته سوم نقوشی است که اختصاص به زیلوبافی دارد و نمونه‌های آن را در هیچ یک از هنرهای تزیینی دیگر نمی‌توان یافت. این گروه بخش عظیمی از نقش‌مایه‌ها را تشکیل می‌دهد و نشان از ابتکار عمل استادکاران و طراحان در ایجاد نقوش متنوع و خلاقه دارد که موجبات زیبایی و یگانه بودن این فرش را در نقوش فراهم آورده است. این دسته از نقش‌ها عمدتا اسامی محلی دارند که برخاسته از محیط و جغرافیایی یزد است و طبیعتا لازمه شناخت آنها نیز آشنا بودن با فرهنگ گفتاری مردم یزد به ویژه مردم میبد و اردکان است.

نقش متن و انواع زیلو

توجه به نحوه‌ی بافت نقش در زیلو مسئله مهمی است که بدون در نظر گرفتن آن شناخت کامل زیلو ناممکن می‌نماید. در این زمینه می‌توان زیلوها را از نظر نقش به دو دسته تقسیم کرد:

الف) زیلوهای تک نقش

ب) زیلوهای سجاده‌ای

الف) زیلوهای تک‌نقش

از بین زیلوهای بررسی شده در مناطق مختلف، این نوع زیلوها بیشترین تعداد را به خود اختصاص داده است. نقوش حاشیه و زمینه طبق قاعده‌ی خاصی که گفته شد بافته می‌شود. بر اساس مشاهدات، نقش زمینه غالبا در این گونه زیلوها به ترتیب «بافتک» و «زلفک» بوده که شاید علت بافت زیلوها با این نقوش (به خصوص نقش بافتک) سادگی بافت آن نسبت به سایر نقش‌هاست. در میان زیلوهای تک‌نقش، نقوشی منحصر به فرد دیده می‌شود که در این زمینه می‌توان به نقش‌های (تالک و چشم بلبلی) اشاره کرد. این است که در زیلوهای قدیمی حتما نوشته وقفی وجود دارد اما زیلوهای متأخر گاه بدون کتیبه‌نویسی و فقط دارای نقش هستند.

ب) زیلوهای سجاده‌ای که خود به دو دسته تقسیم می‌شوند

١. زیلوهای سجاده‌ای تک‌نقش: در این گونه زیلوها هر سجاده با نقشی خاص تزیین شده که با حاشیه‌ای زیبا از سجاده‌های دیگر جدا گردیده است.

٢. زیلوهای سجاده‌ای با نقوش ترکیبی: در این دسته از زیلوها هر سجاده از نقوش متفاوت و متنوعی تشکیل شده که گل‌های هشت‌پر، دم موشی، لچک، و ... از جمله این نقوش هستند. در مقام مقایسه این گروه نسبت به گروه قبل از قدمت و زیبایی بیشتری برخوردار است. بالطبع این ویژگی‌ها باعث شده که بافتن این نوع زیلو از عهده‌ی هر بافنده‌ای خارج باشد و تنها استادانی خبره به این کار مشغول شوند. براساس بررسی به عمل آمده این زیلوها از نظر تعداد نقوش سجاده‌ای و ردیف‌های بافته شده به ۲۴ نوع مختلف تقسیم می‌شوند که در ذیل از آنها یاد می‌شود:

١. سه نقش سجاده‌ای در یک ردیف

۲. چهار نقش سجاده‌ای در یک ردیف

٣. چهار نقش سجاده‌ای در دو ردیف

۴. چهار نقش سجاده‌ای در سه ردیف

۵. پنج نقش سجاده‌ای در یک ردیف

۶. پنج نقش سجاده‌ای در دو ردیف

۷. پنج نقش سجاده‌ای در پنج ردیف

۸. شش نقش سجاده‌ای در یک ردیف

۹. شش نقش سجاده‌ای در چهار ردیف

۱۰. هشت نقش سجاده‌ای در دو ردیف

۱۱. هشت نقش سجاده‌ای در یک ردیف

۱۲. هشت نقش سجاده‌ای در دو ردیف

۱۳. هشت نقش سجاده‌ای در سه ردیف

۱۴. نه نقش سجاده‌ای در یک ردیف

۱۵. نه نقش سجاده‌ای در دو ردیف

۱۶. ده نقش سجاده‌ای در یک ردیف

۱۷ . ده نقش سجاده‌ای در دو ردیف

۱۸ . ده نقش سجاده‌ای در سه ردیف

۱۹. سیزده نقش سجاده‌ای در یک ردیف

۲۰. سیزده نقش سجاده‌ای در دو ردیف

۲۱. چهارده نقش سجاده‌ای در دو ردیف

۲۲. چهارده نقش سجاده‌ای در سه ردیف

۲۳. پانزده نقش سجاده‌ای در یک ردیف

۲۴. هفده نقش سجاده‌ای در یک ردیف

معرفی نقوش زیلو

در ادامه به معرفی نقوش زیلو در استان یزد می پردازیم.

۱. بندرومی (Band roomi)

این نقش به شکل‌های مختلفی بافته می‌شد که ساده و گلدار از معمول‌ترین اشکال آن بود. در شهرهای میبد و اردکان به آن «عینک» هم می‌گفتند چرا که مربع‌های مرکزی، با حاشیه‌ی پیرامونی نقش، طرحی شبیه به عینک می‌سازند. این نقش اختصاص به زیلو داشته است.

۲. مورگ و چهار کله (Morg va charkalla)

این نقش از چهار مربع که در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند و تشکیل یک مربع بزرگتر داده‌اند، تشکیل شده است. در طرفین چهار ضلع مربع اصلی، چهار نقش گردوندی مهر قرار گرفته و در مرکز حاشیه‌های اطراف مربع اصلی، چهار نقش «مورگ» که در اصطلاح زیلوبافان به آن «چرخ دونه‌بری» نیز گفته می‌شود، قرار دارد. نام دیگر این نقش «چنتک»Chantok) ) است. این نقش تلفیقی، از ابداعات زیلوبافان بوده است.

٣. چنتک (Chantok)

این نقش از هشت‌پر خورشیدی یا شاخ گاوی که در مرکز هشت‌ضلعی‌ها قرار دارد، شکل یافته و در لوزی‌های کوچک نیز چهار نقش چلیپا در کنار هم قرار گرفته‌اند. اصطلاح «چنتک» به نقوشی گفته می‌شد که از ترکیب چند نقش در کنار هم شکل می‌یافتند.

۴. بافتُک کوچیک (Baftoke koocheek)

این نقش دارای گونه‌‌هایی از جمله «بافتُک» بزرگ و از معمول‌ترین نقوش نزد زیلوبافان بوده است. در اغلب زیلوهای خانگی نیز از این نقش استفاده می‌کرده‌اند. اصطلاح «بافتک» از بافتن گرفته شده و احتمال می‌رود به علت استفاده‌ی زیاد از این نقش، این نام را به خود گرفته باشد.

۵. پیله (Peela)

این نقش بسیار شبیه به نقش گچ‌کن ساده است و احتمالا به سبب اینکه حاشیه‌های پلکانی نقش، چلیپای مرکز را در میان گرفته‌اند، به پیله شهرت یافته؛ چنان که پیله هسته مرکزی را دربر می‌گیرد.

۶. پرت توره (Part toora)

توره در گویش محلی به «شغال» گفته می‌شود و نقش پرت‌توره نشان جای پای این حیوان است. در منطقه‌ی میبد و اردکان روزگاری این حیوان به وفور یافت می‌شد و هنگامی که از باغ‌های سرسبز و مزارع کشاورزان عبور می‌کرد، جای پایش چونان نقشی بر زمین‌های مرطوب می‌نشست. این نقش الهام گرفته از جای پای شغال‌های حاشیه‌ی کویر است که شباهتی بسیار به روباه داشتند. نقش دیگری نیز به همین شکل و با اندک تغییری به نام «پنجه شیر» وجود دارد.

۷. كله مداخلی چشم‌دار (Kalla madakheleeye cheshm dar)

نقش کله مداخلی به دو صورت ساده و چشم‌دار بافته می‌شد. نقش چشم‌دار یک مربع سفید کوچک در مرکز دارد. این نقش الهام گرفته از نقوش معماری است که در یزد نیز فراوان یافت می‌شود. در آجرکاری‌ها و کاشی‌کاری‌های بناهای تاریخی یزد و به مثابه نقش تزیینی بر لبه بادگیرها نیز می‌توان آن را دید. در قالی‌های ترکمن نیز نقشی مشابه کله مداخلی به نام «تكبنت» (tekbent) یا ترک‌بند وجود دارد.

۸. بازوبند صلیب (Bazoobande saleeb)

این نقش همان چلیپا یا صلیب است که در منطقه میبد به آن «چرخ چاه» هم گفته می‌شود. این نقش که دارای تاریخی دیرین در هنرهای تزیینی ایران است، در هنرهای مختلف کاربرد داشته است. وجه تسميه‌ی «چرخ چاه» نیز به تناسب شرایط محیطی استان یزد بر آن نهاده شده است. چرخ چاه وسیله‌ای بوده که با آن خاک و گل‌های قنات‌ها را بالا می‌کشیدند و به کمک این وسیله چاه حفر می‌شد. به جهت کاربردی بودن آن، که به گونه‌ای نویدبخش آب و آبادانی بوده، نقشی نیز در زیلو برای آن در نظر گرفته‌اند.

۹. گچ‌بر یا گچ‌کن (Gachkan Gachbor)

این نقش به احتمال زیاد برگرفته از نقوش گچ‌بری روی دیوارهاست و نزد زیلوبافان اردکانی به «گچ‌کن» مشهور است. در میبد نیز به «گچ‌بر» و «گچ‌کن» شهره است. این نقش از تلفیق شمسه و چلیپا به وجود آمده است. نقوش درون شمسه عمدتا نقش «گل و مر» و «هشت‌پر شکسته» بوده اما در برخی از زیلوها نیز به جای «گل و مر» از نقش «پنجه شیر» استفاده شده است. نقش گچ‌کن در گچ‌بری منازل منطقه‌ی میبد و اردکان تا سال‌های گذشته نیز رواج داشت و عمدتا محل اجرای آن در ایوان‌ها و تالارها بود که اغلب به صورت «خط کشی» روی گچ اجرا می‌شد.

۱۰. چشم گاوی (Chashme gavi)

این نقش جزء نقوش فرعی است و در کنار نقوش دیگر ترکیبی زیبا می‌سازد. همان گونه که از نامش پیداست شباهت زیادی به چشم گاو دارد و خطوط محیطی آن را در ذهن تداعی می‌کند. این گونه نقوش نشان از دقت نظر و تأثیرپذیری طراحان نقوش زیلو از محیط پیرامون دارد.

۱۱. گل و مر یا گل و مهر (Golomohr (Golomor

شکل میانی این نقش شباهت بسیاری به شکل مهر دارد که به صورت چشم دار یا چشم باز هم بافته می‌شود. فضای پیرامون مهر را گلی احاطه کرده که مربع مرکزی را در میان می‌گیرد. این نقش عمدتا در زیلوبافی کاربرد داشته و مورد مشابه آن در هنرهای تزیینی دیگر کمتر دیده شده است. توضیح آنکه در گویش میبد و اردکان حرف «ها» کلمه‌ی «مهر» خوانده نمی‌شود و «مر» تلفظ می‌گردد.

۱۲. بالنگ (Balang)

این نقش را برخی از زیلوبافان به نام پیله می‌شناسند و عمدتا به دو شکل سفید کار و آبی کار بافته می‌شود. ظاهرا به سبب شکل‌های کوچک سفید که در پیرامون نقش ایجاد شده است و به پیله‌های سفید شباهت دارد به این نام معروف گشته است. گرچه علت نام گذاری آن به درستی مشخص نیست. یکی از استادان زیلوباف معتقد بود چون بالنگ را برای تولید مربا به صورت لوزی برش می‌دهند و در این حالت خط‌های تیره روشن بخش برش خورده نمودار می‌گردد، زیلوبافان از این شکل تاثیر گرفته‌اند و این نقش را که به بالنگ شباهت داشته، به این نام خوانده‌اند.

۱۳. چهار کله زمینه (Char kalla zameena)

این نقش یکی دیگر از انواع چهار کله‌هاست که متن زمینه زیلو را پوشش می‌داده و اختصاص به زیلوبافی داشته است. چهار کله به صورت منفرد در حاشیه زیلوها کاربرد داشته اما بدین شکل و در ترکیب با نقشی دیگر در زمینه استفاده می‌شده است.

۱۴. غزن قفلی (Ghazan ghofli)

به سبب اتصال و در هم قرار گرفتن اجزای نقش در یکدیگر به این نام

خوانده می‌شود. در مرکز این نقش، چرخ دونه‌بری که از نقوش ویژه زیلوبافی میبد و اردکان است قرار دارد.

۱۵. شونه (شانه) (Shoona)

این نقش شباهت بسیار به شانه دارد و شکل آن برگرفته از شانه‌های چوبی است که در گذشته استفاده می‌شد. این نقش به عنوان پایه نیز کاربرد دارد و نقشی چون سرو روی شانه قرار می‌گیرد. در فرش‌های ترکمن نیز نقشی به همین نام وجود دارد.

۱۶. سینه‌ریز (Seenareez)

طرح سینه‌ریز، گونه‌های مختلفی دارد و این نقش نیز یکی از این گونه‌هاست. این نقش برگرفته از شکل سینه‌ریزهایی است که به دست جواهرسازان ساخته می‌شد و استادان زیلوباف آن را به صورت نقش در زیلو قرار می‌دادند.

۱۷. كله محرابی یا دوکی (Dooki/ Kallamehrabi)

این نقش در بالای طرح‌های محرابی و به منزله تزیین قرار می‌گرفت. شکل آن از یک طرف شبيه عدد ۶ است و از طرف دیگر عدد ۶ وارونه را تداعی می‌کند.

۱۸. زلفک (Zolfak)

این نقش برگرفته از طرح گیسوی شانه زده است که از وسط به طرفین باز شده و تداعی‌گر زلف‌‌هایی است که در دو سوی صورت ریخته شده که در هنر و ادبیات ایران حکایت‌های بسیاری بر آن مترتب شده است. زلفک دارای دو طرح شکسته و بریده است.

۱۹. کنگره‌ی چشم‌دار (Kongeray chashmdar)

این نگاره را از معماری خاص مناطق کویری الهام گرفته‌اند و نمونه‌های آن را بر دیوار کاروان سراها، برج‌ها و تزیینات لبه‌ی بادگیرها می‌توان دید. همچنین تشابه بسیاری بین این نقش و نقش «دالموچ» Dalmutsch)) در قالی‌های ترکمن وجود دارد. این نقش به دو صورت چشم‌دار و ساده بافته می‌شد. در گونه ساده آن مربع‌های سفید وسط نقش که به مثابه چشم نقش است، وجود ندارد.

۲۰. ستاره دست به دست هم (Setaray dast be daste ham)

این نقش بیشتر اختصاص به زیلوبافان اردکانی داشته است. در این نگاره چون نقش مرکز و نقوش پیرامونی به طریق سفیدباف در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و فضای منفی نقش را ایجاد می‌کند، طرح به مثابه سیاهی شب و نقوش همانند ستاره‌های درخشان آن به نظر می‌رسد.

۲۱. جعبه یا جعبگ (Jabe/ Jabog)

این نقش شباهت زیادی به یک جعبه یا صندوق مربع شکل دارد و جزء نقوش حاشیه‌ی زیلو بوده است. کاربرد دیگر آن استفاده در مرکز برخی از نقوش بوده است. این نگاره تشابه بسیار زیادی به نقش «چشمه» یا «گزچیک» (Goz cheek) قالی‌های ترکمن دارد.

۲۲. برگ یا پرگ (Barg/ Parog)

این نگاره که همان نقش چلیپایی است به چرخ چاه هم مشهور است و به سبب تشابه آن با چرخ چاه خاصه در منطقه میبد به این نام شهره است. تشابه این نقش به غوزه‌های رسیده‌ی پنبه که پنبه آن خارج شده نیز بسیار است و شاید علت نام‌گذاری آن هم همین تشابه شکلی باشد. با توجه به اینکه پنبه در تولید زیلو ماده اولیه بوده است، گمان می‌رود این نقش از کلوزه‌های پنبه تأثیر گرفته باشد.

۲۳. هشت‌پر جعبه زنجیره (Hashtpare jabezanjira)

این نگاره جزء نقش‌‌هایی است که بیشتر در اردکان رواج داشته است. در مرکز نقش، یک گل هشت‌پر قرار گرفته که از اطراف در یک هشت‌ضلعی با تزیینات زنجیره‌ای محدود شده است. این نقش برگرفته از نقش «بافتک» است.