اهمیت خاک و شکل‌دهی آن با دست در هنر سفالگری

خاک اساسی‌ترین و یکی از سودمندترین مواد است. از آنجا که تقریبا یک چهارم کره زمین از خاک و مواد سازنده آن تشکیل شده، دسترسی به آن بسیار آسان است. می‌توان خاک را در بستر نهرها، دریاچه‌ها، کناره رودها و در دشت‌ها یافت. طبیعت دائما در حال تولید خاک در مقادیر بسیار زیاد است.

خاک

در طول قرون، بشر کاربردهای بسیاری برای این ماده شکل‌پذیر همه کاره - از ظروف غذاخوری گرفته تا خانه‌هایی برای سرپناه - ابداع کرده است. در واقع، دست‌ساخته‌های گلی بعضا هزاران ساله، کلیدی بسیار معتبر برای مطالعه تمدن‌های باستانی در اختیار باستان شناسان امروزی قرار داده‌اند.

دانش راه‌های استفاده از خاک با گذشت زمان افزایش یافته است. امروزه از مواد شبیه خاک برای ساخت برخی قطعات موشک‌هایی که به خارج از جو پرتاب می‌شوند استفاده می‌شود. با وجود این، حتی بعد از قرن‌ها کار با خاک، هنوز پرسش‌هایی بی‌پاسخ مانده است. تعامل هیجان‌انگیز خاک و آتش هنوز هم بشر را مجذوب می‌کند و او را به تجربه، به کشف کاربردهای باز هم جدیدتر و کیفیات رازآمیزتر دعوت می‌کند.

در موقع کار با گل حتی می‌توانید چیزهایی را درباره خود کشف کنید. کار با گل ممکن است خلاقیت نهفته شما را بیدار کند و سبب شود آثاری را به جذابیت آثار هنرمندانی که هزاران سال پیش از شما می‌زیسته‌اند خلق کنید. هدف این کتاب آن است که از این شعور خلاق خود آگاه شوید، آن را پرورش دهید و هنرمندی ارزنده شوید.

بافت

خلق شیئی سودمند با دستان خود میلی فطری است و تمایل به نقش زدن بر سطوح دست نخورده و خیس در همه ما شوقی است غریزی. تقریبا هر کس می‌تواند اوقاتی را به یاد آورد که وسوسه شده است رنگ خیس را لمس کند - تا مطمئن شود که خیس است - با نام و حروف اول نام خود را بر سیمان مرطوب حک کند. پس جای تعجب نیست که سفالگران که با گل نقش‌پذیر و خیس کار می‌کنند، غالبا سطح کار را تراش یا خراش می‌دهند، بر آن نقش برجسته می‌زنند یا آن را صیقل می‌دهند تا بافت آن را عوض کنند یا به آن هویتی متفاوت ببخشند.

گل چنان حساس است که همیشه مهر و نشان شخصیت خود سفالگر را بر خود دارد. طرح‌ها چنان آسان بر سطح پذیرای گل نقش می‌بندد که روش‌ها و ابزار ایجاد بافت فقط به قوه تخیل خود هنرمند محدود می‌شود. هنرمند برای برانگیختن قوه تخیل باید به همان خوبی که می‌بیند به نظاره بنشیند تا بتواند به فراسوی بازشناسی صرف اشیا دست یابد. وقتی هنرمند به کمی بصیرت خلاق دست یابد، مشاهده اتفاقی جای پا بر ماسه خیس یا حتى اثر لاستیک اتومبیل معانی جدیدی می‌یابد و الگوهایی را به او القا می‌کند. ممکن است الهام هنرمند از مشاهده نقش مایه‌ای به عظمت پرتگاه‌های «گراند کانیون»( Grand Canyon، درهٔ رودِ کُلرادو در شمال ایالت آریزونا به طول ۳۲۰ کیلومتر و عمق ۱/۶ کیلومتر. اشکال بی‌نظیر آن یکی از جاذبه‌های مهم جهانگردی در ایالات متحد است. - م.) یا کار با شیئی پیش پا افتاده همچون ماسوره چرخ خیاطی سرچشمه بگیرد.

در این کتاب بافت زدن روی گل به تفصیل بررسی شده است. کار با این روش بسیار لذت‌بخش است و قوه تخیل را برخواهد انگیخت. اگر بافت با ذوق مناسب و بجا به کار گرفته شود، می‌تواند بی‌نهایت چشمگیر باشد.

ایجاد بافت بر سفالینه، بخصوص سفالینه‌های دست ساخته فایده هم دارد، زیرا نقایص کار دست را می‌پوشاند. این کار نه تنها محل اتصالات را محکم می‌کند بلکه آنها را نیز می‌پوشاند. باقی ماندن رد ابزار روی گل، پایانی مناسب برای عمل ساخت است و به اثر هویت و اعتبار می‌بخشد.

شکل دهی با دست

هر که سفالگر ماهری را دیده باشد که شکل‌هایی را روی چرخ سفالگری می‌سازد، وسوسه می‌شود که خود نیز دست به کار شود. تماشای گلی که شکل می‌گیرد حیرت‌انگیز و به ظاهر بسیار لذت‌بخش و ساده است، اما این ظاهر فریبنده است. آموختن مهار گل روی چرخ سفالگری تمرین فراوان و سفالگری بدون چرخ می‌خواهد. این مهارتی اکتسابی است که می‌توان آن را با نواختن پیانو مقایسه کرد. همچنین، چرخ ‌سفالگری مستلزم سرمایه گذاری هنگفتی برای مبتدیان است، فضای زیادی را اشغال می‌کند و جابه‌جایی آن آسان نیست. وانگهی، آثار ساخته شده روی چرخ به اشکال متقارن محدود می‌شود.

از سوی دیگر، تنوع‌پذیریِ شکل دهی با دست موقعیت‌های بی‌پایانی را برای ساختن شکل‌هایی فراهم می‌آورد که تولیدشان روی چرخ سفالگری ممکن نیست. وقتی شخصی مبتدی آثاری را با دست می‌سازد، می‌تواند به موفقیتی آنی دست یابد و یاد بگیرد تا خود را به نحوی کاملا منحصر به فرد بیان کند. ابزار کار ساده و ارزان است. برای ساخت اثر سفالینه زیبا به کارگاه یا محل خاصی نیاز نیست تنها نیاز میزی در آشپزخانه، در گاراژ یا در ایران است که کار را روی آن انجام دهیم. شکل دهی با دست حریمی خصوصی است که فقط شامل گل، دستان سفالگر و طرح‌های شخصی اوست.

این کتاب مجموعه کاملی از تمام روش‌های اساسی شکل دهی اشیای گلی کاربردی را بدون استفاده از چرخ سفالگری ارائه می‌دهد و از اتلاف وقت سفالگر برای یافتن انواع روش‌های مورد نیاز در کتاب‌ها و مجلات بی‌شمار جلوگیری می‌کند. به هر حال، باید خاطر نشان کرد که این کتاب نه کتابی ابتدایی برای سفالگری است و نه مروری اجمالی بر دست‌سازی، بلکه پژوهشی عمیق در عرصه‌ای محدود اما مهم در صنعت سرامیک است.

واژه‌نامهٔ توصیفی و صفحات آغازین فصل شانزدهم به منزله راهنمایی مخصوص برای مبتدیان نگاشته شده است، اما آنها باید این مطالب را با کتابی مقدماتی در مورد سفالگری تکمیل کنند یا دوره‌ای مقدماتی را در سفالگری بگذرانند. در هر صورت، آنها با هر یک از این روش‌ها می‌توانند دانشی عملی از اصطلاحات و فنون اصولی را به دست آورند.

روش‌های ارائه شده در فصل‌های آینده با طرح‌های ساده مناسب کودکان دبستانی شروع می‌شود و به طرح‌های کاملا پیچیده‌تر گسترش می‌یابد. تاکید این کتاب بر روش‌های مستقیم و ساده کار است که به جای آنکه در ابتدا با نشان دادن فنون پیچیده و ساخت قطعات دشوار مبتدی را دلسرد کند، او را تشویق خواهد کرد. هر اثری که در این کتاب ارائه شده به دست اف. کارلتون بال (F. Carlton Ball) طراحی، ساخته و عکاسی شده است تا رابطه بين شكل و بافت را نشان دهد.

پرداخت کار شکل و هدف اثر هر دو تعیین کننده انتخاب رنگ و پرداخت نهایی است. اگر اثر طرح ظريف داشته باشد، بدیهی است که نسبت به اثری بزرگ که طرحی ابتدایی دارد و احتمالا برای استفاده در محیط بیرونی ساخته شده طرز عمل متفاوتی را ایجاب می‌کند. در صورت دوم باید آب و هوا و چشم‌انداز اطراف را نیز در نظر گرفت.

مراحل نهایی پرداخت و لعاب، به هر آنچه ساخته شده رنگ و شخصیت می‌بخشد. انتخاب پرداخت و لعاب باید به دقت صورت گیرد و همچون ترکیب مناسب شكل و بافت، باید با دیگر عناصر سفال‌سازی یکی شود. آخرین فصل کتاب شامل پیشنهادهایی برای پرداخت نهایی سفال، پخت، انتخاب لعاب و انواع دستورالعمل‌ها برای لعاب و رنگ است.

از اینکه کارگاه سفالگری‌ای ندارید که در آن کار کنید دلسرد نشوید. محیطی غیر حرفه‌ای، ابزارهای محدود و نبود تجهیزات حرفه‌ای امتیاز خوبی خواهد بود تا هنر خلاق شما به کار افتد. نمونه‌های نشان داده شده در این کتاب که در آشپزخانه ساخته شده با آنهایی که در کلاس درس ساخته شده، متفاوت‌اند. محیطی که این نمونه‌ها در آن ساخته شده‌اند روی کار اثر گذاشته و هویتی خاص بدان‌ها بخشیده است. بسیار مهم است که هشیار باشید و بگذارید تا محیط فیزیکی اطراف بر فعالیت‌های شما تأثیر بگذارد زیرا این کار سبب خواهد شد که هر تلاشی خلاقانه شود و هویتی منحصر به فرد داشته باشد. هر سفالگر، به دلیل جایی که در آن کار می‌کند و آنچه برای کار انتخاب می‌کند، بدون هیچ تلاش آگاهانه‌ای، چیزی را خواهد ساخت که مشخصا از آنِ  خود اوست.

بین هنرمند صادق و گل چیزی رازآمیز رخ می‌دهد و وقتی چنین چیزی روی دهد، اثری بکر و زیبا خلق می‌شود.