انواع نقشه در هنر قالیبافی

برنامه کار بافت فرش طبق طرح مورد‌‌ نظر می‌باشد. آثار زیبای موجود در طبیعت مثل گل و بوته، حیوانات، مکنونات قلبی و حتی آثار زیبای خوش‌نویسی الهام بخش هنرمندان طرّاح بوده است و طراحان با مهارت و خلاقیت خاصّ،‌‌ این آثار را به صورت طبیعی یا به صورت تغییر یافته ‌‌‌ترسیم نموده و طی مراحلی که بعدا ذکر خواهد شد به اثری قابل بافت تبدیل نموده‌اند و هنرمند بافنده با مهارتی ویژه‌‌ این آثار را بر روی گره‌های قالی پیاده می‌نماید و اثری جاودانی به یادگار می‌گذارد.

در ‌فرش‌بافی، طراحی مجموعه اعمال را شامل می‌شود که به منظور پیش‌بینی بافت یک فرش صورت می‌گیرد. ‌این اعمال شامل:

1. تعیین نقش

در ‌این مرحله خطوط کلی طرح با مداد ‌‌‌ترسیم می‌شود و به همین علّت به ‌طرح‌های حاصل از‌‌ این مرحله، طرح مدادی نیز گفته می‌شود.

2. تصویر‌کشی

در مرحله بعد از مداد زنی طرح، جزئیات نقش مشخص می‌شود که به این عملیّات تصویر‌کشی می‌گویند.

3. نقطه‌گذاری

برای آنکه طرح برای بافت در قالی آماده گردد باید بصورت نقطه که معادل یک گره در فرش است در آید. به‌‌ این عملیّات یعنی به صورت نقطه در آوردن حدود نقش و نگاره‌ها را نقطه‌گذاری می‌گویند.

۴. رنگ‌آمیزی

در‌ این مرحله نقش‌های نقطه‌گذاری شده رنگ می‌شوند و برای بافت آماده می‌گردد. با توجه به اهمیّت رنگ در فرش، رنگ‌آمیزی نقش از اهمیّت خاصی برخوردار است و کسی که وظیفه رنگ‌آمیزی را به عهد‌‌‌‌‌‌ه ‌دارد باید به تمام خصوصّیات رنگ، نقش روانی رنگها، دایره رنگها و‌‌‌ ترکیب صحیح رنگها مهارت کامل داشته باشد چون هرگونه ‌بی‌دقتی در این مورد لطمه فراوانی به فرش می‌زند.

لازم به تذکر است که در بعضی از مناطق کشور همچون آذربایجان به جای رنگ‌آمیزی از شیوهٔ شماره‌گذاری استفاده می‌شود. به ‌این صورت که رنگها را با شماره مشخّص می‌کنند و شماره‌ها را در یک کارت مقوائی جداگانه نوشته و در مقابل هر شماره نام رنگ مربوط را قید می‌کنند . مزیت روش شماره‌گذاری نسبت به روش رنگ‌آمیزی آن است که ارزان‌تر و با صرفه‌‌‌تر است. در ضمن آنکه جلوگیری از آسیب نقشه و تسهیل در‌‌ ایجاد عملیّات بافت نیز یکی دیگر از مزایای ‌این نوع می‌باشد.

پس از مراحل فوق نقشه را به قطعات مساوی هم می‌برند و روی تخته‌های فیبری، مقوا یا حتی پارچه می‌چسبانند. بهتر است برای محافظت نقشه، به آن روغن جلا مالیده شود.

برای ‌‌‌ترسیم طرح از کاغذ پوستی و کاغذهای شطرنجی (موتیف) استفاده می‌شود به‌‌ این صورت که ابتدا طرح مورد‌‌ نظر روی کاغذ پوستی ‌‌‌ترسیم می‌شود و سپس با استفاده از میز نور به روی کاغذ شطرنجی منتقل می‌شود و بر روی کاغذ شطرنجی، عملیّات نقطه‌کردن و رنگ‌آمیزی انجام می‌شود. کاغذ شطرنجی از خانه‌های مربع شکلی تشکیل شده است که هر خانهٔ بزرگ آن در جهت عرض و طول به ۱۰ خانهٔ کوچک مساوی هم تقسیم می‌شود که هر خانهٔ کوچک معادل ۱ گره می‌باشد.

در تهیّه ٔ نقشه باید اصول طرّاحی و نقشه‌کشی رعایت شده باشد.‌‌ این اصول عبارتند از:

1. در تهیّه نقشه‌های سنتی بین ‌‌‌‌‌‌رنگ‌های زمینه و حاشیه باید تناسبی وجود داشته باشد که‌ این تناسب باید رعایت گردد. بعنوان مثال زمانی که رنگ متن فرش کرم رنگ می‌باشد بهتر است از حاشیه با متن لاکی استفاده شود. یا زمانی که رنگ متن فرش لاکی می‌باشد بهتر است از حاشیه با متن سورمه‌‌ای استفاده گردد.

۲. پهنای مجموع حاشیه‌های در دو طرف فرش معمولأ معادل 1/3 عرض فرش است و مجموع پهنای حاشیه‌های کوچک که در اطراف حاشیه بزرگ قرار دارند معادل پهنای حاشیه بزرگ می‌باشد.

3. در صورتی که نقشه فرش از نوع لچک و ‌‌‌ترنج باشد طول ‌‌‌ترنج معادل 1/3 طول فرش می‌باشد ولی گاهی اوقات طول آن معادل 1/5 طول فرش نیز می‌باشد.

4. در صورتی که نقشه به روش شماره‌گذاری رنگ بندی شده است باید شماره‌ها دقیقاً مشخص شده باشند و کارت رنگ همراه نقشه باشد. و در صورتی که نقشه رنگ‌آمیزی شده باشد باید کلیهٔ قسمت‌های نقشه اعم از گل و بوته و حاشیه‌ها رنگ‌آمیزی شده باشند و تناسب رنگ‌ها رعایت شده باشد. (لازم به ذکر است که برای صرفه جوئی در هزینه نقشه می‌توان فقط قسمت کمی از زمینه‌ی متن و حاشیه رنگ شود).

5. اگر قرار است که قالی با استفاده از گره‌های اصلی (ترکی و فارسی) بافته شود نقشه‌ها باید دقیقاً نقطه‌چین شود و همچنین به طور واضح باید نقطه‌چین باشد.

6. در مورد حاشیه‌های سنتی گل انتهای حاشیه باید با زاویه ۴۵ درجه ‌‌‌ترسیم شود.

7. به حالت‌های مختلف نقشه توجّه لازم انجام پذیرد. بعنوان مثال در صورتی که نقشه به حالت ½ و ¼ تهيّه شده باشد تعداد گره‌های لازم در یک رج فرش برابر با دو برابر تعداد خانه‌های کوچک یک ردیف عرضی نقشه می‌باشد. در مورد نقشه ½ تقارن فقط در مورد عرض قالی است. در مورد نقشه ¼ ‌ این تقارن در مورد طول نیز وجود دارد. در صورتی که نقشه از نوع واگیره‌‌ای باشد. باید به تعداد واگیره‌هایی که در عرض و طول فرش در حالت تقارن تکرار می‌گردد، توجه داشت و بطور کلی در مورد انواع نقشه باید از دخالت‌های بیجا و ناآگاهانه اجتناب نمود.

انواع نقشه

نقشه‌های فرش را از نظر نوع خطوط بکار رفته (سبک) به دو نوع تقسیم می‌کنند:

1. نقشه‌هایی که با خطوط شکسته (هندسی) ‌‌‌ترسیم شده‌اند در ‌این‌گونه نقشه‌ها، از خطوط شکسته، عمودی، افقی و مورب آستفاده می‌شود و مجموع‌‌ این خطوط تشکیل ‌طرح‌های هندسی را می‌دهند که نسبت به نقشه‌های گردان ساده می‌باشند . در‌ این نوع نقشه بندی، نقش‌ها زائیده خیال و ذهن بافنده است که به شکلی ساده و هندسی‌‌‌ ترسیم می‌گردند و در اغلب موارد بافنده نیاز به تهیّه نقشه ندارد. استفاده از‌ این نقشه‌ها در مناطق عشایر، چادرنشینان و ‌‌‌ترکمن صحرا رایج است که بیشتر مخصوص ‌‌‌‌‌‌‌فرش‌های درشت بافت و متوسط بافت می‌باشند .

۲. نقشه‌هایی با خطوط منحنی (گردان) چون استفاده از‌ این نوع نقشه‌ها معمولأ در شهرها رواج دارد به نقشه‌های شهری بافت نیز مشهورند که از خطوط منحنی در کلیهٔ نقش و نگارهای آن استفاده می‌شود. .‌ این نوع نقشه‌ها نسبت به نقشه‌های هندسی از پیچیدگی برخوردار هستند و به خاطر همین باید از پیش بر روی کاغذ شطرنجی‌‌‌ ترسیم شوند چون در بافت‌ این‌گونه نقشه‌ها استادی خاصی لازم است و قبل از شروع بافت باید به طور دقیق طرّاحی شود. ظمنأ نقشه‌هایی نیز وجود دارند که تلفیقی از خطوط شکسته و گردان می‌باشند و بطورکلی نقشه‌های قالی به ۲۰ گروه تقسیم می‌شوند که بعداً بطور مفصل در مبحث طرح‌ها شرح داده خواهد شد.

انواع نقشه از نظر روش نقطه‌گذاری کردن

۱. نقشه‌های نقطه‌گذاری شده

2. نقشه‌هائی که فقط قسمتی از آن نقطه‌گذاری شده است

۳. نقشه‌هائی که نقطه‌گذاری نشده است

4. بافت نقاشی یا طرح بدون به کارگیری روش نقطه‌گذاری

همانگونه که می‌دانید بافت نقشه‌های نقطه‌گذاری شده نسبت به انواع دیگر ساده‌‌‌تر می‌باشد و نقطه‌گذاری کردن نقشه باعث می‌شود تا بافنده به راحتی بتواند محل قرار گرفتن نقطه‌ها را روی چلّه‌های فرش تشخیص دهد و اقدام به بافت کند.(هر نقطه روی نقشه به منزله یک گره می‌باشد.) با افزایش مهارت و تجربهٔ بافنده و کمک گره‌های هنری (تکت تار- آویز) بافنده می‌تواند اقدام به بافت نقشه‌هایی نماید که حتی قسمتی از آن نقطه‌گذاری نشده است و معمولأ‌ این موضوع در مورد چشم‌ها، ابروها و قسمت‌های ظریف صدق می‌کند که البته تنوع رنگ در‌ این‌گونه نقشه‌ها نیز زیاد می‌باشد.

در مراحل بعدی و به عبارتی بهتر در نقشه‌های نوع سوم هیچ‌کدام از قسمت‌های طرح نقطه‌گذاری نشده است. بافت‌ این‌گونه نقشه‌ها را فقط بافنده‌های ماهر می‌توانند انجام دهند. البته در مراحل پیشرفته‌تر از بافت، بافندگان متبحّر می‌توانند حتی یک عکس یا نقاشی را بدون استفاده از کاغذ شطرنجی ببافند. به نحوی که آنها در کمال مهارت به صورتی عکس یا نقشه را در ذهن مجسّم می‌کنند که بدون حذف حتی قسمتی از طرح آن را روی گره‌های قالی جای می‌دهند که البته‌ این کار به مهارتی خاص نیاز دارد. به طور کلی استفاده از نقشه باعث می‌شود که آموزش ‌قالی‌بافی آسان گردد و طرح دلخواه به صورتی زیبا و راحت بر روی فرش پیاده شود و بافنده با سرعت و دقت زیاد ‌طرح‌های مورد‌‌ نظر خود را بر روی فرش پیاده کند.

در‌ این جا بهتر است که اشاره‌‌ای مختصر و کوتاه به نقشه‌های کامپیوتری داشته باشیم. همانطور که می‌دانید با اختراع کامپیوتر در قرن اخیر اکثر صنایع و علوم پیشرفت قابل ملاحظه‌‌ای نمود و فرش نیز که یک کار هنری صنعتی است از‌ این قائده مستثنی نماند. کامپیوتر بعنوان یک صنعت جدید کمک قابل ملاحظه‌‌ای به طراحان فرش نمود و نقشه‌های کامپیوتری بسیار دقیق هستند. مزیّت استفاده از کامپیوتر در طرّاحی نقشه‌های فرش، سرعت، دقّت و تنوع ‌طرح‌های کامپیوتری می‌باشد. امید است که با پیشرفت علوم کامپیوتر و طرّاحی فرش بتوان از‌ این صنعت نوین در پیشرفت صنعت فرش کشور حداکثر استفاده را نمود.

انواع نقشه از نظر‌‌‌‌‌اندازه

۱. نقشه تمام (سراسری) در‌ این نقشه، نقش و نگارها تکرار نمی‌شود. به عبارتی هيچ قسمتی از طرح با قسمت‌های دیگر قرینه نبوده و همه قسمت‌ها با هم متفاوت هستند.

۲. نقشه ½ (قدی) این نقشه معادل نیمی از پهنا و معادل تمام طولی فرش می‌باشد. در واقع‌ این نوع نقشه نیمی از فرش است که در نیمه دیگر تکرار می‌شود.

3. نقشه ¼ (ربعی) نقشه‌‌ای است که نقش و نگارهای آن در چهار طرف فرش تکرار می‌شوند به عبارتی نقشه به‌‌‌‌‌اندازه ¼ فرش است و ¾ دیگر قرینه ¼ می‌باشند .

۴. تکراری (واگیره) به طرحی که نقش و نگارها هم در طول و هم در پهنای فرش تکرار می‌شوند نقشة واگیره (تکراری) می‌گویند.

قسمت‌های مختلف نقشه

هر نقشه دارای 3 قسمت زیر است:

1. لوار (یا کناره) یا ساده بافی (لور)

عبارتست از پهنای باریکی که در انتهائی‌‌‌ترین بخش قالی بافته می‌شود و رنگ آن معمولأ هم رنگ متن اصلی می‌باشد و در بعضی از موارد هم رنگ حاشیه بزرگ می‌باشد.‌ این قسمت از قالی یک رنگ و ساده است و برای بافت آن به نقشه نیاز نداریم.

2. حاشیه

حاشیه با پهنای متفاوت و به ‌‌‌‌‌‌صورت‌های حاشیه خارجی و حاشیه داخلی می‌باشد و از نظر پهنا معادل 1/6 کل عرض فرش می‌باشد. و بطورکلی پهنای حاشیه‌های دو طرف فرش شامل ساده بافی، حاشیهٔ کوچک، حاشیهٔ بزرگ و طرّه جمعاً معادل 1/3 عرض فرش می‌باشد. تعداد حاشیه‌ها معمولأ بین ۸ - ۳ عدد متفاوت است.

حاشیهٔ کوچک:

این حاشیه از نظر پهنا معادل ½ حاشیه بزرگ بوده و رنگ آن با حاشیه بزرگ متفاوت است و به دو قسمت حاشیه کوچک داخلی و حاشیه کوچک خارجی تقسیم می‌شود.

حاشیهٔ بزرگ:‌

این حاشیه که پرکارترین قسمت فرش می‌باشد که جلوهٔ بیشتری در فرش دارد.‌ این حاشیه بین حاشیه‌های کوچک قرار می‌گیرد.

طرّه:

عبارتست از پهنای باریکی که در طرفین حاشیهٔ کوچک قرار می‌گیرد و دارای نقش‌های ساده و تکراری می‌باشد. نقش حاشیه پهن با استفاده از نقوش متن و به صورت هندسی یا گردان ‌‌‌ترسیم می‌شود که از نظر ‌‌‌‌‌اندازه برابر با مجموع حاشیه‌های کوچک می‌باشد و از نظر طرح و رنگ هماهنگ با فرش می‌باشد. در‌ این قسمت از فرش برخی از اطلاعات مربوط به فرش، مثل نام طرّاح، بافنده، سفارش دهنده و اشعار مورد‌‌ نظر بافته می‌شود.

۳ - متن (زمینه)

به داخلی‌‌‌ترین قسمت فرش که بیشترین مساحت فرش را تشکیل می‌دهد متن می‌گویند و با توجه به نوع طرح از قسمت‌های مختلف تشکیل شده است. در نقشه‌های لچک و‌‌‌ترنج متن از قسمت‌های زیر تشکیل شده است:

-‌‌‌ترنج:

به گل وسط فرش ‌‌‌ترنج می‌گویند. که به ‌‌‌‌‌‌صورت‌های دایره، بیضی و لوزی‌‌‌ ترسیم می‌شود که به ‌‌‌ترنج دایره‌‌ای،‌‌‌ ترنج خورشیدی گفته می‌شود. و برای تزئین اطراف ترنج از گلوله‌ها، سر‌‌‌ ترنج و کلاله‌هایی که به ‌‌‌‌‌‌صورت‌های متفاوتی تزئین شده‌اند، استفاده می‌شود. در بعضی از نقشه‌ها برای تزئین مرکز فرش از دو یا سه ‌‌‌ترنج که در میان هم طرح می‌شوند، استفاده می‌شود که به‌ این نوع ‌‌‌ترنج،‌‌‌ ترنج مداخل می‌گوییم. طول ‌‌‌ترنجها در ‌فرش‌ها متفاوت می‌باشد ولی معمولأ بین 1/3 تا 1/5 طول فرش متفاوت است.

- لچک:

مثلث‌های چهارگوشه زمینه فرش لچک می‌گویند. که از نظر طرح معمولأ متناسب با ‌‌‌ترنج می‌باشد ولی در بعضی موارد می‌تواند طرحی متفاوت با ‌‌‌ترنج داشته باشد. اگر لچک‌های چهارگوشه فرش آنقدر بزرگ باشند که به هم متصل شوند و همانند طرّه زمینه را در برگیرند به آن لچک طرّ‌‌‌‌‌‌ه‌دار گویند. کپی کردن نقشه برای‌ این کار از کاغذ پوستی استفاده می‌شود به‌ این صورت که آن ‌را روی نقشه ‌‌‌‌‌انداخته و ابعاد کلی را ‌‌‌ترسیم می‌کنیم . سپس آن را روی کاغذ شطرنجی منتقل می‌کنیم . با توجّه به‌ این که می‌توان نقشه را به ‌‌‌‌‌اندازه‌های خودش یا کوچکتر یا بزرگتر از خودش کپی کرد رعایت نکات زیر الزامی است.

در صورتی که قرار باشد نقشه به ‌‌‌‌‌اندازه نقشه اولیّه و با همان رجشمار تهیّه شود باید از کاغذ شطرنجی که رجشمار آن مطابق کاغذ اولیّه باشد استفاده گردد.

بطور مثال: اگر نقشه اولیّه روی کاغذ ۱۲۰ رگ رسم شده است باید ورقه شطرنجی که برای انتقال انتخاب می‌شود کاغذ شطرنجی ۱۲۰ رگ باشد. در صورتی که بخواهیم نقشه را بدون تغییر رجشمار بزرگ کنیم از کاغذ شطرنجی با رجشمار بالاتر استفاده می‌شود.

بطور مثال: اگر نقشه اولیّه 120 رگ باشد برای بزرگ‌تر کردن نقشه از کاغذ ۱۶۰ یا 140 رگ استفاده می‌شود.