انواع مینا در هنر میناکاری (بخش اول)

هنر مینا هنری بسیار زیبا و خاص می باشد و به دلیل استفاده از رنگ های گوناگون در آن از جذابیت خاصی برخوردار می باشد. این هنر که خود نمادی از گذشته و ذوق هنری ایرانیان می باشد، دارای انواع مختلفی بوده که در این مطلب می توانیم به انواع آنها بپردازیم.

مینای خانه‌بندی «حجره‌بندی»

در سال ۱۳۰۴ پوپ، محقق آمریکایی به ایران آمد. وی در یک سخنرانی، در میان جمعی از مسئولان کشور و علاقه‌مندان، به تشریح هنر در گذشته و حال پرداخت و در چند جمله راجع‌به مینا کاری چنین گفت:

«قطعات میناکاری مرصع از اختراعات ایرانی است و نمونه‌ی بسیار عالی آن جام خسرو است. این هنر در همان آغاز به چین برده شد و در آنجا مبدا و اساس هنر ملی‌شان قرار گرفت».

در سال ۱۳۱۷ نخستین چاپ کتاب هنر ایران زیر نظر پوپ منتشر شد. در جلد دوم آن درباره‌ی مینای خانه‌بندی، تأليف اروین سرکولیس، با توجه به نمونه‌های موجود مینا کاری در موزه‌ها به موضوع ریشه‌یابی نخستین میناهای دنیا و اینکه از بیزانس و یا ایران ساسانی سرچشمه گرفته پرداخته شده است. در قسمتی از این کتاب آمده است: «اگر نمی‌توان در مورد ریشه‌ی زمانی مینای حجره‌ای حدس زد اما در اینکه این هنر مخصوص ایرانی‌ها است و در ایران خلق شده است به سختی می‌توان تردید کرد». نقره کاری با مفتول که شکل ابتدایی ملیله کاری بود در میان اشکانیان رواج داشته است و به طور کلی سابقه هنر مینا کاری به ۱۵۰۰ سال پیش از میلاد می‌رسد و ظهور آن بر روی فلز در طول سده ششم تا چهارم پیش از میلاد و پس از سال ۵۰۰ پیش از میلاد مشاهده می‌شود.

غیر از اظهارات پوپ، منابع متعددی به گستردگی صنعت فلزکاری در دوران هخامنشیان اشاره دارد. در موزه‌های داخلی و خارجی نیز نمونه‌های زیادی از محصولات فلزی دوره هخامنشیان موجود است. به طور کلی عصر هخامنشیان سبک معین و مشخصی دارد. جام‌های نقره‌ای که یکی در موزه بریتانیا و دیگری در موزه آرمیتاژ لنینگراد نگهداری می‌شود. پایه‌ی جام اولی از مجسمه‌ی مرغی خیالی، که دارای شاخ و منقار است، تشکیل شده و پایه‌ی دیگرش مجسمه‌ی بز کوهی است که بال و ریش دارد. از این رو شواهد نشان می‌دهد که هنر میناکاری در این زمان مرسوم بوده است. هم‌چنین در زمان اشکانیان تزئین بر روی فلز معمول و مرسوم بوده است.

رسم معمول هنری این زمان پایه‌های هنر عظیم و درخشان ساسانی را برافراشته است. از آنچه در مقبره شوش پیدا شده و از آثار مکشوفه همدان می‌توان دریافت که فلز کاری در زمان اشکانیان از ارزش زیادی برخوردار بوده است.

در این زمان هنر میناکاری نیز رواج داشته است؛ به عنوان مثال می‌توان از دیوارهای شوش که با آجرهای میناکاری شده پوشیده شده است، نام برد که در آنها تصویر گاو، شاه و نیز حیوانات دیده می‌شود. دو دستبند طلا که با مینای آبی و به روش ملیله دوزی کار شده است هم‌اکنون در موزه آرمیتاژ لنینگراد نگهداری می‌شود و چون به جواهرات ایرانیان شبیه است نشان می‌دهد که متعلق به این سرزمین بوده است و در عهد اشکانیان ساخته شده است. در آن زمان نشاندن جواهر بر روی فلز در ایران به خوبی انجام می‌شده است. نمونه‌ی آن یک جفت گوشواره است ک موزه لوور فرانسه نگهداری می‌شود. هنر جواهر کاری در ایران به مدت حداقل هشت قرن ادامه داشته است. شاهد دیگر، گیره‌ای است که روی آن ‌لعل کار شده و هم‌اکنون در موزه ولف شیم آلمان است. روی این گیره که مربوط به دوره اشکانیان است و کیفیت بالایی دارد با زبان پهلوی نام اردشیر را نوشته‌اند. بررسی ادوار گذشته ایران نشان می‌دهد که هنر میناکاری در عهد ساسانیان از تمام دوره‌ها متنوع‌تر و کامل‌تر بوده است.

طرز تهیه مینای خانه‌بندی یا حجره‌بندی

در این روش، مینا به وسیله مفتول‌های فلزی که روی سطح کار لحیم می‌شوند پدید می‌آید. سپس فضای بین سیم‌ها به وسیله‌ی رنگ‌های مینایی پر می‌شود. آنگاه برای جلوگیری از سیاه نشدن مفتول‌ها سطح کار را با یک لعاب مینایی بی‌رنگ می‌پوشانند و در آخر مینا را در کوره مخصوص می‌برند. البته امروزه از این شیوه کمتر استفاده می‌شود و بیشتر در کشورهای هند، چین و روسیه تا حدی از این روش استفاده می‌شود. مفتول‌ها را پس از حرارت دادن پولیش می‌دهند. در این نوع مینا برای براق شدن سیم‌ها باید ترکیبی از هنر میناکاری و ملیله را با هم ادغام کرد. البته برای لحیم کاری مفتول‌ها حتما باید از لحیم نقره استفاده شود. زیرا اگر از لحیم‌های دیگر استفاده شود امکان جدایی مفتول‌ها وجود دارد.

مینای نقاشی

در این روش زمینه یا ورقه‌ی مس را به اشکال دلخواه درآورده، بعد از مراحل مختلف اعم از تاب دادن (برای جلوگیری از شکنندگی مس، جسم مسی را با حرارت سرخ کرده، یکباره در آب قرار می‌دهند) دوغاب می‌دهند (با محلول آب و جوهر گوگرد H2SO4 برای از بین بردن چربی و ضایعات روی مس)؛ سپس جسم مسی را سه بار لعاب می‌دهند. پس از آماده شدن روی لعاب آن را نقاشی کرده، دوباره حرارت می‌دهند. در این بخش ممکن است که یک جسم برای شکل‌گیری مینا چهار الی پنج بار حرارت داده شود. البته کارهایی که دارای زمینه‌ی رنگی است و می‌باید طلاکاری شود معمولا پنج بار داخل کوره برده می‌شود؛ ولی کارهایی که دارای زمینه‌ی سفید است چهار بار در کوره قرار می‌گیرد. امروزه رایج‌ترین نوع میناکاری، مینای نقاشی است.

مینای مرصّع

در این نوع مینا، دانه‌هایی به شکل یاقوت و به رنگ‌های مختلف بر روی ظروف مینا توسط کمی رنگ لعاب و آب به دانه چسبانده می‌شود. معمولا محل‌هایی که می‌خواهیم دانه‌های یاقوت رنگ را بچسبانیم لعاب نمی دهیم بلکه باید به صورت مس باشد تا بتواند بهتر و زیباتر دانه‌ها در آن جای گیرد این هنر امروز کمتر متداول است و در گذشته بیشتر بر روی حمایل‌ها، غلاف شمشیر چایخوری و امثالهم کاربرد داشت.

لازم به ذکر است که دانه‌های یاقوتی شکل را از خرد کردن و حرارت دادن شیشه‌های مختلف رنگی می‌توان تهیه نمود.

مینای برجسته

در این روش، نقوش و خطوط مورد نظر را بر روی شی‌ء فلزی طرح می‌کنند و یا اینکه توسط استاد قلمزن، زمینه مسی به اشکال مختلف برجسته می‌شود. البته در مینای برجسته، هنرمند قلمزن نباید برجستگی‌های روی ظروف را به صورت شیب تند بسازد بلکه اشکال برجسته باید نسبت به سطح اصلی زاویه‌های باز داشته باشد. به طور کلی شکل قلمزنی ظروف مینایی با قلمزنی معمولی فرق می‌کند؛ زیرا در قلمزنی، استاد مسگر سعی می‌کند اطراف اشکال را گودتر و تند‌تر و تیزتر کند؛ در صورتی که در ظروف برجسته مینا، برای قرار گرفتن رنگ لعاب برجستگی باید حالت مایل داشته باشد.

گاهی هم مینای برجسته را به صورت دو پوسته درست می‌کنند مانند کاسه بشقاب‌های بزرگ؛ بدین صورت که بیرون ظروف برجسته و داخل آن کاملا صاف است. در این روش، کاسه دارای دو پوشش است: یکی برجسته و دیگری صاف که اینها باید با هم تطبيق شوند و توسط استاد مسگر با لحیم نقره کاملا بر روی هم قرار گیرند و لحیم شوند. مینای برجسته همچنین در پلاک‌های مختلف به خصوص در اماکن متبرکه جهت خطوط مختلف به کار می‌رود.

روش لعاب دادن این نوع مینا هم مانند مینای نقاشی است که باید در سه مرحله لعاب داده شود و یک الی دو بار نیز بعد از نقاشی داخل کوره برده شود.

مینای شکری

در این نوع مینا، اسکلت مس را با لعاب رنگی پوشش می‌دهند. این نوع لعاب قبلا نیز وجود داشته است. ولی امروزه مس را با لعاب سفید پوشش می‌دهند همانند همان مراحلی که در مینای نقاشی ذکر شد. سپس با رنگ دلخواه (رنگ الوان یا رنگ نقاشی) تمام سطح لعاب را رنگ می‌کنند و آن را داخل کوره حرارت می‌دهند. سپس جسم رنگی آماده شده را با مداد سفید طراحی می‌کنند و با موادی که اشاره خواهد شد عملیات بعدی را انجام می‌دهند.

طرز تهیه

مقداری پودر رنگ لعاب سفید را در یک ظرف مسی بدون لعاب ریخته، حدود ۱۰ الی ۵ دقیقه داخل کوره قرار می‌دهند. رنگ لعاب داخل ظرف مسی حالت چینی به خود می‌گیرد. با ضربه زدن به پشت ظرف مسی، لعاب جمع شده در داخل، از ظرف خارج می‌شود. لعاب مذکور را درون هاون برنجی قرار داده، می‌کوبند تا خرد شود و حالت زبری پیدا کند. سپس این خرده‌ها را از سرند می‌گذرانند. این عمل را دو بار انجام می‌دهند تا دانه‌های شکری شکلش را جدا کنند. همچنین می‌توان شیشه‌های رنگی مختلف را خرد کرد و بر روی تخته‌ی نسوز قرار داد. سپس آن را داخل کوره به مدت ۷ الی ۸ دقیقه حرارت داد. این خرده شیشه‌ها به علت حرارت جمع می‌شوند و حالت گوی رنگی به خود می‌گیرند. در صورتی که بخواهند گوی به صورت سفید یا مروارید شکل درآید باید مقداری لعاب سفید را بر روی تخته‌ی نسوز قرار داده، داخل کوره حرارت داد که به علت جمع شدن پودر لعاب به صورت گوی سفید یا مروارید شکل ظهر می‌شود.

البته اندازه‌ی گوی‌ها به مقدار رنگ لعاب با خرده‌های شیشه بستگی دارد. پس از آماده شدن گوی‌ها، مقداری رنگ لعاب را با آب به دانه مخلوط  کرده، آنقدر آنها را بهم می‌زنیم تا حالت عسلی به خود بگیرد. سپس با قلم بر روی محل‌های مورد نیاز از این محلول قرار داده، با انبرک یا پنس گوی‌های آماده را روی محل قرار می‌دهند تا کاملا بر روی جسم مینایی چسبیده شود. پس از این مرحله با قلم‌مو روی طرحی را، که قبلا بر روی ظروف طراحی شده بود، با محلولی که از پودر رنگ لعاب و روغن برزک درست شده (روغن برزک و پودر رنگ لعاب باید خوب با هم مخلوط شود) نقاشی می‌کنند. سپس لعاب‌های شکری را، که قبلا آماده شده، بر روی ظروف می‌پاشند. تا لعاب‌های شکری روی قسمت‌هایی که قبلا به صورت چسبیده درآمده قرار گیرد. پس از این مرحله می‌توان مابین نقش و نگارها را طلاکاری کرد و داخل کوره قرار داد. البته اگر جسم مذکور زیاد حرارت ببیند این حالت شکری از بین می‌رود. بنابراین برای اینکه حالت شکری حفظ شود باید در حرارت دادن این گونه اجسام مینایی دقت لازم صورت گیرد. امروزه این نوع مینا کمتر ساخته می‌شود.