انواع مختلف قلمکار و موارد استفاده آنها

از زمان پایتختی اصفهان در دورهی صفویه تا به امروز، محصولات مختلف قلمکار موارد مصرفی گوناگونی داشت، اما متاسفانه در حال حاضر، تولید بسیاری از آنها منسوخ شده است. در اینجا ذکر آنها برای مزید آشنایی آمده است: یکی از این تولیدات «دلگه» است که در اندازه های معینی برای مصرف لباس زنانه و مردانه تهیه می شد.

این پارچه، علاوه بر خصوصیات طرح و اندازه که همیشه آماده کردنش با در نظر گرفتن نوع لباس همراه بود، در بعضی مواقع، که تولید برای درباریان بود از قلمکاراکلیلی (نقره ای) و زر نیز استفاده می شد؛ ولی چون تولید این قلمکار، مشکل و هزینه آن زیاد بوده است، به همین دلیل عدهی انگشت شماری، قادر به تولید این نوع بودند و متقاضیان این نوع تولیدات نیز، بیشتر ثروتمندان و شمار معدودی بودند.

به علت نوع مصرف پارچه، یعنی تهیهی لباس، امروزه اثری از آن باقی نمانده است، مگر تکه هایی که در موزه ها نگهداری می شود؛ البته هم اکنون، لباسهایی برای زنان و کودکان که بر روی چیت و یا متقال به صورت دورنگ یا پنج رنگ آماده می شود، عرضه می گردد. سایر محصولات قلمکار، عبارت بوده است از:

۱. لباسی مخصوص زنان روستاها و ایلات: که بیشتر از قلمکارهایی به نام «جیگرانات بنفش و قرمز»، تهیه می شده است.

2. سجاده: که با اندازه های مختلف تهیه می شده و زیرانداز نمازگزار بوده است.

۳. سفره: که آن هم در اندازه های مختلف و شامل یک مجمعه یا دو مجمعه و بیشتر بوده است.

۴. رولحافی: از این نوع پارچه برای روی لحافی، استفاده می شد و هنوز هم در بعضی از خانه های قدیمی موجود است. گاهی از آن و رنگهای مختلف اش، برای روی تشک نیز استفاده می شد.

۵. مجمعه پوش: (مجمعه: در پارسی سینی بزرگی گویند که ظرفهای غذا را در آن می گذارند) که برای پوشاندن مجمعهی غذا به کار می رفته است. برای اینکه مجمعهی غذا محفوظ باشد، قطعه ای از قلمکار روی آن می کشیدند. (این رسم از دربار سلاطین صفویه بین مردم معمول و متداول شد و اعیان و اشراف ،هر کدام به فراخور حال خود در مراسم میهمانی برای جلوگیری از آلوده شدن غذا روی سینیها یا مجمعه های غذا که مستخدمان بر سفره می بردند، یک مجمعه پوش می کشیدند.)

۶. پرده: در قدیم از مهمترین نوع قلمکار بوده که بیشتر به صورت زوج (قرینه)، تهیه می شده است و اکثراً آن را در اتاقهای پذیرایی و دیگر اتاقها به صورت قرینه می آویختند. این پردهها در ابعاد مختلف تهیه و تولید می شد.

۷. بغچه: که بیشتر به صورت مربع تولید می شده و در آن، لباس و لوازم پوشاکی خود را می گذاشتند.

۸. سوزنی حمام: (سوزنی، تکه پارچه ای از مخمل یا شال ترمه با حاشیه و ریشه که روی آن ابریشم دوزی یا گلابتون دوزی شده است.) پارچه ای بوده که لوازم حمام همچون قطیفه یا حوله و سایر لوازم دیگر را در قرار می دادند.

9. قطیفه: (جامعه یا پارچه پرزدار، یا حوله بزرگ که بعد از حمام یا آب تنی، روی دوش می اندازند و بدن را با آن خشک می کنند.) را به جای حولهی امروزی به کار می بردند. قطیفهی زنان بازمینهی سفید و قطیفهیٔ مردان با زمینهی قرمز تهیه می شده است.

۱۰. کتیبه: که بیشتر به صورت پارچه های طومار مانند، تهیه می شد و سپس حاشیهی آن را با قالبهای قلمکار می ساختند و در متن آن اشعار هفت بند محتشم را قالب می زدند. این کتیبه ها را بیشتر برای تزیین مجالس عزاداری به کار می بردند و هنوز هم، در مساجد استفاده از آنها مرسوم و متداول است.

۱۱. کلاه: که از پارچه های قلمکار، به صورتهای مختلف، تهیه می کردند و بر سر می گذاشتند.

۱۲. قبا و اّرخالق: (جامعه بلند که از روی آستر آن پنبه دوخته اند، یک قسم نیم تنه ی ضخیم که در قدیم مردان و زنان بر تن می کردند و بیشتر از ترمه یا مخمل یا زری و یا قلمکار دوخته می شد و در عهد زندیه متداول بوده است.) مردان و زنان دو نوع قبا داشته اند: نوع مخصوص زنان و مردان دهات و نوع دیگری قبای قلمکار که مخصوص مردم شهرنشین بوده است.

۱۳. شلیته: دامن چین دار کوتاه که مخصوص زنان روستاها بوده است.

۱۴. روکش صندلی: در قدیم به جای پارچه های امروزی، نوعی قلمکار برای پوشش صندلی به کار می رفته است.

۱۵. رومیزی: که در اندازه های مختلف برای پوشاندن روی میز استفاده می شده است. بیشتر اندازه های رومیزی به شرح زیر است:

3×3 متر - 120×60 سانتی متر – 220×160 سانتی متر – 80×80 سانتی متر – 60×40 سانتی متر – 120×80 سانتی متر

16. روتختی: قلمکارهایی برای پهن کردن روی تختخواب که معمولا در اندازه های زیر تهییه می شده است.

250×160 سانتی متر – 280×180 سانتی متر – 280×220 سانتی متر – 3×2 متر

۱۷. زیرلباسی: نوعی قلمکار که بیشتر، در قدیم معمول بوده و به دیوار، زیر لباس می کوبیدند تا از آلوده شدن لباسهای آویخته، یا رنگی دیوار جلوگیری کند؛ این زیرلباسی در اندازه های زیر تهیه می شده است:

120×80 سانتی متر – 140×90 سانتی متر 5/1×1 متر

18. سر بخاری: را برای تزیین لب بخاری استفاده می کردند و اندازه های آن از قرار زیر بوره است:

150×50 سانتی متر – 175×60 سانتی متر – 200×20 سانتی متر

19. دستمال: که برای استفاده بر سر میز غذا یا مصارف دیگر و به انداره های زیر تهیه می شده است:

40×40 سانتی متر – 50×50 سانتی متر – 2×5/1 متر – 60×60 سانتی متر – 70×70 سانتی متر – 3×2 متر

۲۰. فرش: از قلمکارهایی که نسبت به سایر محصولات قلمکار، جدیدتر است و پارچه هایی که برای تهیهی آن به کار می رود بیشتر از پارچه های ضخیم دستباف است؛ استفاده از این به خصوص، به علت بادوام بودن پارچه مصرفی بوده است. نقشهای این محصول اکثراً مانند قالی، یعنی حاشیهی آن به صورت زنجیره و در وسط آن گل و بته و کتیبه و دارای زیبایی و دوام مخصوص بوده است و به اندازه های مختلف مانند 2×5/1 متر و 2×3 متر تهیه می شده است.

۲۱. کیف: کیف قلمکار با یک لایه از این پارچه پوشیده شده است. معمولا برای ساخت، پارچه قلمکار و شکل مورد نظر کیف را به سازندهی این محصول (کیف ساز)، سفارش می دهند.

۲۲. دامن: دامنهای زنانه نیز، پس از چندی، معمول گشت و در قواره هایی که متناسب با اندازهی دامن بود، تولید می شد.

۲۳. کفش زنانه: یک نوع از کفش راحت که از پارچهی قلمکار تهیه می شد.

۲۴. تزیین و دکوراسیون: نظر به اینکه پارچه های قلمکار، دارای نقش و نگارهای زیبا و بدیعی است، برای دکوراسیون دیوارهای رستورانها، هتلها و همچنین سقف تالارها به کار می رفت. گفتنی است که محصولات قلمکار، دقیقاً در شکل امروزی نبوده بلکه دارای ظرافتها و رنگهای متنوع بیشتری بوده که احیای تکنیکهای قدیم و نوآوری در این راه باعت بازگشت اعتبار گذشته خواهد شد.