انواع محصولات شیشه‌ای دست‌ساز و کارهای تکمیلی روی شیشه

محصولات شیشه یی دست ساز انواع گوناگونی دارد که با انجام کارهای تکمیلی روی آنها می توان هم بر زیبایی شیشه ها افزود و هم محصولات بسیار متنوعی را عرضه نمود. این محصولات عبارتند از:

شیشه ی بارفتن، شیشه های دو پوست، سه پوست، شیشه ی آبگر، شیشه ی مات، شیشه ی نقشدار، شیشه ی تراش دار و شیشه با تلفیق با فلز و...، که به شرح و چگونگی ساخت آنها می پردازیم. نخست باید دانست که این تنوع ناشی از عواملی است که پس از مراحل اولیه ی ساخت - که در همه ی آنها یکسان است - روی شیشه ها انجام می شود که به آنها مراحل تکمیلی کار می گویند. این عوامل شیشه ها را از نظر نوع، متنوع کرده و همچنین بر زیبایی آنها می افزاید.

هرچند که برخی از شیشه های دست ساز به شکل ساده، عرضه می شود، اما این عملیات تکمیلی توسط برخی از شیشه گران و در برخی از کارگاه ها انجام می شود که به افزایش کیفیت ظاهری فرآورده ها و زیباسازی آنها می انجامد، از جمله ی این عملیات تکمیلی، تراش و نقاشی روی شیشه است. همچنین گاهی شیشه گران با استفاده از مواد شیمیایی یا به کمک عوامل فیزیکی به مات کردن یا آبگز کردن شیشه می پردازند که به شرح هریک از این موارد می پردازیم:

1. شیشه های تراشی دار

آن دسته از فرآورده های شیشه یی ایرانی که از سده های دور و پیش از میلاد مسیح باقی مانده، همگی بیانگر این است که هنرمندان و صنعتگران ایرانی مهارت و هنر بسیاری در تزیین و تراش شیشه های ساخته شده داشته اند. بی شک این هنر همزمان با پیدایش شیشه گری و یا کمی بعد، به منصه ی ظهور رسیده است و همزمان و به موازات این هنر - صنعتِ کهن، رشد نموده است. طبق شواهد به دست آمده، استنباط می شود که صنعتگران به کمک ابزار و وسایلی بسیار ساده و ابتدایی به تراش بخش هایی از سطوح محصولات شیشه یی دست سازشان می پرداخته اند که در جهت زیباتر ساختن این فرآورده بوده است.

شیشه های تراش دار که کار تراش آن با روش «تراش شستی» انجام می شده و به دوره ی ساسانی تعلق دارد، هم اکنون در موزه ی آبگینه و سفالینه ی تهران نگهداری می شود که نمونه هایی جالب و ارزنده از تراش روی شیشه را به دست می دهد. در حال حاضر نیز بسیاری از محصولات شیشه یی دست ساز با نقوشی به صورت تراش های عمیق یا سطحی بر روی ظروف تولید شده، عرضه می شود. البته کار تراش در کارگاه های شیشه گری با استفاده از الکتروموتورهای کوچکی که دیسکی را به چرخش در می آورند، انجام می شود.

بدین ترتیب که صنعتگران به کمک سنگ های مخصوصی که درجه ی سختی آنها بیشتر از سختی شیشه است، به وسیله ی نگه داشتن ظرف در جلوی دستگاه، به خط انداختن بر روی شیشه می پردازند. سرعت چرخ های مخصوص تراش و دیسک تراشکاری ارتباط مستقیمی با نوع تراش مورد نظر بر روی ظرف دارد. به این صورت که هر چه بخواهند میزان عمق تراش مورد نظر را بیشتر کنند، به همان نسبت چرخ تراش هم باید با سرعت بیشتری به چرخش درآید و برعکس، برای اینکه نقوش با عمق کمتر ایجاد کنند، چرخ تراشکاری را با سرعت کمتری مورد استفاده قرار می دهند.

طریقه ی کار بدین صورت است: صنعتگران تراشکار قبل از شروع کار، نقاطی که برای ایجاد نقش در نظر دارند را مشخص می کنند و سپس با نگاه داشتن محصول شیشه یی خود در کنار سنگِ دستگاه تراش، به تراش و نقش انداختن قسمت های لازم و مشخص شده بر روی آن می پردازند. نقوشی که جهت تراش بر روی شیشه ها استفاده می شود ، اغلب نقوشی است ذهنی و الهام گرفته از نقوش سنتی و گل و بوته های سمبولیک. همان طور که اشاره شد، تراش روی شیشه از قدیمی ترین کارهایی است که به عنوان مراحل تکمیلی ساخت برای زیبایی شیشه ها به کار میرفته است.

2. مات کردن شیشه

همانطور که در فصول قبل هم اشاره شد، شیشه ماده یی است که از اثرگذاری اکثر مواد شیمیایی و طبیعی در امان است یعنی آنکه هم در مقابل بیشتر مواد تأثیرپذیری ندارد و هم بر اکثر مواد اثرگذار نیست، اما با اینکه ظاهرا در مقابل مواد شیمیایی دارای مقاومت خوبی است، برخی از مواد شیمیایی نیز قابلیت اثرگذاری بر روی آن را دارند. به همین جهت گروهی از هنرمندان با ذوق از این خاصیت استفاده ی بهینه کرده و با بهره گیری از برخی از مواد شیمیایی، به مات کردن و غیرشفاف ساختن ظاهر فراورده های شیشه یی خود می پردازند.

برای کار مات کردن شیشه، حتماً باید از ماده یی که بتواند سطح بیرونی شیشه را در خود حل کند، استفاده شود چراکه حل شدن پوسته ی روی شیشه در شیشه و پدیده ی مات شدن را حاصل می کند اسید فلئوریدریک (HF) از جمله اسیدها و موادی است که بر شیشه اثرگذار است و شیشه در مقابل آن مقاومت ندارد. به عبارت دیگر بهتر است چنین بگوییم که اسید فلئوریدریک تنها اسیدی است که قابلیت جذب شیشه را به طور کامل در خود دارد یعنی باعث خوردگی و حل شدن شیشه می شود.

البته باید به این نکته توجه داشت که کارکردن با این اسید علاوه بر آنکه کار مشکلی به نظر می رسد، در بردارنده ی خطراتی نیز هست. به همین جهت در اکثر کارگاه هایی که عمل مات کردن شیشه انجام می شود، از ماده ی دیگری به نام محلول «آمونیم هیدروژن فلورید »ویا مواد مشابه دیگری استفاده می شود که خطر کمتری را با خود به همراه دارند. برای مات کردن شیشه از روش های دیگری نیز مانند شن پاشی و یا بی فلورآلومینیوم همراه سولفات دو پتاس و سولفات دوسود، استفاده می کنند. برای مات کردن وسایل شیشه یی، آنها را به مدت کوتاهی، حداکثر دو یا سه دقیقه، در محلول شیمیایی قرار داده و سپس از محلول خارج می کنند، بعد آنها را با آب سرد شستشو میدهند که باعث مات شدن شیشه می شود.

سطح شیشه های مات به دلیل خورندگی هایی که اسید بر روی آن ایجاد می کند، دارای فرو رفتگی و برجستگی های فراوانی می شود که اگرچه ظاهرا نمودار نیست ولی با مشاهده ی ذره یی از آن در زیر میکروسکوپ یا به کمک ذره بین های بسیار قوی، میتوان هزاران ناهمواری را بر روی آن مشاهده نمود.

3. آبگز کردن

یکی دیگر از کارهای تکمیلی که بر روی شیشه های دست ساز تولید شده، به جهت افزایش زیبایی آنها انجام می شود، عمل آبگز کردن شیشه هاست. همانطور که گفته شد، شیشه به دلیل خواصی که داراست، در اثر تغییرات ناگهانی حرارت، دچار ترک خوردگی شده و حتی در بعضی مواقع شکسته می شود. بسیاری از هنرمندان باذوق از همین خاصیت شیشه استفاده کرده و شیشه هایی را به نام شیشه های آبگز تولید می کنند. آنها از خاصیت انقباض سریع قسمت بیرونی شیشه که باعث شکست آن میشود کمک می گیرند.

طریقه ی کار بدین صورت است که پس از تکمیل محصول شیشه یی و قبل از اینکه شیشه کاملاً سرد شود، آن را به مدت فقط چند ثانیه به سرعت در داخل آب سرد فرو میبرند و به سرعت از ان خارج می کنند. بر اثر این کار، تغییر حرارت ناگهانی در شیشه ایجاد شده و باعث می شود بخش نازکی از سطح بیرونی شیشه سریعا سرد شده و در آن صدها شکستگی کوچک به وجود بیاید، اما چون هنوز داخل آن گرم است، ترک های سطحی آن پیشروی نمی کنند و در نتیجه شیشه به طور کامل نمی شکند. اما این عمل از کیفیت و دوام شیشه به میزان بسیاری می کاهد و ممکن است با کوک ترین ضربه یی شیشه از هم فرو بپاشد.

برای جلوگیری از این اتفاق و بالابردن نسبی دوام شیشه های آبگز شده، پس از خروج فراورده های شیشه یی از داخل آب سرد، مجددا آن را جلوی کوره نگه داشته و به آن دوباره حرارت می دهند تا بافت های شیشه در هم محکم شود. البته با این عمل استحکام شیشه های آبگزرا بالا میبرند، اما به طور کلی مقداری از دوام کلی شیشه کاسته می شود. استفاده از این شیشه ها بیشتر جنبه ی تزیینی دارد.

4. شیشه های نقاشی شده (شیشه های منقوش)

نقاشی شیشه های دست ساز نیز یکی دیگر از مراحل تکمیلی است که بر روی شیشه ها انجام می شود. این هنر از زمان ظهور اسلام بسیار متداول گردید و تا به امروز ادامه یافته که به مقدار بسیاری بر زیبایی و ارزش شیشه های دست ساز می افزاید. برای نقاشی روی شیشه از اکسیدهای مختلف فلزات (به صورت پودر) در ترکیب با «تربانتین» و روغن مخصوصی که مخلوط و ساییده شده است و از غلظت لازم برخورداراست، استفاده می کنند. در نقاشی بر روی شیشه، با قلم مو به کار نقاشی بر روی شیشه ومنقوش ساختن آن می پردازند. در نقوش کار شده برروی شیشه های دست ساز، بیشتر از نقوش سنتی استفاده می شود.

پس از نقاشی نیز به منظور ثابت نمودن رنگ های نقاشی شده به روی شیشه، اشیاء نقاشی شده را به مدت ۲ تا ۴ ساعت در کوره یی با دمای ۵۰۰ تا ۶۰۰ درجه ی سانتیگراد قرار می دهند و سپس کوره را خاموش می کنند و بعد از سرد شدن کامل کوره، اشیاء را از آن خارج می کنند.

5. شیشه های نقش دار و تراش دار

گاهی برای زیبایی بیشتر شیشه های دست ساز، هم تراش و هم نقش بر روی آنها اجرا می شود که زیبایی دو چندانی به آنها می بخشد. برای این منظور نخست، عمل تراش بر روی شیشه انجام می شود و پس از تکمیل مراحل آن، کار نقاشی صورت می گیرد که در خاتمه برای ثابت ماندن رنگ های نقاشی شده مجددا شیشه را داخل کوره می گذارند.

6. شیشه های با تلفیق فلز (شیشه ی دور فلز)

گاهی از اوقات شیشه گران برای تنوع بخشیدن به محصولاتشان، آنها را با فلزات تلفیق کرده و استفاده می کنند، که زیبایی خاصی به کار می بخشد. روش کار به این صورت است که نخست استوانه یی فلزی از جنس مسی یا برنج (و یا فلزات و آلیاژهای دیگر) را با قطر و ارتفاع دلخواه خود و توام با نقوش مشبک تهیه می کنند و پس از آماده شدن گوی شیشه یی، آن را داخل استوانه قرار داده و عمل دمیدن را در آن انجام می دهند. شیشه در اثر دمیدن منبسط شده و حجم داخل استوانه ی فلزی را پر می کند و کمی نیز از میان شبکه های روی فلز به خارج نفوذ می کند. این امر باعث می شود که شیشه پس از سرد شدن از فلز جدا نشود، بدین ترتیب طرحی بسیار زیبا ایجاد می شود.

7. شیشه ی بارفتن

تولید شیشه ی بارفتن ربطی به کارهای تکمیلی بر روی شیشه ندارد. مراحل کار تولید همانند تولید دیگر شیشه های معمولی است، با این تفاوت که تنها در فرمول اولیه ی ماده ی مذاب آن در کوره موادی را اضافه می کنند. برای ساخت این نوع شیشه از بار شیری و یا بارهای رنگین شفاف استفاده می شود. ماده ی مذاب در تولید شیشه های بارفتن شیری رنگ است و علت ایجاد این رنگ وجود موادی است که به ماده ی اصلی اضافه شده که اصلی ترین و مهمترین آنها کرمولیت می باشد.

8. شیشه های دو پوست و سه پوست

برای ساخت این شیشه ها حداقل از دو یا سه بار رنگین کوره استفاده می شود. برای تولید شیشههای دو پوست یا سه پوست که از بارهای رنگی متفاوتی استفاده می شود، معمولا کوره های نسوز در کنار هم قرار دارند که هر یک از آنها دارای بار رنگی متفاوتی می باشند تا صنعتگر بتواند از رنگ های دلخواه به ترتیب استفاده نماید. برای تولید شیشه های دو پوست، ابتدا توسط لوله ی دم از بار مذاب کوره یی که معمولا بی رنگ است، برمی دارند و در سر آن یک گوی ایجاد می کنند، سپس آن را در کوره ی مجاور که بار رنگی شیری یا قرمز و سبز و قهوه یی دارد، وارد می کنند، بعد آن را خارج کرده و در آن می دمند.

به این صورت شیشه های دو پوست را ایجاد می کنند. شیشه های سه پوست نیز به همین ترتیب است و همیشه شروع از بار بی رنگ است و سپس شیری یا رنگ های دیگر و در نهایت رنگ سوم. برای تشخیص چند پوسته بودن این شیشه ها باید بر روی آنها تراش ایجاد کرد تا رنگ های پوسته های زیرین خود را نشان دهند. اگر در شیشه های سه پوسته رنگ آخر شیری باشد و رنگ وسطی آن قرمز یا سبز باشد، از رنگ لاجوردی و یا فیروزه یی استفاده شود که پس از تراش خوردن، شیشه خود را مانند زمرد نشان می دهد و بسیار زیبا می شود.