انواع لچک و ترنج در بافت فرش‌های ایرانی

نقش چهارگوشه ی فرش. مثلث مانندی که از یک چهارم نقش ترنج مرکزی به دست می آید. نگاره های لچک، یا همان نقش ترنج مرکزی و سر ترنج است و یا نگاره هایی هماهنگ با آنها. می توان لچکهایی دید که درون آنها، به اسلیمی ها و قابها تزئین یافته است و خطهای پرپیچ و خم آن چون شاخه و سرشاخه شده اند و یا در فرشهای با طرح هندسی به صورت ابزار موسیقی درآمده است و در بیرون برای تزئین بیشتر دور آن را دسته ای از پرندگان فرا گرفته اند. نسبت هایی میان ترنج مرکزی و لچکها وجود دارد که در طرحهای گوناگون به یک اندازه نیست و لچکها نسبت به ترنج مرکزی گاه بزرگ و گاه کوچک و یا باریکتر از حد معمول نقش می شود. نگارهی لچکها گاه مستقل می ماند و گاه به نقش متن می پیوندد. که به لچک، گوشه و یا لچکی نیز گفته می شود.

لچک تو در تو

لچکی که یا از چند لچک در میان هم درست شده باشد و یا نقش چند حاشیهی تو درتو، آن را تشکیل شده از چند لچک نشان دهد.

لچک مداخل

لچکی که نقش آن به نقش متن بپیوندد.

لچک مداخل کنگره ای

لچک مداخلی که خطهای پیش رونده آن در نقش متن، به صورت کنگره درآمده باشد.

لچک چهار ترنج

لچکی که اندازهی آن یک چهارم ترنج مرکزی باشد.

لچک طره ای

به لچک پیوسته به لچک دیگر و طره شده لچک طره ای گویند.

لچک قرینه

لچکی که نقش آن با نقش لچک دیگر یکی باشد. در طرح لچک ترنج، به طور معمول، هر چهار لچک فرش دارای یک نقش و با هم قرینه هستند. گاهی نیز، دو لچک بالای نقش و دو لچک پائین، نقش دیگر دارند و با هم قرینه نیستند.

لچک ترنج ساده شده

نگاره لچک و ترنج که برای صرفه جویی در وقت و هزینه، بسیاری از حاشیه ها، گلها و نقشهای تزئینی آن را حذف کرده و آن را به ساده ترین صورت بافته باشند. بهره گیری از لچک ترنج ساده شده که زیبایی خود را از دست داده است در برخی از کانونهای بافندگی از جمله درشاندیز مشهد رواج فراوان دارد.

لچک ترنج سبک محتشم

«سبک محتشم» شیوه ای است در نقش نگاره ها وخطهای پیرامون آنها. در لچک ترنج به سبک محتشم، از جمله خطهای پیرامون این دو نگاره یا کمانی است و یا کنگره دار.

لچک طرح راور

در طرح های منسوب به راور (کرمان) لچکها در نقش معمول خود به صورت طره درآمده و متن را دربرمی گیرند. تزیین آنها نیز ترکیبی است از نگاره های گل و برگ و قاب و کتیبه. به این گونه لچک، لچک طرح راورمی گویند.

ترنج

نقش قراردادی که در میان نگاره های قالی جای ویژه ای دارد. در درون، ترکیبی از آذینه های شاه عباسی و در اساس: برگ و گل اسلیمی است. در شکل کلی خود: چهارگوشه، لوزی، بیضی یا گرد، همچون خورشید یا ستاره و گلهای چندپر است. ترنج از نگاره های پیش از اسلام است؛ اشاره ای به خورشید به عنوان سرچشمهی نیرو که باران را برای باروری زمین از آسمان می گیرد.

این اشاره در قالی معروف اردبیل که در موزهی ویکتوریا و آلبرت نگهداری می شود، روشنتر است. در درون این ترنج، آبگیری نقش شده است به رنگ سبز که به روی آب آن نیلوفر شناور است. در لباس دسته ای از پادشاهان ایران پیش از اسلام نیز که در نقش حجاریها و فلزکاریها آمده است، نگاره هایی از اسب های بالدار، قوچ و پرندگان دیده می شود که دور آن را ترنجهایی گرد و بیضی شکل فرا گرفته است. در کارهای سفالینهی «ری» در قرن ششم هجری که به جا مانده است ضمن طرح هایی از شکار یا چوگان بازی، ترنجهایی زیبا نیز کشیده شده است.

در کاشی کاری «مقبرة الجاتیو» (سلطان محمد خدابنده از سلسله ایلخانان ایران. وفات ۷۱۶ ه. ق) و نیز در کاسه های بازمانده از زمان «سلجوقیان» (۴۲۹ - ۷۰ ه. ق ) از نقش ترنج را می توان دید. ترنج در نقش معمول خود محدود به خط هایی است که در پیچ و خمهای قرینهی خود شکلهای گوناگون می گیرد . مانند: پر، شاخه و گوشه، با نگاره های تزیینی و گاهی افزون بر پر و شاخه و گوشه، نقش هایی مانند قاب و قندیل قلمزده. در درون ترنج گاهی طرحی نواری از ابر به شیوه خاص (اسلیمی مارپیچ) نقش می شود که در قالیهای دوران «صفوی» شکلی کاملاً آشکار دارد. به طور کلی نقشهای یک چهارم ترنج در سه چهارم دیگر آن تکرار می شود (و نقش همین یک چهارم است که به نام لچک در چهار گوشه قالی بافته می شود.) ترنج را به اعتبار شمار گوشه (پریا شاخه)هایی که دارد ترنج چهارگوشه، شش گوشه، هشت گوشه می نامند. ترنج قالی معروف به اردبیل شانزده گوشه یا شانزده پر دارد. نقش ترنج به طور معمول تنها نیست و دور آن گاهی نگاره هایی از پرندگان یا نقشهای دیگر دیده می شود.

ترنج هندسی

ترنجی با خط های راست و شکسته و در شکل معمول خود چندگوشه که بر اساس نقش های ایلی، یا تنها در مرکز طرح فرش و یا به شکل چند ترنج با نقشهای یکسان و یا به شکلهای گوناگون در درازای فرش نقش می شود. در طرح معروف به اقتباس از نقشهای قفقاز، سه ترنج با نگاره های یکسان نقش می شود که به هم چسبیده است و در برخی طرحها نیز این ترنجهای سه گانه با هم موازی هستند. در فرشینه های بولوردی کوچکترین قالیچه، یک ترنج و بزرگترین آن پنج ترنج دارد که ترنج هندسی وسط گاهی نقشهای گوناگون می گیرد: نگاره هایی چون سینی دسته دار و یا شیء صلیب مانند.

ترنج تودرتو

ترنجی که از چند ترنج در میان هم، و دارای یک کانون تشکیل شده باشد. که ترنج کاسه نیم کاسه نیز نامیدهمی شود.

ترنج سه گانه

ترنجی که از سه ترنج تودرتو تشکیل شده باشد و یا در طرحهای ایلی به صورت سه ترنج جدا یا چسبیده به هم در درازای فرشی نقش شده باشد.

ترنج دوگانه

ترنج تشکیل شده از دو ترنج تودرتو

ترنج بیرونی

بخش بیرونی ترنج که از سه ترنج تودرتو تشکیل شده باشد. بخش بیرونی پس از بخش مرکزی و میانی قرارمی گیرد.

ترنج میانی

به بخش میانی ترنج تشکیل شده از سه ترنج تودرتو گفته می شود که در برابر ترنج بیرونی و مرکزی قرار می گیرد. ترنج میانی، گاهی به دو ترنج درون ترنج اصلی نیز گفته می شود.

گل ترنج

گلهایی که همچون نگاره در تزیین به کار می رود.

برگ ترنج

برگهایی که همچون نگاره برای تزیین درون ترنج به کار گرفته شده باشد.

کلاله

برای تزیین ترنج گاهی در دو سر آن، در بالا و پائین دو طرح کوچکتر از ترنج به صورت نگاره های قرینهی هم نقش می کنند که هریک از آنها کلاله نامیده می شود. کلاله ها در تزیین، شکلهای گوناگون می گیرد: قندیل می شود یا قاب و نیم قاب یا چون بادبزن و دم افشان طاووس و یا گلدان و گاهی نیز مانند خود ترنج یا مستقل می ماند و یا به نگاره هایی چون ختاییهای پرگل و نقش های متن می پیوندد. گاهی به جای دو کلاله چند کلاله در پیرامون ترنج نقش می کنند. کلاله ها همیشه پیوسته به ترنج نیستند. گاهی میان آنها فاصله وجود دارد که در برخی طرحها این حد فاصل را با نگاره های تزئینی مانند گل، پر می کنند. ترکیب تزئینی کلاله در حالت کلی با کمک نگاره های شاه عباسی و در مجموع دنباله همان نقش و نگار ترنج است یعنی برگ و گل، و پیچ و خمهای ترنج مرکزی در دو ترنج کوچک نیز ادامه پیدا می کند.

شمسه

نگاره ای گرد یا بیضی و ستاره ای شکل که گاهی به جای کلاله برای تزئین ترنج به کار می رود. در این حالت، شماری گوناگون از شمسه را به دور ترنج نقش می کنند. ترنج شانزده گوشه قالی معروف به اردبیل، شانزده شمسهی بیضی شکل به دور خود دارد.

سرترنج

به جفت کلاله ها اگر قرینه هم باشد سر ترنج یا ترنج کوچک نیز می گویند. اگر قرینه نباشد، سر ترنج به کلالهی بالای ترنج گفته می شود.

ته ترنج

اگر جفت کلاله ها قرینه هم نباشد به کلاله پائین، ته ترنج گفته می شود.

ترنج دوسر

ترنجی که دو کلاله داشته باشد.

ترنج چهارسر

ترنجی که چهار کلاله داشته باشد.

نیم ترنج

نگاره ای از نیمی از ترنج که در برخی از نقشها به کاربرده می شود. نیم ترنج را گاهی در وسط ضلع قالی نیز نقش می کنند به این نگاره نصفه ترنج نیز می گویند.

ترنج دندان موشی

ترنجی که خط مرزی آن دندانه دار باشد.

ترنج مداخل

ترنجی که با نقش گوشه ای خود به نگاره های متن پیوسته و در اصطلاح «در متن پیشرفته باشد». در این حالت به طور معمول نقش متن نیز از راه گوشه های ترنج به درون آن راه می یابد و دراصطلاح «تداخل» می کند که به ترنج تودرتو نیز ترنج مداخل گفته می شود.

ترنج سبک اصفهان

ترنجی که به طور معمول پیرامون آن را بندهای اسلیمی درهم تنیده فراگرفته باشد و ترنج با کمک این بندها از متن جدا شود. در این گونه ترنجها، سر ترنجها نیز به صورت غیرمستقیم و با کمک بند دوگل به ترنج می پیوندد.

ترنج شاه عباسی

ترنج نقش شده به شیوهی معروف به شاه عباسی یعنی؛ ترنجی هشت گوشه با دو قاب در فاصله ترنج و سر ترنجها.

ترنج بولوردی

ترنجی لوزی شکل با دو سر ترنج. این گونه ترنج از ویژگی های نقش در قالیچه بولوردی است.