انواع فیروزه

فیروزه‌ها بر دو نوع هستند، فیروزه سنگی و فیروزه خاکی. فیروزه خاکی که از مسیر آب‌ها گرفته می‌شود هرگز رنگ عوض نمی‌کند و به همین سبب گرانبهاتر است. معدن کوهی (سنگی) در کوه واقع شده به این معنی که فیروزه با کلیهٔ سنگ کوه که غیر فیروزه است اتصال دارد و باید از سنگ، شکسته و فیروزه از آن جدا گردد اما معدن خاکی عبارت است از چاه و نقب در خاکی که در دامنه و پای کوه جمع شده و به واسطه برف و باران و تابش آفتاب و وزیدن بادها، از سنگریزه‌های کوه ریخته و با خاک مخلوط گردیده است و در میان آنها فیروزه یافت می‌شود و اغلب فیروزه‌ها که در معدن خاکی یافت می‌شود اعلی و بسیار خوبست و در حقیقت نگین‌های انگشتری اعلی فقط در معدن خاکی یافت می‌شود ولی در معدن خاکی نظم و ترتیب عمل معدنچی‌گری ملحوظ نیست و هرکس میل دارد چاهی حفر می‌کند و نقبی می‌زند و دیگری آن را خراب می‌کند.

انواع فیروزه پس از رقم‌بندی، بنا به نوع جنس آن، هریک به اسمی نامیده می‌شود. وجه تسمیه هر یک بر اساس رنگ و یا محل مصرف فیروزه است. این اسامی شاخص نوع فیروزه است. در متون دورهٔ اسلامی، به انواع فیروزه و ویژگی‌های آنها اشاره شده است که این نام‌ها در مواردی مشترک هستند و برخی اسامی نیز در سایر متون دیده نمی‌شوند.

بیرونی در کتاب الجماهر نوشته است: بهترین نوع فیروزه آن است که از معدن ازهری و بواسحاقی باشد... اصل فیروزه این دو نوع هستند و بقیهٔ انواع آن درجهٔ دو محسوب می‌شوند». تنسوخ نامه، به فیروزه‌های ابواسحاقی، ازهری، سلیمانی، زرهونی، آسمانگون،کفتاری و سفید زردفام اشاره کرده است. در دسته‌بندی هفت گانه جواهرنامه نظامی نیز به فیروزهٔ معادن «ابواسحاقی، زرهونی، عبدلی، معدن کوه اسبان، عبدالمجید و گنجینه» اشاره شده است. در کتاب نوادرالتبادر فقط پیروزهٔ ریحانی را نام برده است و آن را بهترین فیروزه می‌داند. در نخبه الدهر از «فیروزهٔ خلنجی» نام برده شده، که آن هم در سایر متون دیده نمی‌شود. دشتکی از فیروزه‌های هفت معدن با نام‌های «ابواسحاقی، ازهری، سلیمانی، زرهونی، خاکی، عبدالمجیدی و عندلیبی» نام می‌برد.

در مخزن الادویه به انواع فیروزه «ابواسحاقی، فتحی، ازهری، سلیمانی، درنویی، عبدالمجیدی، آسمانگونی، اندلسی، گنجینه، شبانکی و شیربوم» اشاره شده است.

فیروزه ابواسحاقی: در کوه نیشابور هفت کان واقع است که انواع هفت گانه فیروزه را از آنها استخراج می‌کنند و بهترین آنها کانیست که خلف خلیل پدر اسرائیل، صاحب نفس قدسی ابوالانبیاء، اسحاق نبی صلوه الرحمن علیه، اظهار و افشاء آن نموده‌اند و آن را اسحاقی و ابواسحاقی گویند. فیروزهٔ معدن ابواسحاقی معروف‌ترین و مشهورترین معادن است و فیروزه‌ای که از این معادن بیرون کنند، نیکوترین، رنگین‌ترین و با قیمت‌ترین جمله معادن است.

فیروزه ازهری: قریب بواسحاقی است. فیروزهٔ آن بغایت نیکو باشد.

فیروزه سلیمانی:فیروزهٔ شیر فام پر حلاوت است و اندک مایه، شیر فام است.

فيروزه زرهونی: در آن نقطه‌های زر باشد. اما به طراوت و حلاوت اقسام سابق نمی‌رسد.

فیروزه آسمانگون:آن را خاکی نیز می‌نامند.

فیروزه عبدالمجیدی: فیروزهٔ آن رنگین باشد اما اندک مایه درشت طبع است. در رسالهٔ جواهر، آن را فیروزهٔ رنگین، صافی، عالی و اندک مایه درشت اندام معرفی کرده است.

فیروزه عندلیبی: اندک مایه شیر فام است.

فیروزه گنجینه: بدترین همهٔ انواع است و آن معدن را گنجینه گویند که در آن از هر دو نوع فیروزه (نیک و بد) باشد و بیشتر فیروزهٔ آن بگردد (تغییر می‌کند) و تباه شود مگر آنکه بغایت صُلب باشد. بهترین فیروزه را عموماً بواسحاقی و سپس ازهری دانسته‌اند، سپس فیروزهٔ شیرفام و زرهونی و بعد آسمانگون، مرغوب بوده است. غیر از مواردی که نام برده شد، به بعضی انواع فیروزه نام‌های دیگری نیز داده شده است.

مسیحا: بعضی اقسام فیروزه، رخوالترکیب سفید فام است و چون این قسم را در روغن اندازند رنگین شود، لیکن عنقریب رنگ آن تغییر پذیرد و جوهریان (گوهرشناسان)، این قسم را مسیحا خوانند و به اندک روزگاری سبز و تباه شود و آن قلبی بود و آن را هیچ قیمت نبود.

اَبرَش: فیروزهٔ دو رنگ را ابرش نامند، قیمت ابرش بسیار نباشد.

طَرمَلَح: در ترکستان و طمغاج و خطا، بعضی فیروزه را که سنگی غریب با آن آمیخته باشد به حک هموار کرده و جلا داده و آنچه سنگ بوده باشد، سیاه کرده، آن را مبارک دارند و آن را سوراخ کنند و بر گوش و گردن می‌بندند و زیور بتان و بت رویان از آن سازند.

شدّر: بعضی از جوهر پیروزه که نیک خرد باشد که از آن نگین نتوان کرد، هر دو روی آن را هموار کنند و گرداگرد آن را چنان که بوده است، پس میان آن را ثقب (سوراخ) کنند و آن را شنر خوانند و در میان طویله‌های مروارید و غیر آن کشند.

البته در کتاب مطلع الشمس که مربوط به دورهٔ قاجار است، تقسیم‌بندی انواع فیروزه کلی‌تر شده است و نامگذاری آنها نسبت به دوره‌های پیشین متفاوت است. اعتمادالسلطنه، درباره اقسام فیروزه نوشته است: «فیروزه سه قسم است: انگشتری، بارخانه و عربی، فیروزهٔ انگشتری، فیروزه‌ای است که رنگ آن با جلا باشد، زایل نشود و خوش ترکیب باشد. آن را دانه دانه می‌فروشند و ممکن نیست قیمت معینی برای آن قرار داد چون هر نگینی وضع و ترکیبی جداگانه دارد و تاکنون دیده نشده که هر دو نگین از هر جهت مشابه و مثل هم باشند.

فیروزه بارخانه، فیروزه‌ای که به چهار نمره تقسیم می‌شود و به وزن می‌فروشند و نمرهٔ ۱ و ۲ آن به فرنگستان حمل می‌شود و باقی را به زرگرهای ایران می‌فروشند و آنها را به مصرف مرصّع کردن قلیان و یراق اسب و اسلحه به کار می‌برند. فیروزه عربی، اسم تازه‌ای است که به فیروزه‌های بد داده شده است. بعضی از اهالی معدن، وقتی به مکه معظمه رفته از این قسم فیروزه با خود برده و در عربستان و حجاز به اعراب فروخته بودند، از آن وقت فیروزه‌های بد را که سبز و کم‌رنگ است یا برص و بهق دارد عربی گفته‌اند و اگر چه اصطلاحاً فیروزه عربی آن است که ذکر شد اما باز بسیاری از آن در این مملکت به فروش می‌رسد و قلیلی هم به فرنگستان می‌برند. بعضی از فیروزه‌های عربی سفید رنگ را شیر بومی‌ گویند و برخی که پوست سفید دارند چغاله نامند، همچنین قطعات مسطحی که به جهت کمربند و بازوبند و غیره خوب است در معدن آنها را توفال می‌گویند و از قسم عربی است که بعضی از آنها نیز قیمتی می‌باشد. قسمی از فیروزه سبز است که آن را گل کاسنی می‌نامند و بیشتر افاغنه این قسم فیروزه را می‌پسندند و طالب‌اند.

رایج‌ترین انواع فیروزه که تقریبا در بیشتر متون دوره اسلامی (تا پایان دوره قاجار) از آنها نام برده شده است، به ترتیب اهمیت و کیفیت تقسیم‌بندی شده‌اند. جدولی از رایج‌ترین انواع فیروزه و ویژگی‌های آنها  جدول اسامی برخی از انواع فیروزه به کار رفته در کتاب مطلع الشمس، در دوران جدید نیز رایج است، چنانچه در مقاله فیروزه و فیروزه تراشی در خراسان، آمده است: انواع فیروزه عبارتند از: عجمی، عجمی نیم‌رنگ، عربی، توفال، توفال نیم‌رنگ، توفال سفید، چغاله، شجری، چال یا نرم، شکوفه، درشت... این اسامی هنوز در میان سوداگران فیروزه و فیروزه تراش‌ها و جواهر فروش‌ها معمول است.

در متون دورهٔ اسلامی همچنین به تفاوت‌ها و برتری فیروزه نیشابور اشاره شده است: در هر معدنی که فیروزه باشد، معادن آن را نام نهاده‌اند که حکاکان و جوهریان هر فیروزه که ببینند در حال بدانند که از کدام معدن است و به واسطه معرفت، بهترین و بدترین را معلوم کنند و هر چه از فیروزه‌های نیشابوری به غایت صلابت بود، هرگز رنگ آن تباه نشودو فیروزهٔ غیر نیشابوری را چندان اعتباری نیست به واسطهٔ آنکه اقسام دیگر، رخوالترکیب‌اند و لطافت و صفای زیاده ندارند و رنگ ایشان مانند حُسن مُزَلَّفان، سریع الزوال است و فیروزهٔ نیشابور صلب البنیه، لطیف صافیست که رنگ او تغییر نپذیرد.

آنچه از معدن کرمان و شیراز به هم می‌رسد مایل به سفیدی است که شبانکی و شیربوم می‌نامند و فیروزهٔ کرمان به سبب رخاوت و تخلخل به زودی با رسیدن چربی، عرق و... فاسد و بدرنگ می‌گردد و نزدیک سیاوک (قصبه ای نزدیک کرمان) محلی است که فیروزه حاصل می‌شود ولی فیروزهٔ آن معدن به سبب نرمی و زردفامی قیمت ندارد. در نزهت القلوب نیز آمده است: فیروزه، معدنش بسیار است و بهترینش معادن نیشابور بود به نیکویی جوهر و کمی زحمت... معدن به ولایت کرمان فیروزهٔ نو نارسیده می‌دهد و بدین سبب زیادتی قیمت ندارد.

در جواهرنامه در این باره نوشته شده است: معدن نیشابور که از قدیم الایام فیروزهٔ قیمتی که خزانهٔ سلطان را لایق باشد از آن معدن حاصل می‌شود... در حوالی کرمان، قصبه ای است ساناوک نام و نزدیک آن محلی است که فیروزه حاصل می‌شود و اما فیروزهٔ آن معدن از سبب نرمی قیمت ندارد و معدن که در این پنجاه سال پیدا شده کوهیست نزدیک زنجان که فیروزهٔ نو از آن معدن حاصل می‌شود اما سنگ آن از غایت نرمی، زود نرم می‌شود، دگر آنکه چون حاصل معدن بسیار است قیمتی ندارد. در مجموع، در مقایسهٔ فیروزهٔ معادن مختلف، فیروزهٔ نیشابور را بهترین نوع فیروزه دانسته‌اند.

مهم‌ترین و با ارزش‌ترین فیروزهٔ جهان در معدن فیروزهٔ نیشابور وجود دارد و به غیر از این معدن، معدن‌های دیگری نیز در ایران وجود دارند ولی قیمت فیروزه‌های این معادن بسیار کمتر از قیمت فیروزهٔ نیشابور است، به عبارتی دیگر در صورتی که دو فیروزه دارای خصوصیات یکسان باشند (از نظر رنگ، اندازه، نوع تراش و غیره) قیمت فیروزهٔ نیشابوری، پنج الی شش برابر بیشتر از سایر فیروزه‌های ایران است. این تفاوت به دلیل برتری فیروزهٔ نیشابور از نظر استحکام، زیبایی، دوام و ثابت بودن رنگ آن نسبت به سایر فیروزه‌ها می‌باشد وزن مخصوص فیروزه نیشابور 79/2 گرم بر سانتی‌متر مکعب است که نشان از تخلخل کمتر آن نسبت به سایر فیروزه‌ها دارد. با توجه به اینکه در ساختمان فیروزه مقادیری آب وجود دارد، در صورتی که فیروزه در جای گرم و خشک نگهداری شود به تدریج آب خود را از دست داده و رنگ آن کمرنگ خواهد شد. از این رو سنگ‌های فیروزه نیشابور به سبب داشتن رنگ عالی، سختی بالا و وجود مقادیر کم آب در ساختمان فیروزه، از کیفیتی خاص برخوردارند.