انواع سنگ‌ و گوهر در وسایل تزئینی (بخش اول)

گوهر با سنگ‌های نجیب مصنوعی عبارتست از تولید مصنوعی و آزمایشگاهی کانسنگ‌های جواهر از طریق علمی از زمان ابداع ساخت و تولید و کاربرد جواهرات مصنوعی بیش از نیم قرن نمی‌گذرد. انتظار می‌رود که یک گوهر یا جواهر مصنوعی، عین همان خواص فیزیکی و شیمیایی گوهر طبیعی را که از آن تقلید شده است دارا باشد ولی در طبیعت که کانی اصلی و طبیعی ایجاد می‌شود یعنی خواص، ممکن است در خود کانی‌های هم جنس و هم نوع کاملا با هم تطبیق نداشته باشد پس می‌توان چنین گفت که گوهرهای مصنوعی ممکن است در ساختمان و ساخت و بعضی خواص دیگر با کانی طبیعی‌اش مغایرت داشته باشد.

همانندسازی یا ایمیتاسیون (Imitation)

عبارت از تولید سنگ نجیب یا گوهر همانند سنگ اصلی یا طبیعی خود، با مواد خارجی که دارای خواص فیزیکوشیمیایی کاملا متفاوتی است. اینگونه سنگ‌ها ‌فقط از نظر شکل ظاهری، رنگ، پدیده‌های نوری و جلا شبیه سنگ طبیعی خودشان می‌باشد. ماده اصلی برای ایمیتاسیون شیشه است که به تازگی، صمغ مصنوعی و بعضی محصولات تولید شده شیمیایی هم به آن اضافه شده است.

در این فرآیند امکانات و وسایل و هزینه هنگفتی به کار گرفته می‌شود. قسمت‌های فوقانی و تحتانی سنگ را از خود سنگ اصلی بر می‌دارند و بدین ترتیب این نوع سنگ از دو جزء کوچک و یا جزء بزرگ درست می‌شود. اغلب قسمت فوقانی سنگ را از یک جواهر با ارزش و قسمت زیرین را از شیشه می‌سازند. سنگ‌هایی که بدین طریق ساخته می‌شوند بسیار شبیه سنگ‌های با ارزش هستند اما مواد سازنده آنها از درجه اهمیت و ارزش کمتری برخوردار است. به عنوان مثال می‌توان به تولید زمرد از این طریق اشاره کرد که در این نوع قسمت فوقانی آن مانند قسمت تحتانی از درّ کوهی بوده و توسط یک توده شیشه‌ای سبز رنگ پوشیده می‌شود.

سنگ تقلبی و اصل

فروش یک سنگ، با ارزش نسبتاً کم به جای یک سنگ و جواهر با ارزش را تقلب و به سنگ معامله شده سنگ تقلبی می‌گویند مانند این که به جای یاقوت، یک گارنت سرخ به فروش برسد. در ارتباط با این سنگ‌ها ‌باید گفت که بی‌تجربگی و بی‌اطلاعی از خواص دقیق جواهرات باعث بروز چنین مشکلی می‌شود. واژه اصل به سنگ‌هایی اطلاق می‌شود که کاملا طبیعی و از معدن استخراج شده باشد و نیز واژه نجيب، واقعی، طبیعی برای سنگ‌هایی به کار می‌رود که از طبیعت و معادن حاصل شده‌اند، نه برای جواهراتی که به دست انسان ساخته شده باشد.

سنگ‌های نیمه نجيب

اصطلاح سنگ‌های نیمه نجیب از قدیم متدوال بوده است اما امروزه سعی بر این است که آن را کنار بگذارند. اصولا سنگ‌های نجیب کدر یا غیرشفاف را سنگ‌های نیمه نجیب و در مقابل آن سنگ‌های شفاف و قابل دید را سنگ‌های نجیب می‌گفتند. زمانی به کانی‌های غیر از الماس، یاقوت، زمرد و یاقوت کبود (سافیر) این اصطلاح اطلاق می‌شد. امروزه این واژه سبب بدنامی سنگ‌های زیبا و با ارزش شده است. بر حسب توافق بین‌المللی، سعی شده است تا به طور کلی از استعمال اینگونه واژه‌های نامناسب جلوگیری شود.

گوهر شناسی (Gemology)

دانشی است که در مورد کیفیت و حالات فیزیکوشیمیایی جواهرات و سنگ‌های قیمتی بحث می‌کند. از آنجا که جواهرات خود از خانواده کانی‌ها هستند از این رو، بخشی از دانش

کانی شناس (mineralogy) را تشکیل می‌دهند. عرصه علم گوهرشناسی به حدی وسیع است که قابل قیاس با دایره کوچک علم کانی شناسی نیست. اولین کتاب درباره علم گوهرشناسی توسط پروفسور دکتر ماکس بائر(Prof. Dr. Max Bauer)  در سال ۱۸۹۲ میلادی در شهر لايپزیک Laipzig)) منتشر شد. چاپ دوم آن که به زبان انگلیسی نیز ترجمه شده بود در ۱۹۰۷ در همان شهر و چاپ سوم آن با تجدید نظر و تغییرات اصلاحی پروفسور دکتر شلوس ماخر (Prof. Dr. Schloz macher) به چاپ رسید. از آن تاریخ به بعد یک رشته کتاب‌های بزرگ و کوچک در کشورهای مختلف تحت عنوان گوهرشناسی انتشار یافت. پس از جنگ جهانی اول علاقه و تمایل مردم به گوهر و جواهرات بسیار زیاد شد یعنی سنگ‌های سنتزی و مرواریدهای پرورشی به بازار آمد و جواهر فروشان را به اضطراب و دلهره انداخت. در این برهه از زمان ضرورت ایجاب نمود که با وسایل دقیق و مدرن علمی، سنگ‌های اصیل و غیر اصیل و سنتزی از هم تمیز داده شود. از طرف دیگر جهت رسیدن به این هدف باید یک همکاری دقیق و نزدیک با دانشمندان علم و صنعت برقرار می‌شد. بدین ترتیب انستیتوهای بزرگی جهت بررسی و شناخت سنگ‌های اصیل در کشور آلمان، فرانسه، انگلستان و آمریکا بوجود آمد که به بهترین متخصصین علمی و فنی و تازه‌ترین ‌ابزارها و آزمایشگاه‌ها و نمونه‌ها و کتابخانه‌ها مجهز بودند.

یک انستیتو مدرن و مجهز فقط مخصوص بررسی و شناخت الماس در ژوهانسبورگ تشکیل شد. در این انستیتو در کشورهای آلمان، انگلیس و آمریکا، اعضای صنف جواهر فروش تحت تعلیم بهترین اساتید یک دوره خاص را می‌گذراندند و پس از پذیرش در آزمون نهایی به آنان مدرک خاصی داده می‌شد.

در کنار این انستیتو، اتحادیه بزرگی نیز برای بررسی و تحقیق بر روی سنگ‌های اصیل ایجاد شد که از وظایف آن تحت نظر گرفتن شناخت این سنگ‌هاست. برای گسترش شناخت این سنگ‌ها ‌یک رشته مجله‌های اختصاصی، علمی و فنی به چاپ رسیده که از نمونه‌های آن می‌توان به فصلنامه‌های تحت عنوان مجله گوهرشناسیJournal of Gemology) ) در انگلستان اشاره کرد. این نشریه‌ها و مجلات در بسیاری از کشورها مانند ایالات متحده، استرالیا، آلمان و ... به صورت فصلنامه تحت عناوین متفاوت ولی در زمینه مشترک گوهرشناسی به چاپ می‌رسند که بیشتر مورد استفاده قشر جواهر فروش و گوهرشناس قرار می‌گیرد.

خاصیت سنگ‌های اصیل (گوهرها)

اگر از دیدگاه علم طبیعی به این سنگ‌ها ‌نظر بیندازیم خواهیم دید که گوهرها در قلمرو کانی‌ها هستند و جا و مکان خاصی در بین کانی‌ها ندارند و فقط انسان به طور قراردادی بر طبق سلیقه‌ی خود آنها را از سایر کانی‌ها جدا کرده است. کانی شناسی و معدن شناسی در رده بندی خود، جایی را با عنوان سنگ‌های اصیل نمی‌شناسند. یک کانی شناس، کانی‌ها را از نقطه نظر خواص رده بندی و منظم می‌کند. به همین جهت سنگ‌های اصیل در رده بندی او در مکان‌های مختلفی قرار می‌گیرند.

خواص فیزیکی و نوری آنها برای یک کانی شناس همان خواص فیزیکی نوری کانی‌های دیگر است، خواصی همچون جلا، رنگ، ضریب شکست و توانایی انعکاس نور، سختی، وزن مخصوص و ... در کلیه کانی‌ها اعم از اصیل و غیر اصیل تابع قوانین مخصوص و ثابتی است. در اینجا این سؤال مطرح می‌شود که چگونه می‌توان سنگ‌های اصیل و یا گوهرها را به صورت سیستماتیک در آورد؟ قدر مسلم این است که برای نظم و ترتیب خاص باید اسکلت ویژه‌ای ارائه دهیم تا این کانی‌ها را از قلمرو بقیه کانی‌ها خارج سازد، بنابراین آنها را بر حسب ارزش، به نظم و ترتیب در می‌آوریم. در کتاب‌های مختلف نحوه قرار دادن کانی‌ها بدین صورت است که با ارزش‌ترین ‌و مهمترین آنها را به ترتیب در اوایل کتاب و غیر مهم و کم ارزش‌ها را به تدریج در اواخر کتاب می‌آورند و بدین ترتیب هر کس به سادگی می‌تواند درجه اهمیت آنها را دریابد.

بوجود آمدن و پیدایش گوهرها

توانایی انسان برای استخراج و حفر کردن محدود به چند هزار متر لایه بالایی زمین می‌شود. قشر سیلیکاته یا لیتوسفر که تا هزار و دویست کیلومتر عمق دارد، مجموع پوسته و جبّه زمین است. در عمق ۲۹۰۰-۱۲۰۰ کیلومتری، جبّه زیرین که از ترکیب فلزات با گوگرد و اکسیژن، تشکیل شده است، وجود دارد.

پایین‌تر ‌از آن در ۳۷۰۰-۲۹۰۰ کیلومتری، هسته نیکل - آهن (Ni – Fe) قرار دارد. بر پایه‌ی مشاهدات و امکانات برای استخراج کانی‌های مفید و گوهرها، فقط می‌توان در ناحیه اکسیدی و سولفوری یعنی بیرونی‌ترین ‌ناحیه سنگ کره به کار پرداخت.

از نام قشر سیلیکات چنین استنباط می‌شود که عنصر سیلیسیم (Si) در این ناحیه نقش بسزایی دارد. سیلیسیم با اکسیژن ترکیب شده و سیلیس (SiO2) را ایجاد می‌کند که به طور خالص و صاف متبلور گشته و به مقدار زیاد به صورت کوارتز ظاهر می‌گردد که به مقدار فراوان در ارتباط با سایر عناصر در سیلیکات‌ها وجود دارد. اغلب کانی‌های که تشکیل سنگ‌ها ‌را می‌دهند مانند فلدسپات، میکا، هورنبلند، اليوين و غیره در یک چنین ترکیباتی از سیلیسیم‌اند. گوهرها را می‌توان تا حد زیادی در سیلیکات‌ها یافت.

واحدی از کانی‌ها که به تصادف و با عواملی مشترک بوجود می‌آیند و به صورت ذخایر انبار می‌گردند معدن نام دارد. ما این معادن را از لحاظ ژنتیک به چهار گروه تقسیم می‌کنیم و به همین ترتیب سنگ‌ها ‌نیز به چهار گروه سنگ‌های آذرین، دگرگونی، رسوبی و تشکیلات تخریبی تقسیم می‌گردد. برای شناخت کانسار گوهرها، سنگ‌های آذرین در رده اول اهمیت قرار دارد. در آتشفشان‌های فعال توده‌های توف به طرف بیرون رانده شده و از دهانه آتشفشان مواد مذاب بیرون می‌ریزد. به این مواد که روی زمین جاری می‌شوند لاوا (Lava) می‌گویند.

از وجود گدازه و خروج آن از دهانه آتشفشان می‌توان فهمید که یک توده مذاب در اعماق زیاد و با دمای بالا به صورت مایع وجود دارد. این مواد مذاب مایع که در اعماق زمین قرار دارند را ماگما (Magma) می‌گویند. سنگ‌های حاصل از انجماد این مواد مذاب، سنگ‌های آذرین نامیده می‌شوند. قسمتی از این سنگ‌ها ‌که مستقیما از تبلور ماگما در درون زمین ایجاد شده‌اند سنگ‌های آذرین درونی و آنهایی که از تبلور لاوای جاری بر روی سطح زمین ایجاد می‌شوند سنگ‌های آذرین بیرونی نامیده می‌شوند. اگر قسمتی از مواد مذاب، در شکاف‌های زمین نفوذ کرده و در آنجا به سنگ تبدیل شود، آنگاه سنگ‌هایی خواهیم داشت که در بین معدنچیان به گانگ یا سنگ باطله معروف است. فرآیند سخت شدن ماگما در اعماق زمین یک جریان ساده و سطحی نیست بلکه این فرآیند طی سه فاز عمده که یکی پس از دیگری قرار دارند انجام می‌شود.

اولین فاز، فاز اینترا ماگمایی (Intera magmatic) است که طی آن سنگ‌های آذرین درونی متعددی نظیر گرانیت، دیوریت، گابرو تشکیل می‌شود. گوهرهایی که در این فاز تشکیل می‌شوند عبارتند از: الماس، برخی از گارنت‌ها، پریدوت، لابرادوریت. در طی فرآیند، مقدار مواد مذاب رو به کاهش می‌گذارد اما شمار کانی‌هایی که هنوز در این مرحله تشکیل نشده‌اند ‌و در ترکیب ماگما قرار دارند کم نیست و علت عدم تشکیل آنها عواملی چون دمای بالا، فشار زیاد، چگالی زیاد ماگما و سایر عوامل می‌باشد.

دومین فاز، فاز پگماتیتی - پنوماتولیتی (Pegmatitic - Pneumatolitic) است. گانگ‌ها در این مرحله تشکیل می‌گردند. پگماتیت‌ها سنگ‌هایی هستند که در این مرحله از نظر داشتن گوهرها غنی بوده و مهمترین گوهرهایی که در این مرحله وجود دارند عبارتند از: تورمالین، توپاز، بریل، آکوآمارین، کریزوبریل، ائوکلاز، فناسیت. در این بین، تورمالين حاوی عنصر بور (B) و توپاز حاوی فلوئور (F) و بقیه حاوی عنصر ویژه این فاز یعنی بریلیوم (Be) می‌باشد. به جز پگماتیت‌ها، انواع دیگری از سنگ‌های گانگ یافت می‌شوند که بر خلاف پگماتیت‌ها فاقد منابع و ذخایر گوهری هستند. هنگامی که ماده مذاب باقیمانده، در شکاف‌ها وارد می‌شود، بر روی سنگ‌های پوسته زمین اثر گذاشته و در سنگ‌های مجاور خود باعث انجام یک سری واکنش‌های فیزیکوشیمیایی می‌گردد که در اثر این واکنش‌ها، دگرگونی مجاورتی روی داده و طی آن کانی‌های جدیدی اعم از گوهر یا غیرگوهر پدید می‌آید که از بین گوهرها می‌توان به یاقوت کبود، زمرّد و نفریت اشاره کرد.

سومين فاز، فاز هیدروترمالی است که در آن بقایای ماگما يعنی محلول‌های آبی داغ موجود است. این محلول‌ها به واسطه تأثیر بر سنگ‌های مجاور و نفوذ در آنها سبب ایجاد گانگ می‌گردند که از مهمترین آنها می‌توان گانگ باریت، کانگ فلوریت، گانگ کوارتز را نام برد. بسیاری از گوهرها که از زمره گروه کوارتز هستند در این مرحله پیدا می‌شوند.

سه مرحله مذکور، در درون زمین و یا به عبارت بهتر در پوسته جامد زمین اتفاق افتاده و به مراحل سه گانه سنگ ساز درونی معروفند. حال اگر توده مذاب تا سطح پوسته خارجی زمین راه یابد آن وقت انفجار و آتشفشان سبب خروج آنها شده و روی زمین جاری می‌شوند. این مواد جاری خود سبب نوعی دگرگونی و ایجاد تعداد محدودی گوهر می‌شوند. البته باید به یاد داشته باشیم که فاکتورها و عوامل درونی به مراتب مهمتر و مؤثرتر در تشکیل گوهرها عمل می‌کنند و فقط تشکیل اپال و عقیق در ارتباط با جریان بیرونی مواد مذاب می‌باشد که همراه با مواد مذاب در آتشفشان بالا آمده و در نتیجه تبلور ایجاد شده‌اند.