انواع رنگ در رنگرزی گلیم (بخش دوم)

رنگ ها نقش موثری در بافت انواع قالی و گلیم دارند.

در مطلب قبل به سه رنگ پرکاربرد در رنگرزی گلیم پرداختیم و اینجا به 6 رنگ دیگر آن خواهیم پرداخت:

سیاه‌ها

رنگ سیاه از مخلوط گیاهان دارای جوهر مازو و آهن به دست می‌آید. منابع طبیعی جوهر مازو نوعی بلوط و پوست انار است. برای به دست آوردن رنگ مله‌ای از پوست انار استفاده می‌شود. در منطقه‌ی چهارمحال و بختیاری از پوست انار برای به دست آوردن رنگ سیاه استفاده می‌کنیم.

برای رنگ کردن یک کیلوگرم خامه، ۲ کیلوگرم پوست انار و یک کیلوگرم زاج سیاه لازم است. ابتدا خامه ها را درون آب حاوی زاج سیاه می‌جوشانیم. پس از این که آنها را کاملاً جوشاندیم، درآورده، شسته و خشک می‌کنیم. در همین حین مایه رنگی را نیز درست می‌کنیم. پوست انار را می‌شوییم تا گردوغبارش گرفته شود و سپس آن را در آب می‌جوشانیم و از صافی می‌گذرانیم. نباید پوست انار با مایه رنگی داخل شود چرا که اگر پوست انار وجود داشته باشد و به خامه بچسبد رنگ آن نقطه پررنگتر می‌شود.

خامه‌ها را درون مایه رنگی می‌جوشانیم، در آب رنگی نمک می‌ریزیم و می‌گذاریم تا یک شبانه‌روز خامه‌ها در آب رنگی بجوشند تا رنگ خامه‌ها سیاه شود هرچه که مقدار جوش بیشتر باشد سیاه شفقی‌تری به دست می‌آید. پس از این که خامه‌ها در آب رنگی جوشید آنها را از مایه‌ی رنگی درآورده، شسته و خشک می‌کنیم. انار، میوه‌ای است که از درختان و درختچه‌ها به دست می‌آید و درختان آن در نقاط استان‌های مرکزی یزد، اصفهان و چهارمحال و بختیاری پراکنده‌اند.

قهوه‌ای‌ها

غالباً قهوه‌ای را از پوست بادام می‌گیرند. حاصل آن رنگ مستقیمی است که به سهولت به کار می‌رود. پشم قهوه‌ای طبیعی نیز به وفور یافت می‌شود. چای و تنباکو و گِل‌گِل آتشفشانی، اکسید آهن و برگ درخت پسته وحشی و یا پوست گردو مخلوط با سولفات آهن، نیز در تهیه‌‌‌ی رنگ قهوه‌ای مؤثرند. برای به دست آوردن رنگ قهوه‌ای از پوست گردو استفاده می‌شود. برای به دست آوردن طیف رنگی قهوه‌ای از باز تا سیر مدت زمان جوش را باید تغییر دهیم یعنی اگر زودتر برداریم قهوه‌ای روشن‌تر و اگر دیرتر برداریم قهوه‌ای پررنگ‌تر به دست خواهیم آورد.

اگر یک کیلوگرم خامه داشته باشیم آن را باید در یک کیلوگرم زاج سفید بجوشانیم. پس از این که خامه‌ها را در زاج سفید و آب جوشاندیم آنها را در می‌آوریم و در مایه‌ی رنگی می‌جوشانیم. برای به دست آوردن مایه‌ی رنگی برای رنگرزی یک کیلوگرم خامه باید ۲ کیلوگرم پوست گردو تهیه کنیم و آنها را بشوییم تا گرد و خاکشان گرفته شود. سپس آنها را با آب می‌جوشانیم و از صافی رد می‌کنیم نباید پوست گردوها در آب رنگی وارد شوند چرا که اگر در حین رنگرزی به خامه بچسبد رنگ آن قسمت تیره‌تر خواهد شد.

پس از این که مایه‌ی رنگی به دست آمد خامه‌های زاج جوش را درون آن قرار می‌دهیم و می‌گذاریم تا بجوشند. به میزان رنگی که می‌خواهیم به دست بیاوریم مدت زمان جوش را کم و زیاد می‌کنیم. پس از این که به میزان دلخواه رسیدیم خامه‌ها را از آب گردوی جوشان در می‌آوریم و می‌شوییم و مواد شیمیایی تأثیر متفاوتی بر رنگ پوست گردو می‌گذارند نظیر: اسیدهای معدنی که رنگ محلول را قرمز می‌کنند و مواد قلیایی رنگ که محلول را سرخ مایل به قهوه‌ای می‌کنند. برای تهیه‌ی رنگ‌های قهوه‌ای از «جَفت» هم استفاده می‌کنند.

جَفت به پوست بین مغز و پوشش چوبی میوه‌ی بلوط گفته می‌شود. از جَفت رنگ‌های قهوه‌ای سیر، عبایی و ریگی به دست می‌آید. برای رنگرزی ۳ کیلوگرم خامه باید یک کیلوگرم جَفت به کار بریم و برای دندانه دادن این میزان خامه باید از ۲۵۰ گرم زاج سیاه استفاده کنیم. ابتدا جَفت را به مدت دو روز در آب خیس می‌دهیم و پس از این کار آنها را به مدت ۳ تا ۴ ساعت می‌جوشانیم. پس از این که جفت در آب جوشید، می‌گذاریم تا درون ظرف خودش سرد شود.

در این هنگام جَفت را که در آب است صاف کرده و پس از این که ته‌نشین شد زاج را به مایه اضافه می‌کنیم و باز هم مایه صاف شده را همراه با خامه‌هایی که کاملاً نخ‌نخ است می‌جوشانیم تا رنگ موردنظر به دست آید. پس از انجام عملیات رنگرزی، خامه‌ها را از آب حاوی رنگ جفت درآورده، شسته و خشک می‌کنیم. اگر قبل از رنگرزی مایع رنگی کاملاً ته‌نشین نشده باشد رنگ خامه‌ها کدر خواهد شد و شفافیت لازم را نخواهد داشت. ضمناً باید متذکر شد که هنگام رنگرزی خامه‌ها باید کاملاً خیس شده باشد.

زردها

اسپرک، زعفران، پوست پیاز و بابونه، رنگ‌های زرد متنوعی تولید می‌کنند. گلبرگ و غنچه‌ی کافیشه، پوست لیمو و انار، پیاز و زعفران و زردچوبه و برگ زردآلو و سیب و بید دستچه نیز این رنگ را تولید می‌کنند.

زردها  منبع  رنگ
فرفیون  ریشه‌ی گیاه زرد
پوست پیازی پوست پیاز زرد، قهوه‌ای مایل به زرد
هوفاریقون  ریشه و گیاه  زرد
سماق  برگ گیاه زرد، قهوه‌ای، سیاه
سنجد  میوه  زرد تند
بابونه‌ی رنگرزان گل  زرد
بابونه‌ی وحشی  گل  زرد
بابونه  گل  زرد
زعفران  کلاله‌ی گل  زرد، نارنجی
اسپرک ریشه و گل‌گیاه زرد روشن
سلوی شاخ و برگ گیاه زرد
سماق  رنگرزان چوب زرد، نارنجی
شاهدانه  همه‌ی قسمت‌ها زرد، روشن

 

اغلب گیاهان نام برده بیش از یک نوع رنگ زرد تولید می‌کنند.

«کرستین» از ترکیبات اصلی موجود در سلوی، پیاز، هوفاریقون، سماق، خولان، بابونه و شاهدانه است؛ اما رنگ زرد درخشان گیاهان را «داتیستین» در اثر ترکیب دندانه‌ی آلومین و رنگ تولید می‌کند. ماده‌ای به نام «آپیجنین» و «لوتولین» در اسپرک ایجاد رنگ زرد می‌کند. «فیستین» ماده‌ی زرد رنگ متبلور در سماق و «کروسین» در زعفران است. رنگ زرد را از ریشه‌ی گل گندم، زردچوبه، برگ‌های مارزیون و تیره‌ای از نباتات تلخ، من جمله خارگوش یا افسنطین و نوعی برنجاسف کوهی نیز می‌گیرند.

اغلب گیاهان تولیدکننده‌ی رنگ زرد در سراسر ممالک بافنده‌ی گلیم یافت می‌شود. از این رو تشخیص محل بافت گلیم از این طریق بسیار دشوار است. برای رنگ زرد بیشتر از گندل و برخی مواقع نیز از جاشیر و گل‌ناز استفاده می‌شده است. در شهرکرد، چالشتر، فرخ‌شهر، اردل، جونقان و سامان برگ مو بیشترین مصرف را برای به دست آوردن رنگ زرد دارد. به شیوه‌ی قرمز روناسی، با برگ مو و کمی روناس، رنگ زردی به دست می‌آمد که شاهرنگ قالی‌های قدیمی خشتی و سرو و کاجی بختیاری بود که بعد از قرنی که از عمر آنها گذشته است هنوز از طلای ناب درخشانتر و بهتر است.

گل گیاه گندل را از برگ جدا می‌کنند و آن را پس از خشک کردن آسیاب می‌کنند. برای رنگرزی یک کیلوگرم خامه، ۵/۰ کیلوگرم زاج سفید و یک کیلوگرم گندل لازم است. ابتدا گندل را شسته و از شب تا صبح در آب می‌خیسانیم. پس از این که گندل رنگ پس داد آن را پس از جوشاندن صاف می‌کنیم و این آب را برای رنگرزی مورد استفاده قرار می‌دهیم. خامه‌ها را نیز با محلول آب و زاج سفید جوشانده، شسته و خشک می‌کنیم. آب زاج را نیز که از جوشاندن خامه‌ها اضافه آمده درون ظرف محتوی مایع گندل می‌ریزیم. سپس خامه‌ها را که نخ‌نخ کرده‌ایم درون پاتیل حاوی محلول می‌ریزیم و به مدت ۲ تا ۳ ساعت می‌جوشانیم. هر چه بیشتر بجوشد. خوش رنگتر می‌شود. از گندل رنگ زرد و شمشادی به دست می‌آید.

نیلی

رنگ نیلی که از قرن‌ها پیش در رنگرزی الیاف استفاده شده را از برگ گیاهان ایندیگو (‌indigofera) و ایراتیس (iratis) به دست می‌آورند. نیل و پوست بادمجان نیز این رنگ را تولید می‌کنند.

آبی‌ها  منبع  رنگ
نیلی  برگ گیاه ایندیگو آبی
نیلی (ایزاتیس رنگرزی)  برگ گیاه ایزاتیس  آبی
نیلی اسید سولفوریک  ایندیگو با اسید سولفوریک  آبی، سبز


رنگ نیلی از قرن‌ها پیش در رنگرزی الیاف استفاده شده است.

گیاهان ایندیگو رنگی پردوام‌تر از ایزاتیس تولید می‌کنند، اما از آن جا که پرورش ایزاتیس آسان‌تر است و ایندیگو تنها در مناطق گرمسیر می‌روید، ایزاتیس به طور گسترده‌تری به کار می‌رود. ایزاتیس تا یک متر و نیم رشد می‌کند و سه بار در سال محصول می‌دهد که هر بار برگ‌های آن را خشک کرده و به مدت دو ماه پیش از مصرف انبار می‌کنند. نیلی اسید سولفوریک از مشتقات ایندیگو و از ترکیب ایندیگو و اسید سولفوریک ساخته می‌شود. اگر چه این نوع رنگ تا قرن هجدهم م از نظر علمی به رسمیت شناخته نشده بود اما مورد استفاده‌ی آن از قرن شانزدهم ثابت شده است.

نیل

رنگ آبی از نیل خمره به دست می‌آید. برای به دست آوردن نیل رنگرزی، برگ‌های گیاه را که حدود ۷۵ تا ۹۰ ٪ رنگ در آن یافت می‌شود خشک می‌کنند و پس از خرد کردن در ظرف‌هایی قرار می‌دهند و به آن آب می‌افزایند. مایع به دست آمده در ظروف زیرین جمع می‌شود. این مایع به رنگ زرد مایل به سبز است که تحت فشار آن آبش گرفته می‌شود و به صورت خمیر درمی‌آید و سپس به قطعات کوچک بریده و حمل می‌شود. رنگ‌های حاصله از نیل:

۱- سورمه‌ای سیر ۲- سورمه‌ای ۳- آبی عالی و ۴- آبی باز است.

اگر از نیل مصنوعی استفاده شود، از آن‌جا که رنگ نیل به راحتی در آب حل نمی‌شود، باید به ناچار آن را با آهک یا آمونیاک حل کرد آنگاه با هیدروسولفیت سدیم احیا کرد. بعد از احیاء، نیل به راحتی در آب حل می‌شود. رنگ محلول از آبی به رنگ سبز فسفری بسیار روشن برمی‌گردد.

روناس- قرمز

روناس در بسیاری از کشورهای بافنده‌ی گلیم هم به طور وحشی و هم پرورشی می‌روید. قرمز را از گیاهان و میوه‌های دیگر نیز می‌گیرند. مانند: پوست گیلاس و ریشه‌ی برخی از انواع گل سرخ‌ها و برگ گل لاله و پوست درخت عناب، سنجد، ریشه‌ی ریواس و حشره‌ی قرمزدانه که آن را به مقدار بسیار زیاد خشک کرده و می‌سایند تا به شکل گرد درآید و تولید رنگ کند. ریشه‌ی روناس - خشخاش، گیلاس، پوست انار، پوست گیاه خولان و عناب، ریشه‌های انواع گل سرخ، پونه و زردآلو، گل برگ‌های گل لاله و انواع حشرات مانند قرمزدانه، تولید رنگ قرمز می‌کنند.

قرمز

ترکیبات اصلی روناس، آلیزارین و سود و پورپورین است. قرمز را از گیاهان و میوه‌های دیگر نیز می‌گیرند، مانند: خشخاش (قرمز تیره)، پوست گیلاس و ریشه‌ی برخی از انواع گل سرخ‌ها (جگری)، برگ گل لاله (خرمایی)، پوست درخت عناب و سنجد و ریشه‌های ریواس، قرمزدانه را از نوع ماده‌ی حشره‌ای به نام کاکوس که روی گیاهان کاکتوس در مکزیک و آمریکای مرکزی رشد می‌کند، می‌گیرند. حشره‌ی قرمز دانه را به مقدار بسیار زیاد خشک کرده، می‌سایند تا به شکل گرد درآید و تولید رنگ کند. رنگ قرمز را از حشره‌ی قرمز که روی برگ بلوط در نقاطی از مدیترانه و آفریقای شمالی زیست می‌کند، نیز به همان ترتیب می‌گیرند.

اسیدلاک را از صمغی که روی بدن حشره‌ی لاک و نیز درختانی که روی آن در جنوب شرقی آسیا زندگی می‌کند، می‌گیرند. از آن‌جا که نیاز به جمع‌آوری چند صدهزار حشره برای تولید مقدار کمی رنگ است، این گونه رنگ به قیمت‌های گزاف تولید می‌شود. برای به عمل آوردن رنگ قرمز با گیاه روناس ۴۰ روز زحمت می‌کشند.

اول خامه‌ها را باز می‌کنند. تا نخ رشته رشته شود و بعد آنها را می‌شویند و در آب زاج می‌جوشانند و سپس آنها را درون قدح می‌گذارند و روناس کوبیده شده را رویشان می‌پاشند و بعد روی آن را آب می‌ریزند به طوری که آب تمام سطح خامه‌ها را بپوشاند. بانوان رنگرز منطقه‌ی چهارمحال و بختیاری هر روز به هنگام پختن نان، قدح روناس پر از نخ را سرتنور می‌گذارند و زیرورو می‌کنند به طوری که رنگ روناس این منطقه حتی از قرمز دانه نیز خوشرنگ‌تر و شفاف‌تر می‌شود.

پس از ۴۰ روز بانوان محلی خامه‌ها را به آب می‌بندند. آب باید سرد و روان باشد. خامه‌ها را برای به دست آوردن رنگ روناسی حدوداً ۱۲ ساعت در آب قرار می‌دهند. بنا به مدت زمانی که خامه‌ها را از آب درمی‌آورند رنگ خامه‌ها تغییر می‌کند.

از صورتی کم‌رنگ تا قرمز پررنگ طیف رنگی تشکیل می‌شود. بنا به فرموده زنده یاد استاد خلیل درودچی خاصیت آب منطقه در رنگ روناس تأثیر بسزایی دارد. از روناس، رنگ گل‌گزی، صورتی و دوغی را هم به دست می‌آوردند. رنگ دوغی را که در واقع صورتی است، با روناس و دوغ به عمل می‌آوردند. (۱- برای به دست آوردن رنگ دوغی و صورتی باید به نسبت ۳ کیلوگرم خامه، ۲۵۰ گرم زاج و ۳۰ کیلوگرم یا بیشتر هم دوغ تهیه کنیم. خامه‌ها را خیس می‌کنیم و روناس را روی آنها می‌پاشیم. در همین هنگام دوغ را گرم می‌کنیم و سپس آن را درون ظروفی که خامه‌های نخ‌نخ شده، روناسی وجود دارد می‌ریزیم. البته ظروف باید از جنس روی باشد و در حال حاضر ترجیحاً از ظروف پلاستیکی استفاده می‌شود. خامه‌ها را مدت ۳ روز در درون دوغ می‌خوابانیم و در ظرف را در این مدت می‌گذاریم چرا که ۱۰ مثقال جوهر لیمویی که به دوغ می‌افزاییم باعث براق شدن و درخشان شدن خامه‌ها می‌شود. پس از گذشت ۳ روز، خامه‌ها را از ظرف‌ها بیرون می‌آوریم، شستشو می‌دهیم و خشک می‌کنیم در این هنگام خامه‌های یا دوغی رنگ (صورتی) شده است.)

در رنگرزی با روناس مهم‌ترین عامل میزان عمر ریشه است. از ریشه‌‌‌ی چهار و پنج ساله آن رنگ‌های قرمز شاداب و متمایل به سرخ به دست می‌آید و ریشه‌‌‌ی هفت ساله رنگ‌های لاکی و ارغوانی و ریشه‌های سه ساله نارنجی تیره پدید می‌آورند. جنس روناس نیز در رنگ آن عامل مؤثری است. از ریشه‌ی گونه‌هایی که در مناطق سردسیری می‌رویند لاکی پرمایه‌تری نسبت به گونه‌های مناطق معتدل و گرمسیر به دست می‌آید. به همین دلیل قرمزهای مناطق سردسیر با گرمسیر متفاوت است.

بنفش یا ارغوانی

بنفش یا ارغوانی با تلفیق رنگ‌های قرمز و آبی ساخته می‌شود. نخ پشمی را اولی با نیل و سپس با روناس یا قرمزدانه رنگ می‌کنند. در رنگ بنفش گلیم‌های آناتولی، رنگ نیلی دیده نمی‌شود اما به جای آن دو نوع رنگ روناس و دندانه‌ی آهن به کار می‌رود.