انواع رنگ در رنگرزی گلیم (بخش اول)

رنگ‌ها به دو دسته تقسیم می‌شود:

۱- رنگ‌های طبیعی

۲- رنگ‌های شیمیایی

رنگ طبیعی

رنگ‌های طبیعی شامل انواع رنگ‌های گیاهی، حیوانی و معدنی می‌شود. پیش از ظهور رنگ شیمیایی بافنده‌‌ها ناگزیر به مصرف مواد رنگی موجود در طبیعت پیرامون بودند ولی امروزه نیز وجود مواد رنگی طبیعی در برخی از مناطق و نتایج نامطلوب رنگرزی با رنگ‌های مصنوعی، باعث شده که بافنده‌ها با وجود ظهور رنگ‌های شیمیایی با رنگ‌های سنتی با بافندگی ادامه می‌دهند. به دلیل سازگاری شیوه‌ی رنگرزی شیمیایی با نخ پشمی و در دسترس بودن رنگ‌های شیمیایی، رنگرزی‌های خوبی انجام گرفته است اما رنگ‌های مصنوعی امروزی هرگز قادر نخواهد بود جایگزین زیبایی رنگ‌های طبیعی شود ولی طولانی بودن زمان آماده‌سازی و رنگرزی پشم با رنگ‌های طبیعی باعث رواج رنگ‌های شیمیایی در بین بافندگان شده است.

الف) مواد رنگدار طبیعی – انواع این مواد که در گذشته استفاده می‌شد، بسیار متنوع و از جلا و شفافیت و دوام خاصی برخوردار است و خود نیز به سه قسمت تقسیم می‌شود:

۱. مواد ملوّنه نباتی

۲. مواد ملوّنه حیوانی

۳. مواد ملوّنه معدنی

۱. مواد ملوّنه نباتی: تمام گیاهان در طبیعت دارای رنگ هستند. بعضی از آنها عبارتند از: روناس، حنا، نیل، اسپرک. چوب‌های زرد، پوست گردو، پوست انار، گل‌داوودی، تمشک جنگلی، گل همیشه بهار، تنه‌ی درخت گیلاس، زرشک، گل زبان گنجشک، ریشه‌ی چغندر، گل‌ختمی، برگ خیار، سماق، گل آفتاب‌گردان، زعفران، پوست پیاز، پوست پسته، زردچوبه و شب‌بو. مواد ملوّنه نباتی بسته به نوع قسمت‌های رنگدار آن به طور کلی به طبقات زیر تقسیم می‌شوند:

- رنگی که از گل گیاه اخذ می‌شود مانند: گل‌اسپرک و شب‌بو - رنگی که از شاخه و ساقه گیاه اخذ می‌شود. مانند چنار، گیلاس

- رنگی که از برگ گیاه اخذ می‌شود مانند: برگ‌مو، برگ خیار، برگ‌های جوان گل‌داودی

- رنگی که از ریشه‌ی گیاه اخذ می‌شود مانند: ریشه‌ی گل‌ختمی، روناس - رنگی که از پوست ساقه‌ی گیاه اخذ می‌شود مانند: انار

- رنگی که از پوست میوه گیاه اخذ می‌شود مانند: پوست‌پیاز، پوست گردو، پوست انار، پوست فندق و پوست پسته.

۲. مواد ملوّنه حیوانی: مهم‌ترین این نوع رنگ‌ها حشراتی است موسوم به قرمزدانه

۳. مواد ملوّنه معدنی: این نوع رنگ‌ها معمولاً قابلیت جذب از طرف الیاف را ندارند بلکه بیشتر در حرارت‌های زیاد همراه با مواد دیگر در سرامیک و نقاشی برای سفال مصرف می‌شود که از موضوع بحث ما خارج است. استفاده از رنگ‌های طبیعی به طور عمده برای رنگرزی پشم است. رنگ‌های طبیعی که پس از شستن و بی‌رنگ کردن پشم در ایران سابقاً استفاده می‌شد، نتایج حاصله از آن بدین قرار بود:

مازوج - برای رنگ خاکستری مایل به آبی یا آبی مایل به سیاه

سماق - برای ایجاد رنگ قوی

پوست انار - برای ایجاد رنگ زرد

انار - با نیل برای به وجود آوردن رنگ سبز از جفت که درخت عظیم و بلندی است و در جنگل‌های لرستان می‌روید برای رنگ بنفش استفاده می‌کنند. لایه‌های خارجی جفت، رنگ زرد مایل به سبز و لایه‌های درونی، قرمز قهوه‌ای را ایجاد می‌کند و اگر هر دو لایه را با یکدیگر کار کنند، رنگ قهوه‌ای جفت که تقریباً بنفش است، به دست می‌آید:

برگ حنا - برای ایجاد رنگ قرمز قهوه‌ای

برگ مو - برای ایجاد رنگ زرد

زعفران - برای ایجاد رنگ قرمز

اسپرک - برای ایجاد انواع رنگ‌های زیبای سبز

اسپرک و ریشه‌ی درخت توت - برای ایجاد رنگ زرد

پوست گردو - برای ایجاد رنگ‌های خاکستری - شتری – قهوه‌ای

پوست درخت سیب - برای ایجاد رنگ زرد مایل به قهوه‌ای

قطال - برای ایجاد رنگ زرد روشن (که در منطقه بختیاری می‌روید)

بلوط - برای ایجاد رنگ سیاه

نیل - برای ایجاد رنگ آبی

روناس - برای ایجاد رنگ قرمز

آشنایی مختصر با مواد رنگی طبیعی

مهمترین مواد طبیعی رنگزا عبارت است از: نیل گیاهی است که بوته‌ی آن دو سال عمر می‌کند. ضخامت تنه‌ی آن حداکثر ۲ سانتیمتر است. گل نیل به شکل گیاه اقاقیا، ریشه‌ای و به هم متصل است. رنگ آن در انواع مختلف فرق می‌کند، رنگ‌های سفید، صورتی، ارغوانی در انواع مختلف دیده می‌شود. نیل یکی از باثبات‌ترین رنگ‌های طبیعی است.

یکی از قدیمی‌ترین رنگ‌های شناخته شده رنگ آبی سیر است که از برگ ظریف گیاه نیل به دست می‌آید. کاربرد این رنگ از دیرباز یعنی هزاره‌ی سوم پیش از میلاد مسیح در اسناد موجود ثبت شده است. نیل یک گیاه بومی آسیای جنوبی است و در سراسر آسیا به مقدار زیاد به صورت گرد معامله می‌شده است. برگ‌های خرد شده آن را شب در آب خیس می‌کنند و یا گرد آن را در آب آن حل می‌کنند تا رنگ خود را بیرون دهد. نخ در ماده‌ی رنگی فرو برده می‌شود تا خیس شود.

چون آن را از خمره بیرون آورند، رنگ در مجاورت هوا کامل می‌شود، چنانچه نخ را در خمره‌ی رنگرزی فرو برند یا آن که آن را مدت زیادتری خیس کنند رنگ تیره‌تری حاصل می‌شود و بدین طریق هر رنگ آبی از آبی آسمانی تا آبی متوسط و تقریباً تا رنگ متمایل به مشکی تولید می‌شود. رنگ آبی حاصله از نیل، ثابت و در برابر آفتاب و شستن و اسید و موادقلیایی مقاوم است، لیکن در برابر سایش حساس است. روناس انواع مختلف بوته‌ی روناس را می‌توان در بیشتر کشورها یافت.

روناس سمی که در ایران می‌روید بیشتر از انواع Rubiaperegina است که دارای شاخ و برگ زیاد است. طول آن به ۱۰۰-۵۰ سانتیمتر می‌رسد. قسمت رنگ دهنده‌ی روناس ریشه‌ی آن است. دیگر قسمت‌ها خوراک حیوانات می‌شوند. بیشتر در استان‌های آذربایجان، مازندران و کرمان یافت می‌شود و نوع وحشی آن در تمام این سرزمین می‌روید. روناس بدون وجود دانه نمی‌تواند پشم را به خوبی رنگ کند و در مقابل عوامل مختلف ثبات کافی به خود بگیرد. روناس متداول‌ترین ماده‌ی رنگی قرمز است و معروف است که در درهّ‌ی رودخانه‌ی سند از ۴۵۰۰ سال پیش به کار می‌رفته است.

روناس یک گیاه طبیعی دایمی است که از نواحی از آسیای صغیر گرفته تا چین یافت می‌شود این گیاه ریشه‌ی عمیقی دارد که در زمین فرو می‌رود. این ریشه ها را پیش از این که به صورت گرد برای رنگرزی درآورند پوست می‌کنند. شدت رنگ قرمز روناس با سن گیاه فرق می‌کند. ریشه‌های سه ساله قرمز آجری و رنگ ریشه‌ی هفت ساله ارغوانی سیر است. ماده‌ی ثابت‌کننده‌ای که برای روناس به کار می‌رود یکی از املاح فلزی و یک ماده‌ی قلیایی است. رنگ نهایی حاصله از روناس نیز به مخلوط ماده‌ی ثابت کننده بستگی دارد.

زاج، رنگ‌هایی از قرمز تا نارنجی را به دست می‌دهد، در حالی که آهن طیف رنگی از بنفش تا زرد لیمویی تولید می‌کند. ثبوت روناس کمتر است ولی مقاومت آن در برابر اصطکاک و موادقلیایی زیاد است. یک طیف کلی از گل‌های طبیعی را می‌توان از اقسام گل‌ها و میوه‌ها و گیاهان و حتی حشرات و حتی خاک، در نواحی تولید گلیم به دست آورد. اسپرک یکی از قدیمی‌ترین رنگ‌های زرد ایران است. در ماه‌های آخر بهار و اوّل تابستان تخم اسپرک را در زمین می‌پاشند و در موقعی که بزرگ و بارور شود بوته‌ی آن را رنگ می‌کنند و چند روزی در آفتاب می‌گذارند تا خشک شود.

پس از آن که خشک شد، ریشه و قسمت‌هایی را که در خاک بوده‌اند به واسطه‌ی اختلاف رنگ جدا و بقیه را خُرد می‌کنند. گیاهی خودرو و فراوان است و موم و وجود دندانه جذب رنگ و ثبات آن را کم می‌کند. مهم‌ترین دندانه برای رنگرزی اسپرک، دندانه‌‌‌ی زاج سفید است. این ترکیب زرد خالص می‌دهد. مواد رنگی شیمیایی این نوع رنگ را بافندگان کارخانه‌ای می‌سازند و به صورت بسته‌بندی در مغازه‌ها به فروش می‌رسد. برای شروع رنگرزی مواردی هست که می‌باید در نظر داشت.

۱. پشم خودرنگ نباشد. زیرا پشم‌های خود رنگ رنگرزی نمی‌شوند و با همان رنگ طبیعی خود که به صورت سیاه، سفید و شتری است استفاده می‌شود.

۲. پشم را که آماده‌ی رنگ است بی‌رنگ شده باشد. سپس اقدام به رنگرزی می‌کنند. برای کار رنگرزی تنها رنگ و پشم کافی نیست بلکه مواد یا عوامل دیگر نیز دخیل است. رنگ شیمیایی نخستین بار حدود سال‌های ۱۸۵۰م در انگلستان به وسیله W.H.Perkin به وجود آمد. این شخص که شیمیدان بود یک ماده‌ی رنگی قفقایی (ارغوانی روشن) از ماده‌ی آنیلین از محلول قطران ذغال سنگ به دست آورد. اختراع این ماده رنگی، انقلابی در رنگرزی به وجود آورده و باعث شد تا کار پرزحمت و نسبتاً گران تهیه‌ی رنگ از مواد طبیعی تا حدودی کنار گذاشته شود.

نتیجه‌‌‌ی فوری کاربرد این مواد رنگی جدید در گلیم و قالی برای بافندگان موجب تخفیف قیمت رنگ و برای خبرگان گلیم در مغرب زمین موجب نارضایتی شد. رنگ‌های خمی این دسته رنگ‌ها دارای عالی‌ترین ثبات ممکن در برابر نور و شست‌وشو و سایر عوامل است. استفاده از این رنگ‌ها، تاریخ دیرینه‌ای دارد. اولین رنگ مصنوعی از نوع «ایندیگو» را «بایر» شیمیست آلمانی در سال ۱۹۷۹م کشف کرد و اولین رنگ در سال ۱۸۹۷م به صورت تجاری وارد بازار شد. رنگ‌های خمی از نظر شیمیایی به دو دسته تقسیم می‌شود:

۱. دسته‌ی ایندیگوییدها

۲. دسته‌ی مشتق شده از آنتراکتیول

دسته‌ی اوّل به واسطه‌ی این که برای تهیه‌ی مشتق بی‌رنگ‌شان احتیاج کمتری به مواد قلیایی دارند بیشتر روی پشم به کار برده می‌شوند. درجه‌ی حرارت‌های رنگرزی باید حدود ۵۵-۵۰ درجه‌ی سانتیگراد باشد و بیشتر از آن به واسطه‌ی داشتن مواد قلیایی روی پشم تأثیر می‌کند و باعث پوسیده شدن آن می‌شود. برای جلوگیری از پوسیده شدن پشم در حمام قلیایی مقداری سریشم به آن اضافه می‌کنند. سپس رنگ دلخواه و بعد پشم خشک یا تر را به آن اضافه می‌کنند. در مدت ۳۰ دقیقه راکد می‌ماند بعد به مدت ۲۰ تا ۳۰ دقیقه در جریان هوا قرار می‌گیرد تا به صورت یکنواخت درآید. اگر رنگ به صورت دلخواه نبود مجدداً وارد حمام می‌شود و عمل تکرار می‌شود.

رنگ‌های پرکاربرد و طریقه‌ی تهیه‌ی آنها

ساخت و تهیه 9 رنگ پرکاربرد در رنگرزی گلیم مراحلی دارد که در این مطلب به سه رنگ از آنها خواهیم پرداخت:

سفیدها

برای به دست آوردن رنگ سفید، پنبه به کار می‌برند. پشم طبیعی دارای رنگ سفید عاجی است. به دلیل گوناگونی خاک، گیاهان رنگ‌زای مناطق مختلف، رنگ‌های مختلف تولید می‌کنند. عوامل دیگری نیز مانند مدت زمان رنگرزی، دندانه‌ها و آب مورد استفاده روی رنگ حاصله اثر می‌گذارد و همچنین در هر حمام رنگ، یک نوع رنگ متفاوت به وجود می‌آید.

سبزها

سبز با درهم آمیختن زرد و آبی به دست می‌آید. سبزهای مختلفی از مخلوط انواع زردها و نیلی یا نیلی با اسیدسولفوریک ساخته می‌شود. از برگ‌های درخت پسته و زیتون رنگ سبز روشن به دست می‌آید که اغلب آن‌ها سبز مایل به زرد است. معمولاً با نیلی اسید سولفوریک، رنگ سنجد و با نیلی، زردهای کرستین و لوتولین را مخلوط می‌کنند. سبزهای مختلفی از مخلوط انواع زردها و نیلی ساخته می‌شود. از برگ‌های درختان پسته و زیتون، رنگ سبز روشن به دست می‌آید که اغلب آنها سبز مایل به زرد است. برگ درخت گردو، زیتون، بنفشه‌ی شیرین، رنگ مجدد زرد با نیل، نیز در پدید آوردن رنگ سبزهای گوناگون مؤثر است.

رنگ نارنجی، رنگ زرد و رنگ نخودی

ریشه‌ی علف، پوست درخت زردآلو، فروبردن نخ رنگ شده با روناس در محلول جوشیده‌ی پوست انار و یا برگ بید و یا درخت تبریزی، در پدیدآوردن رنگ نارنجی مؤثر است. رنگ‌های نارنجی با تلفیق رنگ‌های زرد و قرمز ساخته می‌شود. ماده‌ی رنگ قرمز در این عملیات از روناس و قرمزدانه گرفته می‌شود. کرستین نارنجی بسیار شفافی تولید می‌کند، آپچنین نارنجی با شفافیت کم‌تر و لوتولین نارنجی مایل به قرمز است. از ریشه‌ی چمن و پوست درخت هلو نیز در تولید رنگ نارنجی استفاده می‌کنند.

حنا به صورت گرد در رنگرزی پشم و تزیین مو و پوست بدن رواج دارد. از برگ مو می‌توان رنگ‌های زرد، زیتونی و نارنجی را به دست آورد. املاح آهن رنگ محلول را زیتونی، زاج سفید محلول را زرد و مواد قلیایی محلول را نارنجی می‌کنند. در منطقه‌ی چهارمحال و بختیاری از برگ مو برای به دست آوردن رنگ زرد استفاده می‌کنند.

برای رنگ کردن یک کیلوگرم خامه، ۴ تا ۵ کیلوگرم برگ موی خشک شده و ۱۰۰ گرم زاج سفید نیاز است. مانند بقیه‌ی رنگ‌ها ابتدا خامه‌ها را درون آب و زاج سفید می‌جوشانیم و سپس آن خامه را برای رنگرزی استفاده می‌کنیم. برای به دست آوردن مایه‌ی رنگی باید ابتدا برگ موی خشک شده را بشوییم و سپس آن را یک تا دو روز بجوشانیم سپس آبش را با صافی جدا کنیم به طوری که هیچ ناخالصی در مایه‌ی رنگی وجود نداشته باشد.

بعد خامه‌ها را داخل مایه‌ی رنگی می‌گذاریم تا یک روز بجوشد سپس خامه‌ها را درآورده، شسته و خشک می‌کنیم بعد آن را داخل ادرار گاو می‌گذاریم ممکن است همان موقع رنگ زرد مورد نظر را بدهد یا ممکن است ۱۰ تا ۲۰ دقیقه طول بکشد ولی به هر حال این مدت نباید از ۵/۰ ساعت بیشتر شود. سپس خامه‌ها را از ظرف حاوی ادرار گاو درمی‌آوریم، می‌شوییم و خشک می‌کنیم. اگر به همین رنگ زرد به دست آمده حدود ۱۵۰ گرم روناس اضافه کنیم رنگ نخودی را می‌توانیم به دست بیاوریم. همچنین اگر به رنگ نخودی مقداری آب اضافه کنیم، می‌توانیم رنگ کرمی روشن به دست بیاوریم.