انواع بافت در نساجی سنتی

گوناگونی تولیدات کارخانجات و کارگاه‌های نساجی در ارتباطی مستقیم با طراحی پارچه است و همانگونه که پارچه‌ها به انواع مختلفی از قبیل توری، نمدی، کناف و... تقسیم می‌شوند و از نظر نوع و کاربرد با یکدیگر متفاوت هستند، از نظر طراحی و شیوه‌ی بافت نیز با یکدیگر تفاوت دارند. پارچه اصولاً از پیوستگی و درگیری نخ‌هایی که نسبت به هم زاویه‌ی قائمه دارند به وجود می‌آید و طرح‌های مختلف پارچه، معلول نوع بافت و چگونگی پیوستگی نخ‌ها با یکدیگر است.

در پارچه بافی نخ‌های طولی، نخ تار و نخ‌های عرضی، نخ پود نامیده می‌شوند و ساده‌ترین شکل بافت که از قدیم‌ترین ایام تاکنون رواج داشته و هم‌ اینک نیز پایه و اساس بافت انواع پارچه محسوب می‌شود، عبور نخ‌های تار و پود از لابه‌لای یکدیگر است، که نمایی از آن در شکل صفحه‌‌ی بعد مشاهده می‌شود.

در کارگاه‌های نساجی، برای نشان دادن طرز زیر یا رو قرار گرفتن نخ‌های تار و پود و یا به عبارت بهتر برای نمایش نحوه‌‌ی بافت و طرح پارچه، از کاغذهای مخصوصی که دارای خطوط متقاطع افقی و عمودی است، استفاده می‌شود که فاصله‌‌ی دو خط موازی عمودی نشان دهنده‌ی نخ تار و فاصله‌‌ی دو خط موازیِ افقی نشان دهنده‌‌ی نخ پود است و در محل تلاقی خطوط افقی و عمودی، چهارخانه‌‌‌هایی به شکل مربع یا مستطیل ایجاد می‌شود که هر چهارخانه محل تلاقی یک نخ تار و یک نخ پود به حساب می‌آید و می‌توان وضعیت آنها را نسبت به یکدیگر توسط علامت‌‌‌هایی مشخص کرد.

علامت‌‌‌هایی که معمولاً روی طرح گذاشته می‌شود، بستگی به نظر طراح دارد ولی به طور کلی محل‌‌‌هایی که نخ تار بر روی نخ پود قرار می‌گیرد، مشخص می‌گردد و مرسوم آن است که رو بودن نخ‌های تار را به وسیله‌‌ی خطوط سیاه نشان می‌دهند. به این ترتیب اگر طرح پارچه درهم و پیچیده نیز باشد، می‌توان آن را روی کاغذ به نمایش گذاشت. در شکل صفحه‌‌ی بعد نمونه‌ای از بافت پارچه بر مبنای طرح ارایه شده است.

انواع بافت

بافت ساده: در این نوع بافت، نخ‌ها متناوباً از زیر و روی یکدیگر عبور می‌کنند و در اثر پیوستگی نخ‌های تار و پود و درگیری آنها با یکدیگر، پارچه‌ای بافته می‌شود که دارای بیشترین استحکام و استقامت می‌باشد. زیرا تعداد پیوستگی در نخ‌های این نوع بافت به مراتب بیش از سایر انواع بافت است.

این نوع بافت که در صنایع نساجی به تافته یا متقال شهرت دارد، هم برای پارچه‌های سنگین و هم برای پارچه‌های متوسط و سبک مناسب است و موارد مصرف فراوانی نیز دارد که با استفاده از نخ‌های رنگی فانتزی امکان تولید پارچه‌های متنوعی با آن وجود دارد. این نوع بافت دارای مشتقات یا مشابهاتی نیز هست و با گسترش دادن بافت تافته در امتدادِ تار و پود (یا در هر دو جهت) می‌توان به بافت‌های جدیدی دسترسی پیدا کرد. یکی از انواع مشابه بافت ساده، گسترش تار در امتداد تار است که در آن هر نخ تار بیش از یک نخ موج می‌زند و در اصطلاح نساجی به آن ریب تاری گفته می‌شود. همچنین اگر بافت در امتداد پود گسترش یابد، بافتی حاصل می‌شود که در آن موج‌زدگی نخ‌های پود بیش از یکی است و آن را اصطلاحاً بافت ریب پودی می‌نامند و با گسترش بافت تافته در هر دو جهت، بافت، چهارخانه‌ای به دست می‌آید که در آن موج‌زدگی نخ‌های تار و پود بیش از یکی است و بافت پاناما نامیده می‌شود.

ريب تاری: این نوع بافت که از گسترش بافت تافته (ساده) به طور عمودی حاصل می‌شود، خطوط عرضی را روی پارچه ایجاد می‌نماید و با موج‌زدگی‌های مختلف همراه است. در شکل، طرح چند نوع بافت ریب تاری مشاهده می‌شود.

ریب پودی: این نوع بافت متضاد یا معکوس، بافت ریب تاری است و حاصل گسترش بافت ساده در خطوط افقی است و پارچه‌ای که با این طرح بافته می‌شود دارای راه‌های طولی می‌باشد. شکل زیر دو طرح از این نوع بافت را نشان می‌دهد:

پاناما: این نوع بافت با گسترش بافت تافته در جهات تاری و پودی به طور توأمان به دست می‌آید و ممکن است منظم یا نامنظم باشد. یعنی امکان مساوی بودن یا غیر مساوی بودن چهارخانه‌ها به یک اندازه وجود داد. طرح‌های شماره‌‌ی یک و دو پاناما منظم هستند که ۲/۲ و ۳/۳ بافته شده‌اند و در طرح سه چون چهارخانه‌ها، با یکدیگر مساوی نیستند و تار و پود نسبت به هم حالت ۳/۲ نامنظم دارند، طرح پانامای نامنظم نامیده می‌شود.

تکرار بافت: در هر نوع بافتی طرح، روی تعداد معینی تار و پود تکرار می‌شود که در طراحی پارچه، این عمل تکرار بافت نام دارد مثلاً بافت ساده (تافته) روی دو نخ تار و دو نخ پود تکرار می‌شود. با یک طرح پانامای ۲/۲ روی چهار نخ تار و چهار نخ پود تکرار می‌گردد و به همین جهت همیشه باید نخ‌های مورد استفاده مضربی از نخ‌های لازم برای یک بافت در هر یک از جهات باشد.

به طور مثال، اگر یک بافت را کامل نشان داده و بخواهیم آن را تکرار کنیم، طرز استفاده از نخ‌ بعدی درست مثل استفاده از اولین نخ خواهد بود و چنانچه تعداد نخ‌ها مضرب صحیحی از تکرار بافت نباشد، طرح دقیقاً قابل اجرا نخواهد بود. ضمناً باید توجه داشت که نقطه‌ی شروع هر بافت از هر محلی که انتخاب شود، اشکالی ندارد و دو نمونه‌‌ی بافته شده که بافندگان آن، نقاط مختلفی از طرح را برای شروع انتخاب کرده‌اند، اگرچه در شروع با یکدیگر متفاوت است ولی بعد از تکرار طرح‌ها، حالتی یک شکل خواهد داشت. به طوری که در اشکال بالا مشاهده می‌شود هر چهار طرح، پانامای ۲/۲ می‌باشد که نقطه‌ی شروع آنها با یکدیگر فرق دارد و به همین جهت نیز ظاهراً متفاوت با یکدیگر به نظر می‌رسند. در صورتی که در اثر مطابقت با یکدیگر، برابر و به هم شبیه خواهند شد.

بافت سرژه: در بافت سرژه وضع موج زدن الیاف به گونه‌ای است که خطوط مایل در عرض پارچه ظاهر می‌شود. در طرح‌های معمولی، علامت زدن رویِ کاغذ طراحی از سمت چپ پایین شروع شده و به طرف راست کشیده می‌شود. یعنی اگر علامتی روی تار اول قرار گرفت، همان علامت را باید روی تار دوم تکرار کرد. ولی باید به این نکته نیز توجه داشت که نقطه‌‌ی شروع روی پود بعدی یک پود بالاتر از پود قبلی باشد.

بافت‌های سرژه را نمی‌توان بر روی دو نخ تهیه کرد ولی روی هر تعداد نخ که بیش از دو باشد، می‌توان یک بافت سرژه به وجود آورد. در سرژه‌های معمولی تعداد نخ تار و پود در یک تکرار بافت با هم برابر است و خطوط مایلی که در اثر استفاده از طرح سرژه روی پارچه تشکیل می‌شود، از هر دو طرف قابل رؤیت است، با این تفاوت که اگر خطوط سرژه در یک روی پارچه از پایین به بالا و از چپ به راست باشد، در روی دیگر، امتداد خطوط از راست به چپ خواهد بود. در طرح‌های فوق، طرح شماره‌‌ی یک روی چهار نخ و طرح شماره‌‌ی دو، روی سه نخ تهیه شده و هر کدام یک تکرار کامل بوده و اگر چنانچه همین طرح تکرار شود، خط مایلی با زاویه‌‌ی ۴۵ درجه روی پارچه ایجاد می‌شود که حاصل موج‌زدگی دو نخ است.

بافت سرژه را معمولاً به صورت کسری نشان می‌دهند، که صورت آن نشانه‌‌ی رو قرار گرفتن نخ تار و مخرجش نشانه‌‌ی زیر قرار گرفتن نخ تار می‌باشد و طبق یک قرارداد، اعداد صورت نشانه‌‌ی پر بودن، چهارخانه‌های کاغذ طراحی و اعداد مخرج، علامت خالی بودن خانه‌های کاغذ طراحی است. مثلاً سرژه‌ی ۵/۳ یعنی ۵ تار، رو و۳ تار، زیر نخ پود قرار گرفته و روی کاغذ طراحی هر تار با ۵ خانه‌ی پر و ۳ خانه‌ی خالی نشان داده می‌شود. همین‌طور معنای بافت سرژه‌ی ۳/۲ و ۲/۱ عبارت از ۳ خانه‌ی پر، ۲ خانه‌ی خالی، و ۲ خانه‌ی پر و یک خانه‌ی خالی است.

به طور کلی ساختن هر سرژه با تعداد نخ‌های معین، تابع یک طریقه‌ی اصولی است که بر مبنای آن، تکرار بافت را با جمع کردن اعداد صورت و مخرج کسر به دست آورده و تعداد زیر یا رو بودن الیاف تار را معین و یک تکرار بافت را روی کاغذ طراحی مشخص می‌کنند.

سپس روی تار اول علامت گذاشته و تارهای بعدی با فاصله‌‌ی یک پود نسبت به تار قبل علامت‌گذاری می‌شود. بافت‌‌‌هایی که در یک تکرار یک زیر و رو رفتگی داشته باشد مانند سرژه‌ی ۲/۲ و ۳/۳ و ۴/۲ و مانند آن سرژه‌ی ساده و بافت‌هایی که در یک تکرار آن دارای بیش از یک فرورفتگی باشد، سرژه‌ی (۲ و ۴) / (۲ و ۲) یا (۲ و ۳) / (۱ و ۲) و امثال آن سرژه‌ی مرکب نامیده می‌شود. بافت سرژه دارای مشتقاتی نیز هست و به طور مثال اگر در طرحی خطوط مایلی در جهت راست یا چپ موجود باشد و حول یک نخ برگشته و عمل سرژه به طور معکوس ادامه یابد، طرحی جناقی ایجاد می‌گردد که در اثر تکرار آن طرحی به شکل زیگزاگ در وسط پارچه به وجود می‌آید.

برگشت بافت سرژه ممکن است حول نخ تار یا نخ پود باشد که مانند شکل‌های زیر به ترتیب، بافت جناقی تاری و بافت جناقی پودی نامیده می‌شود. بافت لوزی: این نوع بافت در اثر برگشتن یک طرح سرژه حول تار و پود ایجاد می‌شود، به عبارت بهتر، طرح جناقی تاری اگر حول یک نخ پود یا طرح جناقی پودی حول یک نخ تار دَوَران کند، طرح حاصل لوزی شکل خواهد بود که در اصطلاح طراحی الماسی نیز نامیده می‌شود. در اشکال بالا، طرح شماره‌ی یک نشان دهنده‌ی استفاده از روش سرژه‌ی ساده‌ی ۲/۲ و طرح شماره‌ی ۲ نمونه‌ای از بافت سرژه‌ی مرکب (۱و ۳) / (۱و ۱) است.