انجام عملیات چاپ قلمکار

چاپ رنگ مشکی

چاپ رنگ مشکی که اصطلاحاً «رنگ سیاه» نامیده می شود، باید توسط استادانی انجام شود که از مهارت بالایی برخوردارند. چون طراحی روی پارچه را آنها انجام می دهند، با قالب های مخصوص اندازۀ طرح بندی را آغاز می کنند و به اصطلاح طراحان، سیاه قلم کار را انجام می دهند. نقش مواد متشکلۀ رنگ مشکی و اصولا کلیۀ رنگهای مورد مصرف در قلمکارسازی به طور خلاصه، بدین قرار است:

الف) کتیرا: در کلیۀ رنگها، از کتیرا، به منظور ایجاد غلظت در خمیر چاپ، استفاده می شود و مقدار مصرف آن، توسط صنعتگران، بر اثر تجربه به دست می آید و معیار و ضابطۀ خاصی ندارد.

ب) زنگ آهن: زیاد بودن مقدار زنگ آهن، در مایع رنگی، موجب پررنگ شدن رنگ مشکی می شود. برای به دست آوردن زنگ آهن، قطعات بی مصرف آهن را مدتی داخل ظرف آبی قرار میدهند و گاه گاه آن را به هم میزنند تا رنگ مورد نیاز تهیه شود.

ج) زاج سیاه : مادۀ اصلی ایجاد رنگ مشکی است و با افزایش مقدار آن، رنگ به دست آمده سیرتر می شود.

د) روغن کرچک : مقدار مصرف آن، در خمیر رنگ، بسیار جزئی (به میزان ۵ گرم در لیتر) است و به منظور دادن حالت روغنی، در خمیر رنگ به کار میرود؛ استفاده از آن مانع خشک شدن و چسبیدن رنگ در داخل شیارهای قالب می شود و ضمناً بر دوام قالب نیز می افزاید. برای تهیۀ رنگ مشکی ابتدا مقداری کتیرا را به مدت ده روز در ظرف آبی قرار می دهند تا کاملا حل شود؛ سپس زاج سیاه را به طور جداگانه در آب حل می کنند،آنگاه محلول زنگی آهن را با محلول کتیرا( برای هر یک کیلوگرم لعاب کتیرا مقدار ۱۰ تا ۱۵ گرم زاج سیاه اضافه می شود.) ، مخلوط می کنند تا به صورت مایع نیمه سیالی که تقریباً به شکل فرنی (نوعی دسر که از نشاسته تهیه می شود و دارای غلظت خاصی است.) ، است درآید.

در مرحلۀ آخر، زاج سیاه محلول در آب را با روغن کرچک مخلوط می سازند. و با مایع اول ترکیب و با استفاده از پارچۀ کرباس صاف می کنند. پس از تهیۀ رنگ، آن را معمولا درون تغاری می ریزند و روی تغار را با پارچه پشمی و یا ماهوت طوری می پوشانند که فقط قسمت کوچکی از آن باز است تا از آن به وسیلۀ قلمورنگ را برداشته و روی پارچه مالیده شود. ( قلمو را صنعتگران شخصا از ریشه ریشه کردن پارچه های پشمی درست میکنند و اصطلاحا آن را پوچه، و کسی که عمل مالیدن رنگ را روی پارچه انجام می دهد. «پوچه مال» میگویند.

این کار را معمولا کودکان کارآموز انجام میدهند.) آنگاه با قرار دادن قالب روی این پارچه آغشته به رنگ و انتقال قالب بر روی پارچه انتخابی برای قلمکار، نقش را چاپ می کنند؛ در این حالت رنگ مشکی دقیقاً همان رنگی نیست که پس از تولید کامل قلمکار دیده می شود، بلکه کم رنگ تر است و پس از انجام عملیات دیگری به صورت رنگ مشکی اصلی ظاهر می شود، این عملیات پس از چاپ رنگ قرمز صورت می گیرد. گفتنی است، از آنجا که لعاب کتیرا و محلول زاج سیاه هردو بی رنگ اند. برای دید بهتر چشم استادکاران چاپ، که بتوانند قالبها را با هم جفت کنند، مقداری رنگ مشکی یا آبی پیگمنت به صورت خام به آن اضافه میکنند. در گذشته این رنگ مشکی را از اکسیده کردن آهن به کمک رطوبت تهیه می کردند.

چاپ رنگ قرمز و طرز تهیۀ آن

این رنگ بیشتر در قسمتهای ریز یا زمینۀ قالب قرار میگیرد و در میان استادکاران قلمکارساز به «رنگ دُوُد» معروف است که پس از رنگ مشکی، این رنگ را کار می کنند و برای انتقال این رنگ بر روی پارچه احتیاج به ضربات بیشتری بر روی قالب است؛ به خصوص در جاهایی که قالب رنگ قرمز ریز و شویدی باشد. برای ساختن رنگ قرمز از موادی مانند گل سرخ، روغن کنجد، زاج سفید و کتیرا، استفاده می شود. نقش عوامل متشکلۀ رنگ قرمز به شرح زیر است :

الف) گل سرخ: گل سرخ، صرفاً برای خاطر قابل رؤیت بودن نقش قالب چاپ شده روی پارچه به کار می رود و هیچ گونه اثری در رنگ پذیری نقش ندارد.

ب) روغن کنجد: این ماده نیز نقشی مشابه روغن کرچک در رنگ مشکی دارد؛ یعنی مانع خشک شدن رنگ در داخل شیارهای قالب و باعث دوام بیشتر آن می شود.

ج) زاج سفید: عامل اصلی تشکیل رنگ قرمز است و میزان مصرف آن موجب شدت یا ضعف رنگ مورد نظر می شود.

برای تهیۀ این رنگ، ابتدا گل سرخ را در آب خیس و با روغن کنجد، مخلوط میکنند. در این موقع همزمان با اضافه کردن روغن کنجد به گل سرخ، مخلوط را مدتی با دست می سایند تا به صورت مایعی غلیظ و یکنواخت درآید. ( این عمل را در اصطلاح علمی «کف زدن» مینامند) مایع حاصل را به تدریج به محلول کتیرا (برای هر کیلوگرم لعاب کتیرا ۵۰ گرم زاج سفید ایرانی اضافه می شود.)،اضافه می کنند. تا به صورت فرنی درآید.

نحوۀ تهیه محلول کتیرا درست مشابه آن در رنگ مشکی است. سپس محلول حاصل را صاف می کنند، در این موقع، رنگ آمادۀ مهر زدن و چاپ است. نحوۀ به کار بردن این رنگ نیز مشابه استفاده از رنگ مشکی است. ضمناً نقوش ایجاد شده به وسیله این رنگ، قبل ازانجام عملیات ظهور و تثبیت، به رنگ اصلی نیست و غالبا رنگ به صورت کدر است. ( نحوۀ استفاده از رنگهای مذکور به دو طریق است: اول به طریقی که ذکر شد؛ در طریق دوم ممکن است درون تغاری که در طرف راست استاد قلمکارساز قرار دارد، فقط محلول کتیرا وجود داشته باشد و از آن صرفاً به منظور ایجاد محیط مناسب با خاصیت آلاستیکی در پارچۀ کشیده شده برروی تغار، استفاده شود. در این حالت، ظرف دیگری نزدیک تغار موجود است که حاوی رنگ مشکی است و پوچه مال به وسیله پوچه رنگ را روی پارچۀ سطح تغار می مالد تا استادکار نیز، به وسیله زدن قالب بر روی پارچۀ آغشته به رنگ، قالب را روی محصول مورد نظر، چاپ میکند.)

ناگفته نماند که لعاب کتیرا یا محلول زاج سفید هردوبی رنگ است و برای دید چشم استادکاران چاپ مقداری رنگ قرمز پیگمنت - به صورت خام - به آن اضافه می کنند. درگذشته به جای رنگ پیگمنت، از گل سرخ یا گل اخرا استفاده می کردند. پس از اجرای دو مهر مشکی و قرمز، بار دیگر پارچه ها را به رودخانه می برند و شست وشو می دهند تا رنگ های اضافی از پارچه خارج و آماده عمل تثبیت دو رنگ مذکور شوند. پارچه های چاپ شده با دو رنگ مشکی و قرمز را که در رودخانه شسته و خشک کرده اند به کارگاه می آورند و داخل پاتیل هایی حاوی آب جوش، گرد پوست انار و آلیزارین، فرو میبرند. (در این مرحله باید نسبت آلیزارین و گرد پوست انار مشخص باشد، چنانکه اگر مقدار پوست انار زیادتر از نسبت معین شود، رنگها کمرنگ و زمینه روشن ... و در صورتی که مقدار آلیزارین زیاد باشد، رنگها ، مخصوصا قرمز تندتر ولی زمینه کدر می شود.) پس ازقرار دادن کلیۀ قطعات پارچه درون پاتیل، با درنظر گرفتن ظرفیت آن و به هم زدن مختصر آنها، کلیۀ پارچه ها را بیرون می آورند و مجدداً هرکدام را به طورجداگانه، داخل پاتیل قرار میدهند و تقریباً به مدت پانزده دقیقه می جوشانند؛ این مدت زمان، بعضی مواقع طولانی تر می شود و به طور کلی، تا هنگامی ادامه می یابد که رنگهای موجود روی پارچه (مشکی و قرمز)، به طور مطلوب، ظاهر شود.

پس از آنکه پارچه ها مدتی در داخلی پاتیل جوشید و رنگهای مورد نظر ظاهر شد، آنها را برای شست وشوی مجدد به رودخانه می برند. (البته پارچه هنگام نقل و انتقال نباید با جسم آهنی تماس پیدا کند، چون در غیر این صورت، لکه های سیاهی ایجاد می شود که از بین بردن آن، اشکالات زیادی خواهد داشت.) پارچه ها در این حالت، احتیاج به مدتی شست وشو دارند. ( گفتنی است که از حدود سال ۱۳۵۰ش که قلمکارسازان به طور عمده به جای استفاده از رنگ های طبیعی از رنگهای شیمیایی و به ویژه پیگمنت استفاده می کنند، دیگر احتیاج به انجام عمل تثبیت رنگ های مشکی و قرمر نیست. اما قلمکارسازانی که از رنگهای طبیعی استفاده می کنند. همچنان شیوۀ مذکور را برای تثبیت رنگ انجام می دهند.)از این زمان به بعد، پارچه ها به دو دسته تقسیم می شود:

دستۀ اول پارچه هایی که بخواهند با همان رنگ کرم باقی بماند، که پس از خشک شدن آنها را به کارگاه عودت می دهند؛

دستۀ دوم پارچه هایی که احتیاج به سفید شدن زمینه دارد که برای تبدیل رنگ زرد زمینه به سفید، به طریق زیر عمل می شود: ابتدا محلولی از فضولات گاو تهیه و کلیه پارچه ها را به آن آغشته و به مدت ۲۴ ساعت روی هم انبار میکنند، آنگاه پارچه ها را روی ماسه های کنار زاینده رود( یا کارگاه های آب )، پهن ( نقش پارچه ها در این حالت به طرف زمین است ) و اطراف آن را مهار می کنند تا تمامی سطح پارچه ها به طور یکنواخت در معرض تابش خورشید قرار گیرد . انجام کامل عمل سفیدگری در تابستان معمولا پنج تا هشت روز و در زمستان گاهی تا یک ماه طول می کشد. البته مدت زمان بستگی کامل به درجه حرارت هوا و تابش مستقیم خورشید دارد.

در تمام این مدت به طور متناوب بر روی پارچه ها، آب می پاشند. و به مجرد تبخیر رطوبت پارچه عمل پاشیدن آب تکرار می شود. تا نتیجۀ مطلوب حاصل شود. معمولا در آخرین روز پارچه ها را برمی‌گردانند و سطح نقش دار آن را در معرض آفتاب قرار می دهند. عمل نم زدن در این حالت نیز تکرار می شود و پس از خشک شدن پارچه ها آنها را جمع می کنند. به عقیدۀ قلمکارسازان، استفاده از فضولات گاو در مرحلۀ سفیدگری، موجب بیرون آوردن جرم و مواد اضافی پارچه و باعث تسریع در عمل سفیدگری زمینۀ آن می شود.

در دهۀ ۱۳۵۰ش به منظور جایگزینی مواد شیمیایی به جای فضولات گاو، مطالعات و آزمایشهای مختلفی توسط کارشناسان سازمان صنایع دستی ایران صورت گرفت که در نتیجه دریافتند با مصرف نوعی صابون مخصوص نساجی، عملی سفیدگری به نحوی بهتر و سریع تر انجام میگیرد. استفاده از این صابون علاوه بر آنکه سرعت کار را افزایش میدهد و مدت زمان سفیدگری را به میزان پنجاه درصد کم می کند، از نظر بهداشتی نیز برای صنعتگران مضر نیست، از این رو استفاده از آن به میزان بسیار زیادی رایج شده است. به هرحال، پس از طی این مرحله از کار، کلیۀ پارچه های چاپ شده با دو رنگ مشکی و قرمز، اعم از زمینه سفید یا کرم، پس از خشک شدن، به کارگاه عودت داده و آمادۀ چاپ سایر رنگها می شود.

چاپ رنگ آبی (نیلی) و طرز تهیۀ آن

درگذشته ای نه چندان دور، برای تهیۀ رنگ آبی در نقش زنی پارچه های قلمکار، صرفاً از دو رنگ به نام «نیل پر طاووسی» و «نیلی نخودی» استفاده می شد. نحوۀ استفاده از این دو رنگ، با هم اختلاف جزئی دارد؛ بدین صورت که نیل پر طاووسی با مواد دیگری ترکیب و مصرف می شود، ولی نیل نخودی، ضمن مخلوط شدن با مواد دیگر، باید با نیل پر طاووسی نیز مخلوط و بعد مصرف شود اختلاف دیگر این دو رنگ آن است که نیل پر طاووسی، اغلب برای قالب های درشت و به اصطلاح قلمکارسازان «قالبهای لپ» مصرف می شود، در صورتی که برای استفادۀ نقوش ظریف، از مخلوط هر دو رنگ استفاده می کنند، ضمناً از مخلوط کردن دو رنگ یاد شده، آبی تیره تری به دست می آید.

برای ساختن رنگ نیل ... ابتدا نیل را درون ظرفی با آب مخلوط میکنند و در مدت دو تا سه روز به همان وضع نگه می دارند تا رنگ کاملا خیس بخورد و بهتر از هم باز شود. سپس مادۀ به دست آمده را کم کم در هاون سنگی می ریزند و با اضافه کردن کمی جوهر گوگرد( جوهر گوگرد یا اسید سولفوریک، باعث تسهیل عمل باز شدن مولکولهای رنگ از یکدیگر می شود.) و روغن گلیسیرین و مقداری آب، به مدت دو تا سه روز می سایند محلول آماده شده، کاملاً یکنواخت است و آن را با محلول کتیرا که قبلا مدت ده روز در آب خیس کرده بودند، مخلوط می کنند. در این حالت، رنگ آمادۀ نقش زنی و مصرف است.

مواد تشکیل دهنده رنگ نیل نخودی عبارت است از: نیل نخودی، شیرۀ انگور و تور نگار (نشادر). این مواد را به نسبت معینی، که صرفاً تجربی است، با آب مخلوط می کنند و به مدت نیم ساعت می جوشانند. سپس مایع حاصل را داخل خمره ای میریزند و به نسبت درجۀ حرارت هوا از پانزده تا سی روز، به همان صورت نگهداری میکنند؛ آنگاه رنگ آماده و قابل استفاده می شود. نشانه اماده بودن رنگ برای مصرف حبابا های هوایی است که روی مایع ظاهر می شود . همان طور که قبلا نیز ذکر شد، مایع رنگ نیل نخودی به تنهایی مصرف نمی شود، بلکه به همراه کمی نیل پر طاووسی به کارمی رود .

همچنین مانند تهیه سایر رنگها، برای به دست آوردن غلظت مطلوب رنگ مصرفی، از مایع کتیرا استفاده می شود. نحوه به کار بردن رنگهای نیلی نیز، مشابه سایر رنگهاست. متاسفانه در حال حاضر، و به طور عمده قلمکارسازان، برای رنگ آبی از رنگ های چاپی پیگمنت استفاده میکنند. هرچند این رنگ ثبات چندانی ندارد، ولی اگر در تهیۀ آن دقت شود، استقامت آن چندان کمتر از رنگهای گیاهی نیست.

رنگ آبی یا به اصطلاح قلمکارسازان «نیل» در ساقه و شاخه و یا زمینۀ طرح های قلمکار به کار میرود. قلمکارسازانی که با کیفیت بالا کار می کنند، همیشه از دوظرف آب استفاده می کنند: یکی برای نقاط ریز و ظریف که دارای رنگ سیر است و دیگری برای نقاط پر یا درشت که از رنگ آبی روشن استفاده می شود. برای تهیۀ رنگ آبی پیگمنت، ابتدا امولسیون خمیر تهیه می شود که مخلوطی است از آب و نفت و امولگاتور که فاز آب و نفت به وسیله این ماده با هم ترکیب میشود. مقدار مصرف آن در فرمول ده تا بیست گرم در هر کیلوگرم است که البته به درصد خالصی آن بستگی دارد. سپس «بیندر» یا «باندر» که ماده ای است چسب مانند، بین رنگ و لیف پارچه قرار میگیرد و باعث ثابت شدن رنگ می شود؛ مقدار آن در هر کیلو ۱۰۰ تا ۱۵۰ گرم است. این تفاوت به نوع و درصد خالصی آن بستگی دارد. سپس سولفات آمونیم و اوره به آن اضافه میشود که باعث شفافیت و جلوگیری از نشت و زود خشک شدن رنگ بر روی پارچه می شود؛ مقدار آن هشتاد تا یکصد گرم در هر کیلوگرم است.

در پایان، غلظت دهنده به آن اضافه می کنند. این غلظت دهنده به نام های ایندالکا،پال ، تیلوز آلژینات سدیم ، در بازار موجود است و مقدار آن ده تا پانزده گرم در هر کیلوگرم است (این نوع غلظت دهنده باید از ۲۴ ساعت قبل در ظرفی خیسانده و سپس مصرف شود). بعد از آنکه خمیر با غلظت دلخواه آماده شد، رنگ مورد نظر به آن اضافه میشود.

رنگ زرد

برای ساختن این رنگ، از نخالۀ پوست انار، زاج سفید و کتیرا استفاده می کنند. نحوۀ تهیۀ آن بدین ترتیب است که ابتدا نخالۀ پوست انار را به مدت ۲۴ ساعت در آب خیس می کنند و بعد آن را می جوشانند تا شیره اش خارج شود؛ سپس شیرۀ به دست آمده را صاف و زاج سفید به آن میافزایند و مایع حاصل را با لعاب کتیرا مخلوط می کنند تا رنگ زرد مورد نظر به دست آید.

در مورد نقش زنی با این رنگ، باید گفت که قالب های مخصوصی رنگ زرد را به همان ترتیب طرح و رنگ مورد نظر که مخصوص آن نقش است، برای چاپ زدن روی پارچه به کار می برند. در واقع، باید گفت که چاپ رنگ زرد تکمیل کنندۀ چاپ قلمکار است و این رنگ بر روی بعضی از نقاط خالی طرح و بر روی رنگهای آبی و قرمز می نشیند که با این عمل، رنگ آبی قبلی به رنگ سبز و رنگ قرمز به رنگ نارنجی تبدیل می شود البته در حال حاضر قلمکارسازان به طور عمده برای رنگ زرد از رنگ پیگمنت استفاده می کنند، طرز تهیۀ رنگ زرد نیز همانند رنگ آبی است که قبلا شرح داده شد؛ پس از آماده شدن خمیر چاب، و افزودن رنگ زرد پیگمنت، آن را مصرف میکنند.

رنگ سبز

موادی که در تهیۀ این رنگ به کار می‌روند، عبارت‌اند از: اسپرک، کتیرا، نیل پرطاووسی و روغن گلیسیرین، ابتدا اسپرک را می جوشانند و آن را کاملا صاف و در کتیرای صاف شده حل میکنند؛ سپس نیل پرطاووسی و روغن گلیسیرین حل شده را به آن می افزایند تا رنگ سبز بیشتر از رنگ پیگمنت استفاده شود. گفتنی است که امروزه، همچنان که در تهیۀ رنگ های آبی و زرد اشاره شد، برای رنگ سبز بیشتر از رنگ پیگمنت استفاده می شود. پس از آنکه پارچه های شسته شده از رودخانه به کارگاه عودت داده شد، از طریق نم زدن و مرطوب کردن، چروک های پارچه را از بین میبرند و سپس رنگهای آبی، زرد و سبز را به ترتیب و با قالب های مخصوصی روی آن منتقل می کنند و در پایان با شست وشوی نهایی پارچه ها آنها را آمادۀ عرضه به بازار میکنند (اخوان چیت ساز).