استفاده از هنر خاتم‌ در معرق‌کاری

در حاشیه معرق‌ها و یا به جای بعضی از تصاویر در معرق از خاتم استفاده می‌شود. خاتم به صورت آماده در بازار موجود می‌باشد. اگر در حاشیه معرق از خاتم استفاده می‌کنید باید دقت نمود هنگام فارسی بریدن برای گوشه‌ها مدل‌ها با یکدیگر مطابقت داشته باشند مواد مورد استفاده در خاتم شامل انواع چوب‌ها، عاج، صدف، برنج، استخوان، مفتول فلزی، نقره و... همچنین از مواد مصنوعی دیگری شبه عاج، صدف مصنوعی، نخ برگ، سریشم و لاک و... می‌باشد.

طرح‌های خاتم: نقشه‌های خاتم اکثرا مثلثی و شش ضلعی است و از اشکال هندسی مانند مثلث، لوزی و نیم‌دایره استفاده می‌شود. خاتم را می‌توان به دو قسمت تقسیم کرد خاتم متن و خاتم حاشیه.

نقشی که از چیده شده مثلث‌ها بوجود می‌آید طرح‌هایی به اساسی زیر را بوجود می‌آورد.

۱. زنجیر سیمی ۲. پره شانزده تایی ۳. زنجیر سیمی شمسه‌دار ۴. طاقی بیست ۵. توگلو سبز ۶. پره شمسه‌دار ۷. حاشیه لوزی ۸. حاشیه طاقی ۹. حاشیه جویی ۱۰. حاشیه سیمی ۱۱. حاشیه شمسه‌دار ۱۲. عالم‌زر ۱۳. ابری ۱۴. نیم‌طره ۱۵. کپه‌ای ۱۶. پنج لایی ۱۷. شش لایی ۱۸. توگلو استخوانی ۱۹. طرح خاتم متن شش سیمی شمسه‌دار لایه‌دار.

توضیح اینکه مرغوبیت خاتم بستگی زیادی به نقش‌های ریز آن دارد یعنی هر قدر نقوش ریزتر باشند قیمت آن بیشتر و نوع جنس مرغوب‌تر است.

طریقه به کار بردن خاتم در معرق

ابتدا روی خاتم را چسب کاغذی می‌کشیم و بعد زیر آن یک قطعه سه‌لایی قرار داده و دو طرف خاتم را با میخ سایه به سه‌لایی محکم می‌کنیم سپس قالب را روی چوب مورد نظر قرار می‌دهیم و آن را در می‌وریم و کناره چوب را به عنوان زه کنار می‌گذاریم سپس چوب را بوسیله چسب چوب روی خاتم (روی چسب کاغذی) می‌چسبانیم بعد با اره فلز بر آن را برش می‌دهیم. زه برای این است که خاتم درون آن محافظت شود تا هنگام ریختن مواد مشکی خراب نشود و موقع پوست زدن نپرد یا خش نیافتد. اگر خاتم باریک بود چند تا از آنها را کنار هم قرار داده و با چسب آنها را می‌چسبانیم سپس روی یک تخته قرار داده و با میخ به یکدیگر محکم کرده تا تحت فشار خوب بچسبد.

در معرق خاتم باید در نظر داشت که خاتم را هرگز بدون زه نباید بکار برد. زه عبارت است حاشیه و نوار ظریف و باریک که دور خاتم قرار می‌گیرد و باعث می‌شود تا خاتم از چوب‌ها و زمینه همجوار جدا شده و جلوه خاصی بگیرد. زه خاتم معمولا از چوب شمشاد بریده می‌شود چون این چوب سخت بریده می‌شود و می‌تواند به صورتی بسیار کم عرض بریده شود. امروزه زه را از موادی که با پلی‌استر ساخته می‌شود می‌برند که به اندازه چوب ارزش هنری ندارد. یکی از بهترین روش‌های برش زه این است که طرح را مستقیما روی چوب یا ماده مورد نظر برای زه می‌چسبانند و پس از بریدن زه‌ها قطعاتی که از بین آنها بدست می‌آید قالب قرار داده و خاتم را از روی آن دوربری می‌کنند.

بعد از برش خاتم آنها را از قالب جدا نموده و بر روی زیر کار در جای خود قرار داده و به طور موقت از روبه آنها چسب می‌زنیم تا قطعات از هم باز نشوند. در بعضی موقع که قطعات موجود در یک کار زیاد است می‌توان قطعات مربوط به هم را جداگانه توسط سریشم رنگدار به هم چسباند و سپس هر مجموعه را در کنار مجموعه‌ای دیگر بر روی زیر کار قرار داد تا طرح کامل شود. مرحله بعد ساب‌زدن می‌باشد که خیلی آرام‌تر از کارهای معمولی ساب زده می‌شود زیرا خاتم بسیار حساس است و با اندکی بی‌دقتی دانه‌های آن کنده می‌شود.

نحوه درز کردن لایه‌ها

۱. ابتدا حاشیه چوبی دو طرف لایه‌های خاتم را به دقت می‌بریم.

۲. بعد از آن با سوهان نرم طوری لبه‌ها را می‌زنیم که لبه‌ها کاملا صاف شود. البته باید دقت نمود که هنگام ساب زدن دانه‌ها کنده نشود.

۳. سطحی صاف مثل نئوپان یا تخته را آماده کرده و روی آن نایلون می‌کشیم.

۴. یکی از لایه‌ها را که یک طرف ساب خورده است مهار می‌کنیم.

۵. بعد از آن لایه‌ای را که دو طرف آن ساب خورده است انتخاب کرده، لبه ساب خورده با هم تنظیم و مرتب شود، تا هم خاتم یکدست دیده شود و هم محل درز شده مشخص نباشد.

۶. لایه دیگری را که یک طرف آن ساب نخورده است. انتخاب کرده و لبه آن را چسب می‌زنیم و کنار لایه دومی می‌گذاریم و بعد با میخ همه لایه‌ها را به هم فشرده و مهار می‌کنیم تا خشک شود.

۷. بعد از خشک شدن چسب‌ها ورقه خاتم را از روی نایلون جدا کرده و دو طرف ‌آن را سنباده می‌زنیم.

۸. بعد از آن پشت و روی خاتم را نوار چسب کاغذی می‌زنیم و آن را جهت اجرای کار آماده می‌کنیم.

معرفی دو شاهکار

در ادامه به بررسی آثار بسیار زیبای استادان ارزشمند این هنر و عرصه می پردازیم.

مبلمان موجود در تالار آئینه‌ی مجلس شورای اسلامی

این مبلمان در سال ۱۳۳۴ به سفارش رئیس مجلس وقت در کارگاه خصوصی استاد امامی ساخته شد. جنس این مبلمان از چوب گردو و رویه‌ی مبل آن از جنس زری بافته شده است که در کارگاه زری بافی مرحوم محمد طریقی با ابریشم و گلابتون، با نقش سنتی بافته شده است. پشتی این مبلمان با زمینه فوفل و طرح گلدانی گل زنبق از عاج و صدف و چوب شمشاد و عناب معرق شده است، طرح معرق این مبلمان از مرحوم استاد وفا می‌باشد که ایشان خود از سرآمدان و طراحان به نام فرش ایران بوده‌اند.

سیمرغ و آشیانه

این تابلو در سال ۱۳۴۶ توسط استاد امامی ساخته شد، طرح این تابلو از استاد محمود فرشچیان است که با عاج و صدف و انواع چوب‌های رنگی معرق و منبت شده و در محفظه‌ای زیبا قرار دارد، بلندترین قسمت برجسته این تابلو به ۳۰ سانتیمتر می‌رسد که در نوع خود بی‌نظیر است. این تابلو خوشبختانه در حال حاضر در موزه‌ی هنرهای ملی ایران نگهداری می‌شود.

منبر مسجد

این منبر که در کلیه کتاب‌ها و مقاله‌های هنری به خصوص هنر معرق مطرح است کاریست بزرگ و درخور توجه و بزرگی آن به دلیل دیگری هم هست و آن اینکه کار مشترکی است از بزرگان هنری در یک برهه از زمان البته خود این مطلب قابل تأمل است که چطور در فرهنگ تکروی ما ایرانی‌ها در سال ۱۳۴۷ چند هنرمند با هم کنار آمده و راضی شده‌اند ‌که با هم کار کنند.

این منبر هشت پله به سفارش رئیس فرهنگ و هنر وقت در کارگاه معرق مرکز هنرهای مستظرفه به منظور ارسال به مسجدی در هامبورگ ساخته شد. اما هیچ‌وقت هامبورگ را ندید.

پس از اتمام به دلیل زیبایی و ظرافت بیش از اندازه کار از ارسال آن به آلمان به طور موقت صرف نظر کردند و بعد هم که جریانات سیاسی کشور فرصت این کارها را گرفت و انقلاب شد و بعد از انقلاب هم البته تا این تاریخ خوشبختانه ماندنی شده است و هم اکنون در موزه‌ی هنرهای ملی واقع در میدان بهارستان تهران داخل ساختمان وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی نگهداری می‌شود. بدنه و اسکلت این منبر از تخته سه لایی پرسی ساخته شده و با چوب گردو، نارنج و همچنین با عاج و صدف معرق گردیده است. استادانی که در ساخت این منبر همکاری داشته‌اند ‌عبارتند از: ۱. استاد محمد طاهر امامی ۲. استاد عباس شهمیرزایی ۳. استاد اتابکی ۴. استاد پرویز زابلی ۵. استاد عزیزالله ويزایی ۶. استاد قاسمی ۷. استاد شاپور گودرزی ۸. استاد اکبر سریزدی ۹. استاد محمد علی شیرازی ۱۰. استاد حسن احیایی ۱۱. استاد عمران صادق زاده ۱۲. استاد حسن آزادخانی ۱۳. استاد حسین اعیان ۱۴. استاد حسن خلج ۱۵. استاد فریدون اتابکی طرح گنبد و طرح داخل طاق گنبد و همچنین طرح معرق داخلی منبر و قسمت تاریخچه و طرح گل و مرغ از استاد تامسون است.

طرح گره چینی و لفظ‌های معرق کاری شده از مرحوم استاد بهره‌مند و خط کوفی دور حاشیه گنبد از استاد آذربد است. زریِ جای نشستن کار استاد ذبیح الله احمدی می‌باشد. گنبد و پشتی جای نشستن و بدنه منبر، پلی‌استر است و نرده‌ها سیلر، کیلر، سندروس و لاک الکل می‌باشد که کار استاد قاسم شهریه و مرحوم استاد محمد رنگ کار است.