استفاده از رنگ‌های متداول در رنگرزی خامه (بخش اول)

در این مطلب به مراحل مختلف رنگرزی خامه و همچنین رنگ های مورد استفاده در این کار که با نام های مختلفی در این کار مورد استفاده قرار می گیرند، خواهیم پرداخت.

مراحل مختلف رنگرزی خامه

در ادامه به مراحل رنگرزی خامه در شهر زیبای کاشان خواهیم پرداخت.

١. شست و شوی خامه رنگ نشده

این کار که معمولا در کارخانه‌های تولید کننده‌ی خامه و به ندرت در کارگاه‌های رنگرزی انجام می‌شود، مرحله مقدماتی رنگرزی خامه‌ی قالی است که در گذشته با استفاده از آب گرم و ماده‌ی گیاهی و پاک کننده «پشوه» [posve]  انجام می‌شد و امروزه به جای آن از مواد شیمیایی پاک کننده از جمله روغن هکستاین (Hekstin) و آب گرم استفاده می‌شود. شست و شوی خامه برای پاک کردن چربی طبیعی الیاف خامه است که به منظور رنگ‌پذیری بهتر خامه انجام می‌شود. استفاده از «پشوه» به جای روغن هکستاین در شست و شوی خامه امری ضروری است زیرا اثرات مفید گیاه پشوه در ازدیاد مقاومت الیاف پشم و خامه در برابر عوامل مختلف فرسایشی و نور انکارناپذیر است.

٢. دندانه دهی

دندانه دهی دو گونه است الف. دندانه دهی قبل از رنگرزی که فقط در رنگرزی خامه با روناس انجام می‌شود. ب. دندانه دهی توام با رنگرزی که در رنگرزی خامه با اکثر مواد رنگزای طبیعی باید این کار را انجام داد. نحوه‌ی دندانه دهی در هر دو شکل در مبحث رنگرزی خامه توضیح داده خواهد شد.

٣. گردش خامه

کاری است که برای رنگ‌پذیری بهتر خامه و جلوگیری از ابلق شدن (دو رنگ شدن) آن انجام می‌گیرد. روش انجام این کار به این شکل است: بعد از آن که خامه را داخل محلول رنگ یا دندانه ریختند، برای مطمئن شدن از نفوذ محلول به صورت یکنواخت در همه‌ی رشته‌های خامه، کلاف‌ها را یک یک در محلول فرو برده و خارج می‌کنند و دوباره آنها را به صورت افقی در کناره‌ی داخلی پاتیل آب و رنگ روی هم قرار می‌دهند و برای این که مشخص شود که آیا همه کلاف‌ها گردش لازم را کرده‌اند؛ شیء شناوری مثل چوب یا پلاستیک را روی اولین کلاف می‌گذارند، سپس کلاف‌های باقیمانده را از محلول خارج کرده و تا به آخر روی آن قرار می‌دهند.

پایان هر دور گردش با ظاهر شدن شیء شناور در آن سوی پاتیل مشخص می‌شود. تعداد گردش در رنگرزی خامه در رنگ‌آمیزی رنگ گلی (قرمز) ۵ دور و در رنگ‌آمیزی رنگ روغنی ماستی ۱۰ دور و در سایر رنگ‌ها ۳ دور است.

۴. صاف کردن

در هنگام جابجایی و گردش خامه تعدادی از نخ‌های هر کلاف خامه به هم تابیده می‌شوند (به نخ‌های تابیده به هم در اصطلاح گوریده [goride] می‌گویند) رنگرزها در صورت لزوم در پایان هر مرحله از کار رنگرزی، نخ‌های تابیده را به وسیله «درخت» و یا با دست از هم باز می‌کنند که این کار را در حرفه‌ی رنگرزی «صاف کردن خامه» می گویند.

۵. ضد بید دادن خامه

این کار که برای پیشگیری از بید زدن خامه و فرش انجام می‌شود؛ به غیر از مواردی نادر معمولا در هنگام رنگرزی خامه و توأم با آن صورت می‌گیرد. مقدار ماده‌ی ضد بید لازم برای چهل کیلو خامه، سیصد و پنجاه گرم است که توام با رنگ لازم در پاتیل رنگرزی ریخته می‌شود تا خامه آن را به همراه مواد رنگی و دندانه‌ای به خوبی جذب خود کند.

۶. خواباندن خامه

خواباندن یعنی قرار دادن خامه در محلول رنگ و... خواباندن خامه چند نوع است:

الف) خواباندن خامه در محلول رنگ پس از اتمام گردش خامه، که مدت آن بر حسب رنگ‌های مختلف بین دوازده یا پانزده تا بیست و چهار ساعت است.

ب) خواباندن خامه رنگ شده در آب سرد که زمان آن معمولا بیست و چهار ساعت است. خواباندن خامه در آب سرد بیشتر برای رنگ‌هایی به کار می‌رود که در رنگرزی آنها از ماده‌ی رنگزای برگ مو استفاده می‌کنند و گفته شده که این عمل باعث شفافیت و دوام خامه‌ی رنگ شده می‌شود. آب سرد معدنی بهترین نوع آب برای خواباندن خامه است.

۷. شست و شوی خامه‌ی رنگ شده

روش شست و شوی خامه‌ی رنگ شده با شست و شوی اولیه‌ی خامه تفاوت دارد؛ زیرا این شستشو برای پاک کردن خامه از مواد رنگ دهنده و یا دندانه‌ای جذب نشده است و کمی از شست و شوی معمولی خامه دشوارتر است. «به آب زدن» (فرو بردن و خارج کردن خامه در آب) یکی از موارد دشوار این مرحله از رنگرزی است؛ زیرا این عمل باید آنقدر تکرار شود تا آب خارج شده از خامه کاملا بی‌رنگ گردد.

 ۸. خشک کردن خامه

عمل خشک کردن خامه در تابستان آسان است ولی در زمستان با دشواری‌هایی روبرو است. این کار در تابستان در محوطه باز کنار کارگاه و بر روی تیرهای چوبی مستقر روی دولوهای چوبی و در زمستان در داخل کارگاه انجام می‌شود. البته در فصل زمستان در روزهای آفتابی رنگرزها خامه‌های رنگ شده را به پشت بام کارگاه که اکثرا به پشت بام بازار شهر متصل است برده و آنها را «شید می‌کنند» (پهن می‌کنند) تا خشک شود. تنوع و زیبایی رنگ‌های خامه‌های گسترده بر بام قدیمی کارگاه‌ها و بازار شهر جلوه‌ی خاصی به آنها می‌دهد.

رنگ‌های متداول در رنگرزی خامه قالی به شیوه سنتی

- اغلب رنگرزهای کاشان معتقدند که مادر رنگ‌ها در صنعت رنگرزی چهار رنگ سرخ، زرد، سرمه‌ای یا سیاه و سفید است و سایر رنگ‌ها که تعدادشان به هشتاد رنگ هم می‌رسد، ترکیبی هستند از چهار رنگ اصلی رنگ‌های متداول در هر شهر رابطه‌ی مستقیم با سلیقه مردم آن شهر دارد.

- روش شتشو یا به آب زدن خامه رنگ شده

مثلا نمای رنگ کرم معمولی کاشان با رنگ کرم معمولی اصفهان فرق دارد. روش رنگرزی و مواد لازم در ساخت یک رنگ در کاشان با روش رنگرزی و مقدار مواد مصرفی در تهیه همین رنگ در اصفهان یا کرمان فرق دارد، به همین دلیل نمای رنگ خامه‌ها در شهرهایی که صنعت رنگرزی دارند، یکی نیستند و در نتیجه گاهی در بعضی از درخواست‌های سفارش خامه‌ی رنگی نام شهر هم گفته می‌شود مثلا کرم کاشان، کرم کرمان، کرم تبریز و.... فرضاً متقاضی مقدار چند کیلو خامه‌ی سرمه‌ای کاشان و یا چند کیلو خامه‌ی خاکی کاشان سفارش می‌دهد. ذوق و سلیقه رنگرزان کاشانی در ایجاد رنگ‌های زیبا (با توجه به استقبال نسبی مردم از بافته‌های خوش رنگ کاشان) قابل ستایش است.

رنگرزی با رنگ‌های طبیعی در کاشان اگر چه به دلیل عواملی نقصان پیدا کرده ولی به کلی از بین نرفته است و رنگرزان این شهر در صورت مراجعه افراد علاقه‌مند به رنگ‌های با ثبات سنتی (که حاضر به پرداخت هزینه بیشتر باشند) قادرند کلیه رنگ‌های خامه‌ی قالی را به شیوه قدیمی و با مواد رنگزای طبیعی رنگ‌آمیزی کنند. امروزه کلیه خامه‌های قالی کاشان به غیر از خامه‌های قالی شرکت فرش ایران شعبه کاشان (که بین ۵۰ تا ۷۰ درصد خامه قالی مصرفی خود را به صورت سنتی رنگ‌آمیزی می‌کند) با مواد شیمیائی رنگ‌آمیزی می‌شوند. علت این امر هم سهولت انجام کار، سهولت دسترسی به مواد رنگی شیمیایی، ارزان و مقرون به صرفه بودن، و هم نمای بهتر و شفاف‌تر رنگ شیمیایی است. و اگر چه استفاده از رنگ‌های شیمیایی تأثیر مخرب بر مرغوبیت قالی کاشان دارد ولی رنگرزهای کاشانی ناگزیر از انجام این روش هستند.

نام رنگ‌های متداول در رنگرزی خامه‌ی قالی

۱. آبی کم رنگ

انواع این رنگ بسیار است. معروف‌ترین آنها آبی کم رنگ معمولی، «دم سرخی‌دار» و «دم زردی‌دار» است.

مواد لازم برای رنگرزی چهل کیلو خامه با رنگ آبی کم رنگ معمولی

الف) تیل آماده دویست گرم هیدروسولفیت یک کیلوگرم - سودکوستیک پانصد گرم.

روش رنگرزی

برای رنگرزی خامه‌ها مواد گفته شده را (بدون خامه) در پاتیل آب با حرارت چهل درجه ریخته و بهم می‌زنند تا کاملا حل شود. سپس مقدار خامه لازم را داخل محلول ریخته و تا سه دور کامل گردش می‌دهند. آنگاه خامه را به مدت یک ساعت در محلول باقی می‌گذارند؛ سپس آن را از محلول خارج کرده و روی پیچنه کنار پاتیل می‌گذارند تا خوب سرد شود (سرد شدن خامه‌ی آمیخته به این رنگ ضروری است و عدم رعایت آن باعث نامرغوبی خامه می‌شود) وقتی خامه سرد شد؛ آن را در حوض شست و شو می‌شویند و سپس خشک می‌کنند.

۲. آبی پر رنگ

این رنگ نیز انواع مختلف دارد که مهمترین آنها عبارت‌اند از آبی پررنگ معمولی، «سیر»، «دم قرمزی‌دار» و «دم زنگاری‌دار».

مواد لازم برای رنگرزی چهل کیلو خامه به رنگ آبی پررنگ معمولی

الف. نیل آماده هفتصد گرم - هیدرو سولفیت یک کیلوگرم - سود کوستیک پانصد گرم.

روش رنگرزی

رنگرزی خامه به این رنگ، مشابه رنگرزی به رنگ آبی کم رنگ معمولی است.

۳. سرمه‌ای

که انواع آن عبارت‌اند از سرمه‌ای سیر، معمولی و روشن.

مواد لازم برای رنگرزی چهل کیلو خامه به رنگ سرمه‌ای معمولی

نیل آماده یک کیلو و هفتصد گرم - هیدروسولفیت یک کیلوگرم - سود کوستیک پانصد گرم.

روش رنگرزی

خامه به رنگ سرمه‌ای مشابه رنگرزی با رنگ آبی کم رنگ است.

۴. رنگ الماسی

این رنگ که به رنگ موشی و نقره‌ای نیز معروف است دو نوع دارد: الماسی پررنگ و الماسی کم رنگ.

مواد لازم برای رنگ‌آمیزی چهل کیلو خامه به رنگ الماسی پر رنگ

نیل آماده هشتصد گرم - رنگ قهوه‌ای دویست گرم - هیدروسولفیت یک کیلوگرم – سود کوستیک پانصد گرم.

مواد لازم برای رنگ‌آمیزی چهل کیلو خامه به رنگ الماسی کم رنگ

نیل آماده چهارصد گرم - رنگ قهوه‌ای یکصد گرم - هیدروسولفیت یک کیلوگرم - سود کوستیک پانصد گرم.

روش رنگرزی

روش رنگرزی خامه با رنگ الماسی پر رنگ و کم رنگ مشابه رنگرزی به رنگ آبی کم رنگ است.

۵. رنگ خاکی

رنگ خاکی مانند سایر رنگ‌ها انواع متعدد دارد که معروف‌ترین آنها رنگ خاکی معمولی، تربتی (خاکی واقعی)، دم سبزی دار و خاکی باز است. رنگ خاکی باز که نام دیگر آن «بادامی» است؛ رنگ خاکی متداول در کاشان است.

مواد لازم برای رنگرزی ۴۰ کیلو خامه به رنگ خاکی باز

پوست گردو ۸ کیلو – گرد روناس پانصد گرم - زاج سفید یک کیلوگرم.

روش رنگرزی

مواد فوق را در پاتیلی آب ریخته و حل می‌کنند و خامه‌ی مصرفی لازم را داخل آن ریخته و حرارت می‌دهند تا محلول جوش بیاید. محلول باید به مدت یک ساعت و نیم بجوشد و گردش خامه نیز انجام گیرد. چون این مرحله از کار پایان گرفت حرارت را قطع کرده و خامه را به مدت ۱۲ ساعت داخل محلول رها می‌کنند، سپس آن را از پاتیل درآورده شست و شو و خشک می‌کنند. در روش دیگر گفته شد که برای رنگرزی خامه به رنگ خاکی ابتدا مواد لازم را در آب پاتیل حل کرد و حرارت می‌دهند؛ تا حرارت مایع به چهل درجه برسد، سپس خامه‌ی لازم را داخل محلول ریخته و تا سه دور گردش می‌دهند و بعد از آن خامه را از مایع خارج کرده روی پیچنه‌های کنار پاتیل می‌گذارند و مایع را تا حد جوش حرارت می‌دهند و مجددا خامه را داخل محلول در حال جوشیدن ریخته و تا ۳ دور گردش می‌دهند و پس از آن که محلول و خامه به مدت بیست دقیقه تا نیم ساعت در هم جوشید، حرارت پاتیل را قطع کرده و خامه را از داخل پاتیل درآورده، شست و شو و خشک می‌کنند (این روش در رنگرزی خامه به رنگ قبلی نیز عمل می‌شود).

۶. رنگ ترمه‌ای

در کاشان به رنگ ترمه‌ای تا تیرمه‌ای، در اصطلاح «بژ» نیز گفته می‌شود.

مواد لازم برای رنگرزی چهل کیلو خامه به رنگ ترمه‌ای

پوست گردو ۱۰ کیلو – برگ مو سه کیلو - زاج سفید سه کیلو.

روش رنگرزی

خامه به رنگ ترمه‌ای مشابه رنگرزی با رنگ خاکی باز است.

۷. رنگ سبز

انواع رنگ سبز که در بافت قالی‌های معمولی مورد استفاده قرار می‌گیرد عبارت است از سبز پر رنگ (سیر)، کم رنگ (روشن)، مغز پسته‌ای و کاهویی. در قالی‌های صورت باف رنگ سبز تا یازده رنگ متمایز تهیه می‌شود.

مواد لازم برای رنگرزی چهل کیلو خامه به رنگ سبز پر رنگ

برگ مو بیست کیلو - زاج سفید هشت کیلو - نیل آماده ۱ کیلو.

مواد یاد شده را به غیر از نیل در پاتیل آب ولرم ریخته و به هم می‌زنند تا حل شود. سپس خامه را داخل محلول ریخته و حرارت می‌دهند تا بجوشد چون محلول و خامه به مدت یک ساعت در هم جوشید، حرارت پاتیل را قطع می‌کنند. زمانی که حرارت محلول تا ۴۰ درجه پایین آمد، نیل لازم را به آن می‌افزایند و گردش خامه را تا سه دور انجام می‌دهند و آنگاه محلول و خامه را به مدت ۱۵ ساعت به حال خورد رها می‌کنند و بعد از آن خامه را از محلول درآورده و به مدت ۲۴ ساعت در آب سرد می‌خوابانند. آن گاه شستشو و خشک می‌کنند.