استفاده از اعتبار شغلی رنگرزی و اصطلاحات آن در کاشان

شغل رنگرزی یکی از مشاغل سخت مردم اهل کاشان است که بیشتر آنها به این حرفه مشغول هستند. در این مطلب در مورد منزلت و اعتبار این شغل در کاشان، استفاده از خامه های رنگ شده در قالی و همچنین اصطلاحات مورد استفاده این هنر صحبت می کنیم.

منزلت و اعتبار شغل رنگرزی در بین سایر مشاغل متداول در کاشان

از موارد غیر قابل انکار در این حرفه، سختی و دشواری کار رنگرزی است. کارگران رنگرز قسمت اعظمی از ساعات کار روزانه‌ی خود را (اگر چه با ابزار ویژه) مشغول جابجایی و به هم زدن خامه در داخل پاتیل‌های رنگی در حال

جوشیدن هستند. اثرات منفی و مضر مواد رنگ شیمیایی (ناشی از مدرنیزه شدن بعضی از کارگاه‌های رنگرزی) را نیز باید به مشکلات کار در این حرفه اضافه

کرد. کارگران رنگرزی فقط در سایه‌ی پرورش و عادت دادن جسم خود با کار زیاد توانسته‌اند از آسیب‌پذیری در برابر اثرات سوء مواد مصرفی (پشم، رنگ و دندانه) بکاهند. قسمت مهم کار رنگرزی را کارگران جوان و میانسال انجام می‌دهند. پیرمردهای رنگرز کمتر در این امور دخالت می‌کنند؛ مگر آنهایی که با وجود کار و کوشش زیاد در جوانی هنوز از توانایی جسمی برخوردارند. اینان صاحبان کارگاه، سرمایه و تجربه‌اند اما چرخ فعالیت کارگاه‌های رنگرزی، بوسیله نیروی جوان می‌چرخد. شغل رنگرزی در عین حال که کاری دشوار است؛ اما به دلیل تنوع رنگ‌های تولیدی و خلاقیت در کار از زیبایی خاصی برخوردار است. به همین دلیل این حرفه برای کارگرانش نیز جذاب است و این جذابیت یکی از عوامل جذب نیرو و تداوم این حرفه است. همین‌طور رنگرزان کاشان به لحاظ فراست و درک اجتماعی (در مقایسه با سایر مشاغل) موقعیت و اعتبار بیشتری دارند. اغلب اهل این حرفه از متنفذین جامعه‌ی شهری و هم‌چنین بازاریان کاشان‌اند. وجود بازارچه‌ی رنگرزها در کنار بازار اصلی شهر و نیز برخورداری این صنف از اکثریت نسبی حتی در بعضی از بازارچه‌های دیگر (مانند بازارچه در زنجیر، پانخل، گذرنو و مسگرها) دلیل بارزی بر وجود پایگاه مناسب رنگرزها در بین سایر اصناف است. اکثر رنگرزان کاشان به دلیل داشتن روابط نزدیک با عوامل اصلی تولید قالی مانند تهیه کنندگان پشم، نخ و رنگ، بافندگان و بازرگانان در بخش تولید هم وارد شده‌ اند.

آب انبار «صباغ» در ابتدای بازارچه رنگرزها و هم‌چنین آب انبار و حمام «گذرنو» (در بازارچه گذرنو) از بناهای قدیمی ساخت خیرخواهان رنگرز و دلیلی بر قدمت اعتبار اهل این حرفه است. نام فامیلی بیشتر رنگرزهای کاشان متأثر از شغل آنها است. وجود فامیل‌های «کحّال»، «لاجوردی»، «صباغیان»، «الوانی»، «سیاهکاری»، «گلی»، «جوهری» و «نقاش» مؤید این نظر است. به گفته تنی چند از اساتید رنگرز، برقراری رابطه‌های خویشاوندی و ازدواج در بین اهل این حرفه به صورت ضابطه و یا اصل تعیین شده نیست ولی حاصل همکاری و شناخت نسبی متصدیان این حرفه از همدیگر است که یکسانی اعتبار و میزان تموّل و بضاعت آنان باعث گردیده که بیشتر بصورت درون گروهی با هم وصلت کنند.

روش‌های متداول استفاده از خامه‌ی رنگی در بافت قالی

خامه‌های رنگی استفاده شده در بافت قالی‌های کاشان بر اساس ضوابط موجود دو نوع هستند.

۱. دسته‌ی اول رنگ‌هایی هستند که به عنوان رنگ زمینه در متن اصلی قالی بافته می‌شوند و مهمترین آنها عبارت‌اند از «گلی»، «سرمه‌ای»، «کرم»، «خاکی» و چند رنگ دیگر که استفاده از آنها در دو دهه اخیر متداول شده است. در کاشان به رنگ زمینه در اصطلاح رنگ «بوم» می‌گویند. با توجه به حاشیه‌دار بودن اکثر قالی‌های کاشان رنگ زمینه دو نوع است: اوّل رنگ بوم اصلی که در متن محاط شده با حاشیه بافته می‌شود و دیگر رنگ بوم خود حاشیه است. فرش‌های کاشان را اکثرا با نام رنگ بوم و حاشیه نامگذاری و معرفی می‌کنند (مانند «قالی بوم گلی حاشیه سرمه‌ای») و عموما طرح اصلی قالی (مثل ترنج، محراب و افشان و غیره) در مرحله بعد در معرفی قالی‌ها به کار می‌رود. انتخاب رنگ‌های زمینه در حاشیه و بوم اولین گام برای زیباسازی قالی است و نیاز به دقت، ذوق و تجربه‌ی کامل دارد. ترکیب رنگ‌های تجربه شده و متداول در قالی کاشان که عموما در دو نقشه‌ی ترنج، محراب و افشان بافته و ارائه می‌شود، به این قرار است: ۱. بوم سرمه‌ای حاشیه لاکی ۲. بوم لاکی حاشیه سرمه‌ای ۳. بوم سرمه‌ای حاشیه سرمه‌ای ۴. بوم کرم حاشیه خاکی ۵. بوم کرم حاشیه لاکی ۶. بوم کرم حاشیه سرمه‌ای ۷. بوم سرمه‌ای حاشیه خاکی ۸. بوم سرمه‌ای حاشیه سرمه‌ای ۹. بوم آبی روشن حاشیه سرمه‌ای ۱۰. بوم آبی روشن حاشیه آبی پررنگ ۱۱. بوم دارچینی قهوه‌ای ۱۲. بوم طلایی حاشیه زیتونی ۱۳. بوم ساقه چناری حاشیه آبی پررنگ. میزان تقریبی فرش‌های بافته شده با رنگ‌های فوق‌الذکر در مقایسه با هم به قرار ذیل است: قالی بوم لاکی حاشیه سرمه‌ای چهل درصد، قالی بوم سرمه‌ای حاشیه سرمه‌ای پانزده درصد، قالی بوم کرم با حاشیه متفاوت پانزده درصد و قالی‌های بافته شده در سایر رنگ‌ها سی درصد.

٢. دسته دوم رنگ‌هایی هستند که در بافت گل، برگ، شاخه و خطوط حاشیه‌ی قالی به کار می‌روند و مهمترین آنها عبارت‌اند از رنگ چهره‌ای، ساقه چناری، سفید، زرد، کرم و چند رنگ دیگر. انتخاب این رنگ‌ها نیز در بافت قالی اهمیت دارد؛ زیرا مشاهده شده که «تندی»، «براقی» و یا «تیرگی» رنگ مورد استفاده در بافت گل و برگ موجب نامرغوبی یک تخته قالی گران قیمت شده است. رنگ‌های مصرفی در بافت گل و برگ قالی یکی از موارد تشخیص محل بافت آن اعم از شهر یا روستا است. در کاشان هم نامگذاری بافت قالی به شهری و دور شهری معمول است.

نام‌ها و واژه‌های محلی مصطلح در صنایع رنگرزی سنتی کاشان

در ادامه به نام ها و اصطلاحات مورد استفاده در صنایع رنگرزی سنتی در شهر زیبای کاشان می پردازیم.

«ابلق» ablaq

دو رنگ (به مواد نسجی که در موقع رنگرزی به دلایلی دو رنگ می‌شوند؛ در اصطلاح ابلق می‌گویند. این عنوان بیشتر به دو رنگی ناشی از رنگرزی با رنگ مشکی اطلاق می‌شود)

«اشنو» ešnov

نام گیاهی است گرمسیری که در گذشته در مناطق شمال و شرق شهرستان کاشان (حوالی ابوزید آباد) می‌رویید و در اینکه هنوز هم وجود دارد؛ اطلاعی در دست نیست.

«بقچه» boqce

حجم مکعبی شکلی است از خامه‌ی قالی در اندازه ۳۰×۳۰×۳۰ سانتیمتر و به وزن ۵/۴ کیلوگرم.

«پُشوِه» posve

نام گیاهی است گرمسیری که در حوالی شمال و شرق کاشان می‌روید و یکی از مواد پاک کننده‌ی سنتی بوده است.

«پاچال» pacâl

مکانی است بین دو پاتیل رنگرزی (ن. ک به پاتیل در فصل ابزار رنگرزی)

«پیچنه» picene

از ابزار رنگرزی است (ن. ک به پیجنه در فصل ابزار رنگرزی)

«پاتیل» patil

از ابزار رنگرزی است (ن. ک به پاتیل در فصل ابزار رنگرزی)

«تیر» tir

از وسائل رنگرزی است (ن. ک به تیر و دولو در فصل ابزار رنگرزی)

«تیمچه» timce

از وسایل رنگرزی است (ن. ک به تیمچه در فصل ابزار رنگرزی)

«چایده» cayde

سرد شده (خنک شده)

«چلوندن» celundan

فشار دادن مواد نسجی یا پارچه‌ای برای خارج شدن آب داخل آن

«درخت» deraxt

از وسایل رنگرزی است (رجوع کنید به درخت در فصل ابزار رنگرزی)

«دسته» daste

دو کلاف خامه‌ی قالی است که حدود چهارصد گرم وزن دارد و به شکل جالبی به هم پیچیده و باز می‌شود.

«دولو» dolu

از ابزار کار رنگرزی است (ن. ک به دولو در فصل ابزار رنگرزی)

«رندش» randeš

پودر سائیده شده‌ی آهن و سایر فلزات است که در گذشته در رنگرزی خامه‌ی بزرگ به رنگ مشکی از آن استفاده می‌شد.

«رندش» دادن

یعنی پاشیدن رندش فلزات روی خامه مرطوب در رنگرزی

«روقناس» roqnas

تلفظ محلی روناس است.

«سنگ ترش» tors sange

نوعی سنگ معدنی با مزه ترش است که یکی از معادن شناخته شده آن در محدوده روستای «آزران» کاشان است.

«عدل» adl

حجم مکعبی شکلی از خامه است شامل ۱۶ عدد بقچه که ۷۲ کیلو وزن دارد و بزرگترین واحد بسته‌بندی خامه‌ی قالی است.

«قرأ» qara

نام محلی قره قوروت است.

«کلیاب» keliyab

عصاره‌ی شاخ و برگ بوته‌ی اشنو است که در گذشته در رنگرزی سنتی مورد استفاده قرار می‌گرفت. روش تهیه «کلیاب» این گونه است که ابتدا بوته‌های اشنوی درو شده را جمع کرده و به شکلی بر زمین هموار و مسطح روی هم قرار می‌دهند که حرارت دادن آن از زیر امکان‌پذیر باشد آن گاه با گذاشتن هیزم در زیر بوته‌ها و آتش زدن آن کار شیره گیری (کلیاب گرفتن) را شروع می‌کنند. در این حالت که شاخه‌های نمدار و مرطوب اشنو شروع به سوختن کرده و عصاره آن خارج می‌شود و این عصاره‌ها به داخل محفظه‌ای هدایت شده و جمع‌آوری می‌شود.

«کلاف» kalaf

کوچک‌ترین واحد بسته‌بندی خامه‌ی قالی است. یک کلاف حدود دویست گرم وزن دارد.

«گردش» gardes

دور دادن خامه در داخل محلول در اصطلاح رنگرزها را «گردش» می‌گویند.

«گلی» goli

نام محلی رنگ قرمز است.

«گوریده» guride

در اصطلاح محلی نخ به هم تابیده شده را می‌گویند.

«گندل» gandal

نام گیاهی است رنگزا که در گذشته در رنگرزی خامه به رنگ کرم از آن استفاده می‌شد. این گیاه در محدوده‌ی شهر اصفهان می‌روید.