استادان هنر قلمزنی (بخش اول)

در تاریخ قلمزنی ایران به قدمت ساخت آثار به جای مانده، هنرمندانی بوده‌اند که با آفرینش آثار قلمزنی برگی از تاریخ فرهنگ و هنر و آرا و عقاید مردمان این مرز و بوم را، بسته به اوضاع فرهنگی، سیاسی، اقتصادی، اجتماعی روزگار خود، بر پهنه تاریخ رقم زده‌اند و به نسل پس از خود انتقال داده‌اند و با خلق آثار گرانبها یادگارهای ارزنده‌ای از خود به جای گذاشته‌اند، به گونه‌ای که آثار آنها در هر دوره‌ای سرآمد هنرهای قلمزنی در جهان بوده است. سراسر موزه‌‌های ایران و جهان گویای تلاش و زحمات آنان است و بحث دربارهٔ آن آثار ارزنده فرصت دیگری می‌طلبد.

اما در اینجا به بیان قطره‌ای از بحر بیکران هنرآفرینان رشته قلمزنی بسنده و از هنرآفرینان دیرین تنها به ذکر نام برخی اکتفا شده است. قطعاً معرفی هنرمندان رشته قلمزنی خود کتابی قطور و ارزشمند خواهد شد.

- بختیار ابن معزالدین در قرن چهارم هجری تُنگ طلای بسیار زیبا ساخته که در موزهٔ فریر گالری واشنگتن نگهداری می‌شود.

- محمودبن محمدبن محمد هروی در سال ۵۷۷ ق ابریق (آفتابه) از برنج نقش‌کوب با نقره و مس در هرات ساخته است.

- حميد بن محمودالاصفهانی که در نیمه قرن ششم هجری قمری می‌زیست، از سرآمدان هنر اُسطرلاب‌سازی بود که بر روی اُسطرلاب‌های خویش به قلمزنی می‌پرداخت.

- جعفر بن محمد علی در سال ۵۷۷ یا ۵۷۹ ق یک عودسوز بسیار زیبای قلمزنی برای فردی صاحب جای به نام محمد گلاب‌فروش ساخته که نام صاحب عودسوز و نام خود هنرمند به عنوان فرد سازنده بر روی آن قلمزنی شده است.

- محمدبن عبدالوحید قلمزن و نقره‌نشان و صاحب مسعود ابن احمد طراح یک آوند یا دیگ دسته‌دار مفرغی بسیار زیبای فلزی با مس و نقره ترصيع شده را در سال ۵۵۹ ق در هرات می‌سازند که اینک در موزهٔ ارمیتاژ نگهداری می‌شود.

- هیبت الله ابن الحسین اصفهانی و یونس بن الحسین و استاد ابوالفرج عیسی پسر هیبت الله از قلمزنان و اسطرلاب‌سازان قرن ششم قمری بوده‌اند.

- محمودبن سنقر برادر محمدبن سنقر معروف به البغدادی که در قاهره می‌زیست، یک صندوقچه پُرکار برای مسجد قاهره و یک جعبه فلزی نقش‌کوب قرآن کریم ساخته است.

هنر قلمزنی معاصر اكثراً در شهرهایی چون: تهران، اصفهان، شیراز، کرمانشاه و کرمان انجام می‌شود که هنرمندان بسیاری در این شهرها مشغول به ایجاد نقوش متنوع روی فلزات هستند و در کنار آن به آموزش و تعلیم این هنر در مراکز مختلف غیر از دانشگاه‌ها و مراکز دولتی می‌پردازند. اینک به معرفی تنی چند از استادان به نام و برجسته هنر قلمزنی در دوره معاصر پرداخته می‌شود.

استاد محمدتقی ذوفن

مرحوم استاد محمدتقی ذوفن در شهر اصفهان متولد شد و از سن دوازده سالگی به فراگیری هنر قلمزنی پرداخت. نخستین استاد و مشوق وی، عمویش حاج حسنعلی قلمزن از اساتید معروف زمان خود بود. استادش هنرمند ماهر و چیره‌دستی بود و چون اشتیاق محمدتقی را به هنر قلمزنی دریافت به حمایت و راهنمایی و تعلیم او پرداخت. مرحوم محمدتقی علاقهٔ وافری به ابنیه ارزشمند تاریخی و هنری ایران چون بناهای عالی‌قاپو، مسجد امام اصفهان و مسجد شیخ لطف الله داشت و به طراحی و قلمزنی این آثار همت گماشت.

مینیاتورهای رضا عباسی از ایده‌آل‌های ایشان بود. به نظر استاد هنر قلمزنی از دیرباز در ایران مرسوم بوده و در زمان صفوی به نقطه اوج خود رسیده است. ذوفن دوره قاجار را افول هنر قلمزنی می‌داند. به گفته او قلمزنی پس از صفویه دیگر گامی به جلو برنداشت، در همان حد متوقف شد و گاه به قهقرا رفت. وی معتقد بود زمانی که ابتکار و خلاقیت از یک در بیرون می‌رود، تقلید از در دیگر وارد می‌شود، و اگر هنر قلمزنی را درنیابیم سقوط تدریجی آن به مرگ قطعی منجر می‌شود.

استاد ذوفن در راستای اعتلای هنر قلمزنی نهایت توان خود را به کار بست و طرح‌ها و تکنیک قلمزنی دوران پیش از اسلام، به ویژه زمان هخامنشی و ساسانی را زنده کرد. او شاگردان بسیاری را پرورش داد و اعتقاد داشت که هنرمندان کهنه‌کار باید شگردها و ریزه‌کاری‌‌ها و ظرافت‌‌ها را به شاگردان و نوآوران فن بیاموزند و به همین سبب منزل خود را به آموزشگاه هنر قلمزنی اختصاص داد.

مرحوم استاد علی‌اکبر عین القضایی

مرحوم استاد علی‌اکبر عین القضایی فرزند علی عسگر کلوچه‌پز در سال ۱۲۸۹ ش در گذر صاحب جمع در شهرستان کرمانشاه به دنیا آمد. وی آخرین فرد از تبار هنرمندان قلمزن ماهر و با تجربه کرمانشاه است. پدرش در اوان کودکی وی را برای فراگیری هنر قلمزنی نزد مرحوم استاد حبیب‌الله خان سیم‌نگار فرستاد. سیم‌نگار از اساتید معروف و برجسته هنر قلمزنی در دیار غرب ایران بود. عین‌القضایی مدتی نیز از محضر استاد میرزا ابوالقاسم معتمدی که از اساتید بزرگ طراحی و قلمزنی بود استفاده برد. استاد عین‌القضایی از سال‌های ۱۳۲۶-۲۷ ش در محلی در بازار کرمانشاه (دالان مسجد عمادالدوله) به کار قلمزنی پرداخت و هنوز به نقش آفرینی در این عرصه مشغول است، وی عمر پربار خود را در راه اعتلای این هنر سپری می‌کند، و با آثار ارزشمند خود در چندین نمایشگاه معتبر داخلی و خارجی شرکت کرده است.

از جمله نمایشگاه‌‌های ایرانگردی و جهانگردی داخل کشور و برخی نمایشگاه‌‌های خارجی، از جمله نمایشگاهی که در کشور قبرس برگزار شد، که مورد تشویق وزیر بازرگانی این کشور قرار گرفت. وی آثار بسیاری به صورت تابلوهای بسیار زیبای قلمزنی برای هدیه به اماکن متبرکه ساخته و اهدا کرده است. از جمله تابلوی نفیسی به مقبره متبرکه حضرت زینب (س) در شام هدیه کرد و دو تابلوی زیبای دیگر هم ساخته که یکی شمایل حضرت ابوالفضل العباس (ع)، و دیگری شمایل مبارک حضرت امام حسین (ع) است؛ که هر دو اثر را برای اهدا به مقابر این بزرگواران ساخته است. از دیگر آثار ارزشمند وی تصویر دانشمند نامی ایران، ابوعلی سینا، نقش برجسته کتیبه بیستون، حجاری‌‌های طاق بستان و ... را می‌توان برشمرد که به شیوه‌ای بسیار زیبا و ماهرانه قلمزنی شده‌اند. 

استاد محمود دهنوی

شادروان محمود دهنوی استاد چیره‌دست و ماهر قلمزنی از سرآمدان این هنر در سال ۱۳۰۵ ش در اصفهان به دنیا آمد، پدرش کشاورز بود و او را از سن هشت سالگی به فراگیری این هنر تشویق کرد. مرحوم دهنوی پس از گذراندن تحصیلات ابتدایی، زیر نظر استاد کریم عتیقه‌چی مدت سه سال به یادگیری این هنر پرداخت. او ابتدا روی بوم‌‌های فلزی چون: مفرغ، ورشو و برنج ‌کار کرد و دیری نپایید که تحت تعلیم استاد رضا نایب‌پور درآمد و بر روی اشیای نقره به کار پرداخت. ذوق، اشتیاق و استعداد سرشار او سبب شد که به زودی مهارت لازم را کسب و کارگاهی مستقل ایجاد کند.

اندکی بعد با خانواده راهی تهران شد و با ارشادات اساتید بزرگی چون مرحوم حسين مصورالملکی و علی کریمی در سال ۱۲۳۴ به اداره کل هنرهای زیبای کشور راه یافت و بیش از ۲۶ سال مدیریت کارگاه قلمزنی آن مرکز را عهده‌دار بود.

در زمان شاگردی حاج مصورالملکی، طراحی را فرا گرفت و به سفارش ایشان به مطالعه نقوش بناهای تاریخی اصفهان پرداخت و با مطالعه و بررسی طرح‌‌ها و نقوش ادوار گوناگون تاریخی، چون مفرغ‌های لرستان، هخامنشی، اشکانی، ساسانی، سلجوقی و صفوی به احیای نقوش اصیل هنر قلمزنی ایرانی همت گماشت و دریافت که طرح‌‌ها و نقوش این دوران سرشار از رمز و رازهایی است که برای خلق آثار ارزشمند باید دقایق و ظرایف آنها را درک کرد. وی باور داشت که یک هنرمند قلمزن ابتدا باید با تعمق به آثار گذشتگان بنگرد و با الهام از آثار و سبک‌‌های آنان در کار خود نوآوری و خلاقیت ایجاد کند. استاد دهنوی پس از بازنشستگی به تدریس قلمزنی و طراحی سنتی در مراکز آموزش عالی پرداخت. وی ده‌‌ها نمایشگاه در داخل و خارج کشور برپای داشت و در کشورهایی چون: بروکسل، بلژیک، مصر، تونس، امارات متحدهٔ عربی، هند، ایتالیا، انگلیس و آلمان به عرضه آثار خود پرداخت. بخش اعظم آثار وی در موزه‌‌های داخلی و گنجینه‌‌های شخصی در خارج از کشور نگهداری می‌شود.

استاد دهنوی با این که کمتر به ساخت اشیا و بیشتر به آموزش قلمزنی می‌پرداخت اما، آثار وی ارزشمند، ممتاز و برجسته است، از جمله، آثار ارزندهٔ وی در نمایشگاه ۱۹۵۸ بروکسل به اخذ مدال نقره نایل شد. همچنین در سال ۱۳۶۸ ش از سوی سازمان صنایع دستی از یکی از آثار وی تمبر یادبود به چاپ رسید. استاد سرانجام در سال ۱۳۸۰ ش به دیار باقی شتافت.

استاد حسن خواجه شیرانی

استاد حسن خواجه شیرانی اهل اصفهان و متولد ۱۳۰۶ ش است. در سن هشت سالگی به فراگیری هنر قلمزنی پرداخت و محضر استادان بزرگی چون استاد صنایع پسند، اشرف‌زاده و دهنوی را درک و آموزش خود را تکمیل کرد. وی در سن ۲۲ سالگی به همراه استاد صنایع پسند که غالباً به کشورهای خارجی به ویژه عتبات عالیات برای ساخت ضریح اماکن متبرکه سفر می‌کرد، راهی کربلای معلا شد و در آنجا به مدت هشت سال مشغول ساخت و قلمزنی در ضلع سَمتِ قبلهٔ بارگاه حضرت سیدالشهدا (ع) شد.

پس از اتمام کار به اصفهان بازگشت و بعد از گذشت حدود یک سال عازم کربلا شد و به قلمزنی در ضریح مبارک مرقد موسی بن جعفر (ع)، و ضریح‌‌های متبرک مراقد حضرت ابوالفضل (ع) و حضرت علی بن ابوطالب (ع) در نجف، پرداخت. وی پس از بازگشت از کربلا در سال ۱۳۴۱ به درخواست رئیس کارگاه قلمزنی اداره هنرهای زیبا (استاد دهنوی) به کار دعوت شد و از اصفهان به تهران عزیمت کرد. استاد خواجه شیرانی پس از ۲۲ سال فعالیت به سرپرستی کارگاه قلمزنی و نقره‌سازی منصوب شد و تا زمان بازنشستگی (۱۳۷۳ ش) با همین سمت مشغول انجام وظیفه بود.

در این مدت در نمایشگاه‌‌های داخلی و خارجی (مانند مالزی و اسپانیا) شرکت کرد و آثار خود را به معرض تماشای عام نهاد و آثارش مورد تحسین هنرمندان و علاقه‌مندان قرار گرفت. تعدادی از آثار ارزشمند استاد خواجه شیرانی در موزه‌‌های اصفهان، هنرهای ملّی و سازمان میراث فرهنگی و گردشگری نگهداری می‌شود. استاد پس از بازنشستگی بار دیگر به کار قلمزنی در مرکز هنرهای سنتی میراث فرهنگی دعوت شد و تا سال ۱۳۸۰ش به کار ادامه داد. از آن پس به دلیل کهولت سن و ناتوانی جسمی و بیماری آرتروز از کار بازمانده و در منزل به سر می‌برد. سفارش استاد به علاقه‌مندان هنر قلمزنی این است که با وجود ذوق و استعدادی که دارند به کسب اطلاعات مورد نیاز در دانشگاه بپردازند و سپس زیر نظر استادان برجسته به آموزش عملی این رشته پرداخته و تلاش کنند تا این هنر اصیل ایرانی پایدار بماند.