ارگانهای داخلی و بین المللی مرتبط با صنایع دستی

ارگانهای داخلی مرتبط با صنایع دستی و ضرورت هماهنگی بین آنها

با توجه به آن که صنایع دستی دربرگیرنده‌ی مجموعه ای از مفاهیم و ارزش‌های هنری، فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی است، لذا معمولاً در هر کشور تشکیلات و سازمان‌های متعددی - هرکدام بر حسب اهداف و شرح وظایف خود - با آن مرتبط می باشند. علاوه بر سازمان‌های اجرایی دولتی (که در کشورهای جهان سوم فعال تر هستند)، مؤسسات آموزشی در مقاطع مختلف تحصیلی تقریباً در کلیه‌ی کشورها (اعم از ممالک پیشرفته و صنعتی و کشورهای در حال توسعه) نقش سازنده ای در تربیت و تأمین نیروی انسانی مورد نیاز صنایع دستی بر عهده دارند.

این موضوع، یعنی بها دادن به صنایع دستی و گنجاندن آن در برنامه‌های درسی در مقاطع مختلف تحصیلی، از عوامل بسیار مهم برای مطرح شدن هرچه بیشتر این شاخه از فعالیت در سراسر جامعه می باشد و موجب می گردد تا پیوند محکمی بین علم و تجربه به وجود آمده و به بقا، دوام و استمرار صنایع دستی نیز کمک و مساعدت نماید.

امروزه در بسیاری از کشورها از جمله ممالک در حال توسعه، علاوه بر ایجاد مدارس تخصصی در سطح دبیرستان، دانشکده ‌ها و مراکز آموزش عالی متعددی نیز برای آموزشی صنایع دستی تاسیس گردیده است. در کشور ما نیز طی سالهای اخیر اقدامات مفیدی در این راستا صورت پذیرفته که از آن جمله می توان به اجرای طرح کار و دانش در دوره‌ی متوسطه و ایجاد رشته‌های صنایع دستی در دوره‌ی کارشناسی در دانشگاه‌های مختلف اشاره نمود.

از جمله مؤسسات دیگری که تقریباً در کلیه‌ی کشورها رابطه‌ی بسیار نزدیکی با صنایع دستی و تحول و تکامل آن دارند، موزه ‌ها می باشند. موزه ‌ها در حقیقت مانند پل ارتباطی میان گذشته و حال بوده و به صورت منبعی بسیار غنی جهت بهبود و تکامل طرح ‌ها همراه با حفظ اصالت‌های صنایع دستی و ضمناً به عنوان عاملی برای جلوگیری از انحراف و انحطاط طرح ‌ها محسوب می گردد. به ویژه در شرایطی که اندیشه ‌ها و القائات بیگانه و وارداتی به صورت امواج پیاپی، فرهنگ‌های اصیل و سنتی را شدیداً تحت تأثیر قرار می دهد.

اهمیت موزه ‌ها در تکامل طرح‌های صنایع دستی در اغلب کشورها از جمله در آمریکا بسیار مورد توجه بوده و ارتباط نزدیکی میان موزه ‌ها و مؤسسات آموزشی طراحی، برقرار می باشد ولی متأسفانه در کشور ما هنوز این حلقه‌ی ارتباطی میان موزه ها، مؤسسات آموزشی و دستگاههای اجرایی مسئول صنایع دستی کشور، برقرار نشده است. بدیهی است چنانچه برنامه ریزی صحیحی برای ایجاد هماهنگی و همکاری نزدیک میان این سه مرکز مهم به عمل آید، آثار بسیار مثبتی را می توان شاهد و ناظر بود.

ارتباط و پیوستگی تشکیلات مذکور با یکدیگر را می توان به سه ضلع تشکیل دهنده‌ی یک مثلت به صورت زیر تشبیه نمود:

ارتباط و پیوستگی تشکیلات صنایع دستی در جهان

متأسفانه باید گفت نادیده گرفتن موزه ‌ها و گنجینه‌های هنری به عنوان منبع اصلی تغذیه‌ی طرح‌های صنایع دستی در کشورهایی نظیر ایران نتایج نامطلوب زیر را در بر داشته است:

۱- تکراری شدن طرح‌های رایج در صنایع دستی بر اثر استفاده از آنها طی سالهای متمادی که با وجود داشتن اصالت‌های لازم، برای بیننده حالت یکنواخت و کسل کننده‌ی تولیدات مشابه کارخانه یی را پدید آورده است.

۲- تأثیر پذیری طرح ‌ها از پدیده‌های نامأنوس و بیگانه به علت توسعه‌ی ارتباطات و تماس ‌ها که در حقیقت نوعی انحراف از ارزش‌های تثبیت شده در هر جامعه محسوب می شود.

هر دو حالت فوق نه تنها با معیارهای هنری محض منطبق نیست، بلکه اگر از دید اقتصادی هم به موضوع توجه شود، ملاحظه می شود که:

-  یک طرح بومی و اصیل که به میزان زیادی تکرار گردد، پس از چندی بازار را اشباع کرده و خریداران در جستجوی کالای جدیدی با برخورداری از همان ارزش‌های سنتی می باشند.

- مشاهده‌ی الگوها و طرح‌های غیر بومی در تولیدات صنایع دستی، به کلی خلاف انتظار یک خریدار خارجی از صنایع دستی کشوری است که دارای سنت‌های دیرینه و پشتوانه‌ی غنی فرهنگی می باشد.

به این ترتیب مشخص می گردد که پویایی طراحی و طراحان در هر کشور برای بقا، رشد و توسعه‌ی صنایع دستی امری اجتناب ناپذیر بوده و موزه ‌ها در این رَوَند نقشی حساس و تعیین کننده ای را بر عهده دارند.

از جمله اقدامات بسیار مثبتی که در این زمینه و با هدف حفظ آثار ارزشمند صنایع دستی در کشورهای گوناگون از سال ۱۹۷۰ میلادی صورت گرفته، تأسیس موزه‌ی صنایع دستی می باشد، در برخی کشورها مانند مالزی و هند -حتی موزه‌ی صنایع دستی به صورت ایالتی نیز ایجاد گردیده است.

سازمانهای بین المللی مرتبط با صنایع دستی و فعالیتهای بین المللی برای معرفی صنایع دستی

آشنایی با سازمان تربیتی، علمی و فرهنگی ملل متحد یونسکو

با تأسیس سازمان ملل متحد، حفاظت از میراث‌های فرهنگی بشری به یکی از سازمانهای تخصصی آن به نام یونسکو واگذار شد. یکی از اهداف عمده‌ی این سازمان، جمع آوری و طبقه بندی اطلاعات موجود در زمینه‌ی صنایع دستیِ بومیِ مناطق مختلف جهان و انتشار نشریات و کتب گوناگون در این خصوص است. به همین منظور در سالهای اخیر اقدام به برگزاری کنفرانس ‌ها و همایش‌های تخصصی در زمینه‌ی راهکارهای مربوط به احیاء صنایع دستی در حال منسوخ شدن کرده است.

یکی از اقدامات بسیار مؤثر یونسکو در خصوص احیاء و توسعه‌ی صنایع دستی در سطح جهان، ارتقاء جایگاه اجتماعی صنعتگران و هنرمندان صنایع دستی در کشورهای گوناگون است که با برگزاری مسابقات و اهداء جوایز و لوح تقدیر به افراد برگزیده در رشته‌های مختلف صنایع دستی صورت می گیرد. اهداف یونسکو در زمینه‌ی احیاء و ترویج صنایع دستی در کشورهای مختلف معمولاً با مشارکت ارگان‌های ذی ربط تحقق می یابد. بدیهی است که شورای جهانی صنایع دستی " ( (W. c. c)  از اجتماع ارگان‌های ملّی تخصصی تشکیل یافته است ۔ افزون بر شورای جهانی صنایع دستی، یونسکو در دهه‌ی ۹۰ میلادی، نظر به اهميت موضوع صنایع دستی در سطح جهانی اقدام به تأسیس مرکز بین المللی ترویج صنایع دستی" CIPA نمود. توجه به مسایل اقتصادی و اجتماعی صنایع دستی در تحقیقات و انتشارات یونسکو، بیانگر اهمیت جنبه‌های مذکور همسو با ارزشهای فرهنگی و هنری آن طی سالهای اخیر می باشد.

آشنایی با شورای جهانی صنایع دستی

از سال ۱۹۶۴ میلادی با تأسیس شورای جهانی صنایع دستی به عنوان یکی از ارگان‌های وابسته به یونسکو، صنایع دستی و سنتی در قالب یک هنر-صنعت به عنوان بخشی از زندگی فرهنگی و حیات اقتصادی ملل مورد توجه قرار گرفت. شورای مذکور که ابتدا با تعداد محدودی از اعضاء کار خود را آغاز کرد، در حال حاضر بیش از ۹۰ کشور جهان را در بر می گیرد و دبیرخانه‌ی آن اکنون در شهر کیوتوی ژاپن قرار دارد.

۱- در سال ۱۹۹۱ میلادی، یونسکو جهت انتخاب بهترین پارچه‌های دستباف منطقه‌ی آسیا و اقیانوسیه، اقدام به برگزاری مسابقه ای در کشور تایلند نمود که طی آن یکی از صنعتگران ابریشم باف روستای زاوین در کلات نادری استان خراسان موفق به کسب رتبه‌ی سوم و دریافت لوح تقدیر و جایزه‌ی نقدی شد.

مهمترین هدف‌هایی که این شورا به عنوان یک ارگان غیر انتفاعی و غیر دولتی دنبال می کند عبارت است از: - تشویق، کمک و راهنمایی صنعتگران دستی و همچنین بالا بردن سطح اطلاعات تخصصی و حرفه ای آنها با توجه به زمینه‌های متفاوت فرهنگی موجود در هریک از کشورهای عضو - حفظ و تقویت صنایع دستی و تجلی آن به عنوان رکن عمده ای از حیات فرهنگی ملت ها. - ایجاد همبستگی میان صنعتگران دستی سراسر کشور. لازم به توضیح است که از هر کشور تنها یک سازمان می تواند به عنوان نماینده‌ی صنعتگران آن کشور به عضویت شورا درآید و سازمان صنایع دستی ایران از سال ۱۳۴۷ ه. ش به عنوان ارگان مسئول و متولی صنایع دستی ایران به عضویت شورای جهانی صنایع دستی درآمده است. مهمترین منبع تأمین هزینه‌های شورا، کمک سالانه‌ی کشورهای عضو است که در قالب حق عضویت پرداخت می شود. ارکان عمده‌ی شورا عبارت است از: مجمع عمومی، هیئت اجرایی و پنج مجمع منطقه ای برای آسیا و اقیانوسیه، آفریقا، اروپا، آمریکای شمالی و آمریکای لاتین، در رأس هر یک از آنها یکی از معاونان شورای جهانی صنایع دستی قرار دارد. مجامع عمومی هر چهار سال یکبار و مجامع منطقه ای به طور سالانه در یکی از کشورهای عضو تشکیل جلسه داده و طی آن درباره‌ی موضوعاتی که قبلاً از طریق تماس دبیرخانه‌ی شورا با اعضاء در دستور کار قرار گرفته است، بحث و تبادل نظر می شود. سایر فعالیت‌های شورا برای رسیدن به اهداف یاد شده عبارت است از: - ایجاد ارتباط با سایر سازمان‌های بین المللی و استفاده از کمک‌های آنها نظیر سازمان یونسکو، برنامه‌ی عمران ملل متحد و بانک جهانی.

- تماس و مذاکره با اتحادیه‌های اقتصادی بین المللی نظیر جامعه‌ی اروپا در مورد تعدیل حقوق گمرکی و ایجاد تسهیلات بیشتر برای ورود صنایع دستی از کشورهای آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین. - فراهم کردن زمینه و ایجاد ارتباط برای مبادله‌ی کارشناس و کارآموز میان کشورهای عضو - برگزاری کنفرانس ها، سمینارها و نمایشگاه‌های بین المللی صنایع دستی - تهیه و انتشار کتب و گزارش‌های تخصصی و همچنین تهیه‌ی نشریه‌ی خبری که حاوی رویدادهای مختلف صنایع دستی در سطح جهان می باشد. روی هم رفته مهمترین نتیجه ای که از تلاش‌های جهانی صنایع دستی حاصل شده جلب توجه دولت ‌ها نسبت به اهمیت فوق العاده‌ی صنایع دستی در زندگی فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی ملت هایشان می باشد. کشورهای فعال عضو شورای جهانی صنایع دستی عبارتند از: - کشورهای آسیا و اقیانوسیه:، چین، جمهوری اسلامی ایران، هند، پاکستان، تایلند، سریلانکا، اندونزی، بنگلادش، جمهوری کره، نپال، استرالیا، مالزی، لائوس، ژاپن، فیجی، عربستان سعودی، لبنان، فیلیپین و برونئی؛ کشورهای اروپایی: فرانسه، آلمان، اسپانیا، ایتالیا، یونان، بلژیک، هلند، سوئد، جمهوری چک، انگلیس، قبرس و مجارستان؛ - کشورهای آمریکای لاتین: مکزیک، کلمبیا، اروگوئه، برزیل، اکوادور و گواتمالا - کشورهای آمریکای شمالی: ایالات متحده‌ی آمریکا و کانادا؛

کشورهای آفریقایی : مراکش (مغرب)، مصر، تونس، اتیوپی، کامرون، سنگال، نیجریه، آفریقای جنوبی و زیمباوه.

همچنین این شورا روز دهم ژوئن (بیستم خرداد) هر سال را به عنوان روز جهانی صنایع دستی تعیین کرده که معمولاً در کشورهای عضو همراه با مراسم انتخاب و گرامیداشت صنعتگران برگزیده، برپائی نمایشگاهها و همایش ‌ها و ایراد سخنرانی درباره‌ی اهمیت جنبه‌های گوناگون صنایع دستی است.

فعالیت‌های بین المللی برای معرفی ارزشهای صنایع دستی

صنایع دستی همواره به عنوان یکی از مظاهر اعتلای هنری و خلاقیت فکری و از جمله افتخارات گذشته‌ی هر کشور محسوب شده و کوشش می شود تا از آن برای کسب اعتبار و حیثیت فرهنگی بیشتر در جامعه‌ی بین المللی استفاده شود. این انگیزه به ویژه در کشورهای جهان سوم برای جبران فاصله‌ی زیادی که میان آنها با کشورهای پیشرفته وجود دارد، به نحو بارزتری احساس می گردد. برای معرفی ارزش‌های فرهنگی صنایع دستی در سطح بین المللی از راه‌های گوناگون اقدام و استفاده می شود:

خانه‌های فرهنگ و برگزاری نمایشگاه‌های اختصاصی

معمولاً اغلب کشورها برای معرفی تاریخ و فرهنگ خود مبادرت به ایجاد مراکزی به نام خانه‌ی فرهنگ و یا انجمن فرهنگی در سایر کشورها می نمایند. اینگونه مراکز عمدتاً فعالیتهایی را در زمینه‌ی شناساندن زبان، ادبیات، هنرها و همچنین صنایع دستی و سنتی به عمل می آورند و زمینه‌ی لازم را برای مبادله‌ی استاد و دانشجو و نیز برگزاری نمایشگاه‌های اختصاصی فراهم می نمایند. خانه‌های فرهنگ در عین حال به عنوان یک منبع اطلاعاتی در مورد صنایع دستی در خارج از کشور می باشند.

برگزاری کنفرانسها، سمینارها و کارگاه‌های تخصصی صنایع دستی

از چند سال پیش تشکیل کنفرانسهای بین المللی با شرکت صاحبنظران برجسته، اساتید دانشگاه ها، مدیران موزه ‌ها و همچنین نمایندگان سازمان‌های بین المللی ذیربط جهت سخنرانی و بحث و تبادل نظر در مورد مسایل صنایع دستی کشورها، متداول گردیده است. کنفرانس ‌ها اغلب طی مراسمی رسمی با حضور مقامات برجسته‌ی سیاسی کشورها گشایش می یابند. آخرین کنفرانس بین المللی در این زمینه در سال ۱۹۸۶ میلادی در ونکوور کانادا برگزار شد. در این گردهمایی ‌ها که متشکل از کمیسیونهای تخصصی مختلف می باشد، نتایج آخرین تجربیات کشورها و همچنین سازمانهای بین المللی مطرح و در مورد اتخاذ روش‌های مفید و مؤثر برای توسعه‌ی صنایع دستی در کشورهای شرکت کننده پیشنهادهای لازم ارائه می گردد. افزون براین، مسایل و مشکلات خاص صنایع دستی نیز درست مینارهای بین المللی مطرح می شود. یکی از این سمینارها به منظور جلب کمک‌های مالی و فنی ارگان‌های وابسته به سازمان ملل برای توسعه‌ی صنایع دستی، در کشورهای کم درآمد بود که در سال ۱۹۸۵ میلادی با شرکت نمایندگانی از سازمان بین المللی کار برنامه‌ی توسعه‌ی ملل متحد و بانک جهانی در سنگاپور تشکیل گردید. ضمناً در ماه اکتبر سال ۱۹۹۱ میلادی نیز یک سمینار بین المللی تحت عنوان چشم انداز توسعه‌ی صنایع دستی در کشورهای اسلامی با شرکت ۱۹ کشور از جمله جمهوری اسلامی ایران در رباط مراکش برگزار گردید.

برای بالا بردن آگاهی عمومی نسبت به صنایع دستی و معرفی هر چه بهتر آن در سطح جهانی هر ساله کتاب‌های زیادی تهیه و انتشار می یابد. نکته‌ی قابل توجه این است که اغلب این انتشارات درباره‌ی صنایع دستی کشورهای صاحب نام در زمینه‌ی صنایع دستی، توسط سازمانهای بین المللی و یا نویسندگانی از کشورهای دیگر صورت گرفته نظیر مجموعه‌ی فرش‌های شرقی (در سه جلد) که تهیه و انتشار آن به وسیله‌ی مرکز بازرگانی بین المللی" وابسته به سازمان ملل انجام گرفته و یا کتاب صنایع دستی ایران که چندین سال پیش توسط نویسنده‌ی استرالیایی انتشار یافت.

افزون بر سازمان‌های بین المللی یاد شده، در زمینه‌ی احیاء و ترویج صنایع دستی مناطق مختلف جهان طی سال‌های اخیر، ارگان‌های تخصصی دیگری نیز در چارچوب اتحادیه‌های منطقه ای تشکیل شده است که از آن جمله باید به مرکز مطالعات تاریخی، هنری و فرهنگی سازمان کنفرانسی اسلامی با نام اختصاری IRC ICA و انجمن ترویج و توسعه‌ی صنایع دستی وابسته به اتحادیه‌ی ملت‌های جنوب شرق آسیا (که با نام اختصاری AH PADA به فعالیت خود ادامه می دهد، اشاره داشت. انتشار بروشورها و پوسترهای گوناگون صنایع دستی (به مناسبتهای مختلف) نیز از جمله اقدامات فرهنگی و تبلیغی بسیار مؤثر در زمینه‌ی صنایع دستی است که در بسیاری از کشورها صورت می پذیرد. انتشار تمبر به مناسبت‌های مختلف از جمله روز جهانی صنایع دستی " از دیگر اقدامات مفید برای معرفی و شناساندن ارزش‌های فرهنگی صنایع دستی است. در کشور ما چند سالی است که برای بزرگداشت روز جهانی صنایع دستی تمبرهای ویژه ای چاپ و انتشار می یابد که در معرفی صنایع دستی ایران نقش مؤثری داشته است. نکته‌ی قابل ذکر آن است که تهیه و چاپ بروشورهای مختلف از انواع صنایع دستی و نیز کاتالوگ صادراتی (همراه با لیست قیمت‌های صادراتی صنایع دستی) از جمله اقداماتی است که افزون بر جنبه‌های فرهنگی دارای نتایج مفید و سودمندی در زمینه‌ی بازاریابی و صدور صنایع دستی می باشد و باید مورد توجه کافی قرار گیرد.