اجزای قاب آیینه

قاب آیینه در اواخر دورهٔ صفوی در ایران باب شد که بانوان برای آرایش از آن استفاده می کردند و طبقهٔ اعیان برای هدیه دادن به یکدیگر قاب آیینه را از مقوا کاغذهای فرسودهٔ به هم چسبیده و فشرده به صورت مقوا در شکل ها و اندازه های مختلف می ساختند. این قاب معمولاً در لولاداری داشت که آیینه، درون قاب یا محفظهٔ آن قرار داشت.

این در از درون و بیرون، همچنین نمای بیرونی قالب، به نقوش لاکی یا روغنی مزین بود. درحقیقت، هر قاب آیینه دارای سه مجلس نقاشی روغنی مجزا از هم بود. نقش بیشتر قاب آیینه‌ها، گل و مرغی بود و در داخل قاب آیینه، شمایل حضرت محمد(ص) و حضرت علی(ع) با ادعیه و آیاتی از کلام الله نقش می شد.

در داخل قاب آیینه های بزمی، معاشقهٔ زن و مرد، صحنه های نشاط انگیز، مجالس عروسی و حتی الفیه و شلفیه مصور می شد. در قاب آیینه های دیگر، جلوس پادشاهان و تصویر شاهزاده ها و وقایع تاریخی و قصه ها و داستان های مشهور و برای مسیحیان، تصویر حضرت مسیح (ع) و مریم مقدس (ع) و حواریون و زنان فرنگی را نقش می کردند. بیشتر قاب آیینه ها به شکل مستطیل و هشت گوش بود؛ اما گاهی به صورت سفارشی، دایره و بیضی و نیم دایره و دوازده گوش و مربع و شکل های دیگر نیز می ساختند. در قاب آیینه های دو طبقه ای، در زیر آیینهٔ داخلی، مخزن کشو داری برای وسایل آرایش اضافه می کردند که در مواقع لزوم، آن را بیرون می کشیدند.

این نوع قاب آیینه‌ها، ضخیم تر و سنگین تر بود. نقش و تصویر قاب آیینه ها، بعد از بتونه کاری و بوم سازی که مانند بوم سازی قلمدان بود، ترسیم می شد. موضوع رویه و زیر قاب آیینه، تقریباً یکسان بود؛ ولی موضوع داخل قاب آیینه با رویه و زیر آن فرق داشت.

تذهیب کناره ها و حاشیه بندی و کتیبه سازی رویه و زیر و داخل، هم طراز بود و جدول های هر دو رویه را به گونه ای ترسیم می کردند که جدول کناره های مقوای زیری بر روی خود صفحه کشیده می شد؛ ولی جدول کناره های در قاب آیینه، در رویهٔ دیواره ها ترسیم می شد. در اغلب قاب آیینه ها، مجزا بود یا به وسیلهٔ لولاهای ظریف فلزی به بدنه متصل و باز و بسته می شد.

استادان لاکی و نجاران، گاهی قاب آیینه چوبی و روغنی را با هم ادغام می کردند و شاهکاری می آفریدند. علاوه بر این، نقش سنتی قاب آیینه که در مراسم عقد و ازدواج مقابل عروس قرار داشت، الهام بخش بخت خوب وصفا و پاکدامنی و یکرنگی برای زوجین بود.

به همین علت، بیشتر قاب های آیینه را بر اساس مقام و مرتبهٔ زوجین یا موقعیت اجتماعی و ذوق هنری آنها تصویر می کردند. نگارگران چیره دست، از اواخر دوران صفوی و زند تا پایان دوران قاجار، قاب های آیینهٔ نفیس و جالب توجهی با مضامین دلنشین و مهیجی ساخته اند که غنای ذوق و استعداد سرشار صورتگران این دوران را به بیننده القا می کند.