ابزار و وسایل کار بافت گلیم

در این مطلب ابزارها و وسایل مورد استفاده در بافت گلیم را مورد بحث قرار خواهیم داد:

ابزار بافندگی

ابزار بافندگی را بافنده‌ها یا در خانه‌ی خود می‌سازند یا از بازارهای محلی تهیه می‌کنند.

این ابزار شامل دار (افقی یا عمودی)، شانه، کجووهاف یا سیخ پودکشی، قیچی و چاقو و گاهی نقشه است.

شانه

شانه‌ها برای کوبیدن پودها و ترتیب فاصله‌ی تارها به کار می‌رود و تماماً از فلز یا چوب و فلز با دندانه‌های بلند فلزی ساخته می‌شود.

شانه‌هایی که دارای دسته‌ی بلند است به عنوان اهرم در تنظیم کشش تار و پودها استفاده می‌شود.

کجووهاف

کجووهاف (چوبی برای جدا ساختن بیشتر تارها) را که اغلب کهنه و فرسوده است از چوب صاف و صیقلی می‌سازند.

سیخ پودکشی

سیخ پودکشی که در گلیم‌بافی کمتر استفاده می‌شود، میله‌ی چوبی ساده‌ای است که دوسر آن دارای قلابی برای رد کردن پودهاست.

قیچی و چاقو

قیچی و چاقو نیز از دیگر ابزار بافندگی است. قیچی و چاقو را یا آهنگرهای محلی می‌سازند یا پیشه‌وران بسیاری که به آهن کاری اشتغال دارند می‌سازند.

دار

یکی از مهم‌ترین وسایل کار گلیم‌بافان «دار» است که در بعضی مناطق «کارگاه» نیز نامیده می‌شود. دارهای گلیم‌بافی هر منطقه بنابر سنت‌ها، عادات و مقتضیات آن منطقه است.

عشایر به دلیل کوچ‌نشین بودن خود و از آنجا که الزام دارند تا ابزار گلیم‌بافی را همراه با جابه‌جایی ایل و عشیره‌شان انتقال دهند، معمولاً از دارهای افقی که به راحتی قابل حمل بر پشت اسب و الاغ بوده و همچنین قابل استقرار در محل اسکان است استفاده می‌کنند، اما روستانشینان که در محل ثابتی زندگی می‌کنند به خاطر صرفه‌جویی در اشغال جا از دارهای عمودی بهره می‌گیرند.

در هم تابیدن تارهای عمودی و پودهای افقی به وسیله‌ی دار، گلیم را از دیگر شیوه‌های منسوجات همچون قلاب‌دوزی و گره‌زنی متمایز می‌کند. دارهای گلیم‌بافی بسیار ساده است اما سادگی آن‌ها ارتباط چندانی با نوع بافتی که به وسیله‌ی آنها تولید می‌شود، ندارد. بافت‌های پیچیده نیز با دارهای ساده انجام می‌شود. اما دارهای پیچیده‌تر غالباً به سرعت عمل می‌افزاید و از حجم کار جسمانی می‌کاهد. قدیمی‌ترین تصویر یافت شده از دار افقی روی کاسه‌ای مصری متعلق به ۴۰۰۰ سال قبل از میلاد نقش شده است. بافندگی بنابر سنت بر عهده‌ی زنان است. زنان خانواده دوش به دوش هم و در حال گفتگو و قصه سرایی گلیم‌هایشان را می‌بافند. مردان اغلب در برپا کردن دارها با زنان همراهی می‌کنند. دارها بسیار گوناگون است.

دار افقی

دار خوابیده به صورت افقی روی زمین قرار می‌گیرد و بسیار ابتدایی است. صحرانشینان چون قشقایی‌ها و بلوچ‌ها از دار خوابیده استفاده می‌کنند، زیرا حمل و نقل آن ساده‌تر است.

هر قبیله و منطقه از ابزارآلات مختلفی استفاده می‌کند. تفاوت دارها و ابزار بافندگی حتی بین قبایل همسایه نیز دیده می‌شود. قبایل شمال آفریقا، برخی از اوروک‌های آناتولی، قشقایی‌های ایران و بلوچ‌های افغانستان دارهایشان را بدین ترتیب می‌سازند، که دو تیرک چوبی را به طور افقی و موازی هم به دو تیری که در زمین فرو برده شده وصل می‌کنند و تارها را به صورت هشت‌تایی به دور تیرهای افقی در بالا و پایین دار می‌پیچند و می‌بندند تا به صورت کشیده بین ۲ تیر قرار گیرد. برای ایجاد کشش بیشتر، تارها را کمی خیس می‌کنند یا فاصله‌ی ۲ تیر را افزایش می‌دهند.

کارگاه زمینی از دو تیر تشکیل می‌یابد که تارها را به آن متصل می‌کنند، تیرهای چوبی از هم جدا را می‌کشند تا تار سفت و محکم شود. سپس آن‌ها را توسط میخ چوبی در زمین و در گوشه‌ها فرو می‌برند و در جای خود نگاه می‌دارند. سفتی تارها را می‌توان به وسیله میخ‌های چوبی اضافی تنظیم کنند. از یک وسیله سه پایه‌ای که پایه‌های آن طرفین کارگاه قرار نمی‌گیرد، میل ورد آویزان است. تارها یک درمیان به این چوب با ریسمان بسته می‌شود. هنگامی که این چوب را بالا برند، فضای میان تارها مزاحم می‌شود. بالا و پایین آوردن میله ورد تداخل میان تارها را به وجود می‌آورد که از وسط آن پود را می‌توان گذراند. بافنده روی قسمت تمام شده گلیم می‌نشیند و سه پایه را هر اندازه که می‌بافد به طرف جلوی خود به پیش حرکت می‌دهد.

دار عمودی

دار عمودی به صورت ایستاده است و بافنده روبه‌روی آن پا روی زمین یا نیمکت کوچکی می‌نشیند. دار عمودی دستگاه ثابتی است که در شهرها و روستاها مورد استفاده قرار می‌گیرد. انواع گلیم‌ها، از خورجین و سجاده‌های کوچک تا گلیم‌های بزرگ را می‌توان با دار عمودی بافت. دو عاملی که مانع بافت گلیم‌های بسیار بزرگ می‌شود، یکی اندازه‌ی اتاق کار است و دیگری آن که در گلیم‌های بزرگ به دلیل مشکل برقراری کشش در تار و پودها، گلیم به طور صاف و مسطح بر زمین قرار نمی‌گیرد.

ساختن دار عمودی شبیه به دار افقی است. برای عمودی ایستادن دار، دو تیرک افقی تارهای آن را یا در شکاف‌هایی که در تیرک‌های عمودی ایجاد شده قرار می‌دهند و یا به نقطه‌ی مناسبی در اتاق بافندگی مانند تیرآهنهای سقف متصل می‌کنند. هر دو دار را به صورتی می‌سازند که گلیم‌هایی به اندازه‌ی دو برابر طول دار بافته می‌شود و آن مقدار گلیم بافته شده را به پشت دار انتقال می‌دهند تا بافنده بتواند به کار خود ادامه دهد.

دارهای گلیم‌بافی معمولاً در اتاق تنگ و تاریک خانه‌ای روستایی جای دارد. در مناطقی که بافندگی از دیرباز رواج داشته و منبع اصلی درآمد بوده، لااقل یک دار بافندگی در هر خانه دیده می‌شود. ترکمن‌ها در محوطه‌ی خانه‌هایشان چادر گردی به نام «یورت» جهت بافندگی برپا می‌کنند و آن را با نمد می‌پوشانند.

دار عمودی دارای یک چارچوب است که شامل دو تیرک عمودی و دو تیرک افقی است که تارها به دور این تیرک‌های افقی پیچیده می‌شود. سفتی تارها به وسیله‌ی گوه‌هایی تنظیم و نگهداری می‌شود. گلوله‌هایی از نخ تابیده از وسط دستگاه بافندگی آویزان و آماده برای استفاده است. بافنده یا بافندگان در مقابل دار می‌نشینند. بخشی از گلیم که تمام شده بر روی تیرک پایینی پیچیده می‌شود و بدین طریق کار همیشه در یک ارتفاع باقی می‌ماند.

دار عمودی در جایی ثابت قرار دارد و به دلیل جایگیری کمتر معمولاً در گوشه‌ای از فضای موجود قرار می‌گیرد. دار عمودی به سه نوع دار تقسیم‌بندی می‌شود:

۱. دار ثابت: در ساختمان این دار، محلی برای حرکت بافت نیست و بافنده خود، به وسیله‌ی نردبان‌هایی که به دو طرف بسته شده است و به بالا می‌رود تغییر جا می‌دهد. دار ثابت از ابتدایی‌ترین انواع دار است. در این نوع دار گلیم به اندازه‌ی کادر داخلی دار بافته می‌شود.

۲. دار تبریزی: این نوع دار متداول‌ترین نوع دار عمودی است، در کار کردن با این دار بافنده تغییر جا نمی‌دهد. دو چوب تحتانی (زیردار) و فوقانی (سردار) دارد. سردار به وسیله‌ی پیچ و مهره قابل حرکت است. در موقع ضروری، دار شل می‌شود و پس از برگرداندن قسمت بافته شده به پشت، دوباره دار محکم می‌شود. با این دار می‌توان دو برابر اندازه‌ی آن بافت. در حال حاضر این دارها با پیچ و مهره و به صورت آهنی ساخته می‌شود که اصولی‌تر است. دارهای کوچک را می‌توان تمام فلزی ساخت، اما دارهای بزرگ به دلیل سنگینی، اشکال حمل و نقل و همچنین کنترلی ایست آن همچنان از چوب ساخته می‌شود.

۳. دار گردان: در این نوع دار، نخ به سر دار و زیر دار پیچیده می‌شود و از شروع بافت به تدریع از سر دار باز و بافته می‌شود. سپس به زیر دار برمی‌گردد. با این نوع دار می‌توان طول تارها، در نتیجه طول گلیم را به هر مقدار که می‌توان رساند. در این روش بافت، آنچه بافته شده است، به دلیل پیچیده بودن قابل رؤیت نیست. و بعد از اتمام کار، بافته از دار باز می‌شود و قابل رؤیت است. اصولی که باید در ساخت و نصب‌دار به آن توجه کرد:

الف) اگر دار از نوع فلزی باشد، نباید هیچ گونه تیزی در سر دار و زیر دار باشد چراکه باعث پاره شدن تار می‌شود و در صورت امکان دار ابتدا ضدزنگ زده و سپس رنگ شود.

ب) تیرک‌های دار باید کاملاً محکم باشد و در عین حال هر دو چوب مقابل، موازی هم و عمود بر چوب پهلویی باشد (سر دار، و زیر دار موازی یکدیگر و عمود بر چوبهای طرفین که آنها نیز موازی یکدیگرند، باشد) و خلاصه شکل مربع مستطیل کامل تشکیل دهد.

ج) پیچ‌ها بهتر است با روغن گریس روان شود.

د) اگر نیمکت جلودار نصب می‌شود، باید فاصله‌ی آن از دار به نحوی باشد که بافنده بتواند هنگام بافت راحت بنشیند و یا حرکت کند.

ه‍) قبل از چله‌کشی باید سمت راست و چپ دار از نظر ارتفاع تنظیم شده و هم اندازه باشد و امکان شل و سفت شدن در چوب بالایی (سر دار) باشد که بعد از بافتن در این سمت دار بتوان بافته را به پشت برگرداند.

دستگاه‌های بافت گلیم

به طورکلی دستگاه‌های بافت گلیم چهار نوع است : الف) گلیم ساده باف، ب) گلیم چرخی باف، ج) جاجیم باف، د) گلیم سوزنی (سوماک).

گلیم سادہ‌باف

دستگاه گلیم ساده‌باف از یک کُجی و چوب کمکی تشکیل شده است و گلیم به طور یکنواخت روی آن بافته می‌شود. پشت و روی این نوع گلیم یکسان بوده و هر دو روی آن قابل استفاده است.

گلیم چرخی‌باف

دستگاه گلیم چرخی‌باف دارای چهار کُجی است. هر کُجی به وسیله‌ی کمان‌هایی جابه‌جا می‌شود. در این نوع بافت پود از لابه‌لای تمام تارها رد می‌شود و بافت به شکل یکسانی پیش می‌رود. در پشت گلیم پودهای اضافی روی هم قرار می‌گیرد و به این علت حاصل کار، گلیمی محکم و ضخیم با پشت و روی متفاوت خواهد بود که فقط یک روی آن قابل استفاده است.

جاجیم‌باف

دستگاه بافت جاجیم دارای چهار کُجی و چند کمان است. تفاوت اساسی بین جاجیم و سایر انواع گلیم، رنگی بودن تارهای آن است که مثل پود در ظهور نقش‌ها مؤثر است. پشت و روی جاجیم همانند گلیم ساده‌باف یکسان است.

گلیم سوزنی (سوماک)

دستگاه بافت گلیم سوزنی دارای یک کُجی است و به طور کلی از نظر ظاهر به دستگاه بافت گلیم ساده شباهت دارد. در این بافت پودهای اضافی در پشت گلیم به صورت آزاد باقی می‌ماند. بافت این نوع گلیم در میان عشایر بسیار معمول است و افزون بر استفاده به عنوان زیرانداز برای تزیین نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد.

نقشه

نقشه‌کشی: در شهرها و آموزشگاه‌ها نقشه روی کاغذ مخصوص طرح می‌شود و از روی نقشه، طرح روی دار پیاده می‌شود، در ایلات و روستاها خود بافنده، طرح را ذهنی روی دار پیاده می‌کند. از نظر اینجانب (حسین یاوری) گلیم برای آن که ارزشهای هنری منحصر به فرد خود را حفظ کند هرگز نباید با استفاده از نقشه بافته شود.