ابزار و وسایل مورد نیاز طراحی و نقاشی (بخش اول)

هنر نگارگری یک رشته از هنر است که ابزار و وسایل آن بسیار گران بوده و هنرمند برای ساخت یک اثر هنری خاص و زیبا به ابزار و وسایل خاصی نیاز دارد. در این مطلب تلاش می کنیم که در مورد انواع رنگ، قلم مو، کاغذ، مداد، زغال و ... صحبت کنیم.

رنگ در هنر نگارگری

رنگ در آثار ایرانیان با پاره‌‌ای از فنون هنری در طول زمان ترکیب شده است و شاید بتوان گفت که روح عرفانی و الهی نیز بر آن اثر گذاشته باشد. چنانکه در ترکیب‌بندی آثارشان رنگ زرد را به صورت مثلث، که نمادی از استقامت و پایداری و نشان تعقل و تفکر است و رنگ قرمز را به صورت مربع، مستطيل، ذوزنقه، و ... به کار برده‌اند. رنگ قرمز، قهوه‌‌ای و نارنجی نشانی از نشاط و زندگی در چهارچوب زمان است و رنگ آبی، سبز و بنفش و رنگ‌های دیگر را به صورت دایره و حرکت‌های شبیه پیچک، که نشانی از کامل بودن و آزادگی است، در آثار هنری هنرمندان چون كمال‌الدین بهزاد، سلطان محمد و میرک هروی، نمایان است.

دو رنگ طلایی و نقره‌‌ای از زمان مانی و مانویان در آثار هنری ایرانیان راه یافت. هنرمندان با به کارگیری این دو رنگ به آسمان و دریا و آب جان تازه‌‌ای در اثر خود بخشیده‌اند تا با آزاد ساختن نور، روح الهی نگارگری ایرانی را به اثبات برسانند.

از عناصر مهم طراحی و نقاشی سنتی «رنگ» است که با جلوه‌های خالص و درخشان و یا ترکیب‌های گوناگون در آثار مشاهده می‌شود. در نقاشی سنتی از دو اصطلاح رنگ جسمی و رنگ روحی استفاده می‌شود. اگر رنگ با غلظتی به کار رود که رنگ‌های دیگر و یا رنگ زمینه را به طور کامل بپوشاند به آن رنگ جسمی می‌گویند، ولی اگر غلظت رنگ کم باشد به طوری که پس از رنگ‌آمیزی، آثار رنگ زمینه با رنگ‌های قبلی همچنان نمایان باشد، به آن رنگ روحی گفته می‌شود. رنگ جسمی و مات برای زیر‌‌سازی و رنگ‌آمیزی لباس و زمینه کار و رنگ روحی و شفاف برای ساخت‌و‌ساز، قلم‌گیری و پرداز استفاده می‌شود.

رنگ جسمی (در خیالی‌سازی)

رنگ روحی (در نگارگری)

ساخت رنگ جسمي: برای ساختن رنگ‌های جسمی از رنگ‌های معدنی مانند سنگ لاجورد، شنگرف، زنگار، اُخرا و ... استفاده می‌کنند. ولی امروزه از رنگ‌های آماده‌ی گواش استفاده می‌شود. ویژگی خاص این نوع رنگ‌ها به دلیل غلظت زیاد، پوشانندگی است.

ساخت رنگ روحی: برای ساختن رنگ روحی از رنگدانه‌های موجود در گیاهان استفاده می‌کنند، به عنوان مثال از پوست سبز گردو، پوست پیاز، رناس، اسپرک، زعفران و .. رنگ‌های مختلفی به دست می‌آورند، ولی امروزه از انواع آبرنگ‌ها به جای آن‌ها استفاده می‌شود.

رنگ‌گذاری: برای رنگ‌گذاری در نقاشی ایرانی، به کارگیری رنگ‌های تخت و یکپارچه، استفاده از خطوط قلم‌گیری مرزهای آنها و به کارگیری رنگ‌های درخشان و ناب از اهمیت فراوانی برخوردار است.

مراحل مختلف اجرای یک اثر نگارگری شامل: انتقال طرح، قلم‌گیری اولیه، رنگ‌گذاری با رنگ‌های جسمی، رنگ‌گذاری با رنگ‌های روحی و ساخت‌وساز است.

جدول‌کشی: (کشیدن خطوط نازک با رنگ‌های مختلف را در اطراف اثر، جدول‌کشی می‌نامند.)- برای مشخص کردن فضای داخل یک تصویر و فضای خارج یا ارتباط منطقی بین فضای دو بعدی با فضای سه بعدی، نگارگر ایرانی در آخرین مرحله‌ی کار خود با ایجاد یک کادر مناسب و جدول‌کشی، اثر خود را کامل می‌کند. برای کشیدن جدول به ابزار و مواد مختلفی نیاز است که عبارت‌اند از : ترلینگ، خط‌کش، گونیا، قلم مو، مهره، رنگ‌های جسمی، رنگ طلا و رنگ نقره.

ابزار و لوازم طراحی و نقاشی

برای طراحی و نقاشی، لازم است که طراح با کاربرد انواع ابزار و لوازم برای این کار آشنایی داشته باشد. مهم‌ترین ابزارها با کاربرد آنها عبارت‌اند از:

مداد: ساده‌ترین و معمولی‌ترین وسیله‌ی طراحی مداد است. ماده‌ی اولیه مداد، گرافیت ( Graphite یکی از شکل‌های خاص کرین طبیعی بوده، و مانند کربن دارای مواد آلی است. این جسم دارای خاصیتی است که بر اثر تماس با سطوح مختلف، اثری سیاه رنگ به جای می‌گذارد. گرافیت تا قرن ۱۸ میلادی ماده‌‌ای ناشناخته بود، در ابتدا به آن پلاماگو Plumbago یا سرب سیاه می‌گفتند. نام گرافیت تا امروز باقیمانده تا آنجا که به آن مداد گرافیتی و مداد سربی می‌گویند.) است که نوعی کربن (Carbon جسمی است جامد و سیاه رنگ که در طبیعت به صورت زغال سنگ و آنتراسیت Anthracite و الماس وجود دارد.) طبیعی است. در گذشته بدون حفاظ بوده ولی امروز به حذف ناخالصی‌های گرافیت و افزودن موادی چون گل رس، موم یا پارافین، و با استفاده از حفاظ چوبی، فلزی و پلاستیکی مورد استفاده قرار می‌گیرد. برای شناسایی مداد، علامت‌های ویژه‌‌ای چون B , ,HB F , H که نمایانگر ویژگی‌های مداد از لحاظ نرمی، سختی، چربی و خشکی است وجود دارد.

شماره‌های مداد بیانگر درجات تیرگی و تنوع در ارائه اثر به جای مانده است. انواع مدادها از این قرار است:

مداد H) :H از حرف اول کلمه‌ی hard به معنی سخت گرفته شده است) - مداد H سخت و کم‌رنگ است و شماره‌های آن از H تا 9H می‌باشد و برای کشیدن خط‌های کم‌رنگ در رسم و غیره استفاده می‌شود. هر قدر شماره‌های این مداد بالا رود، بر میزان سختی و کم‌رنگی آن افزوده می‌شود، تا شماره 9H که کربن فشرده (به سختی الماس) در آن به کار رفته، کم رنگ‌ترین مداد H را تشکیل می‌دهد. برعکس مداد B که هر چه شماره‌های آن بالا رود، پررنگ‌‌تر و نرم‌‌تر می‌شود.

مداد F:  این مداد از نوع خشک بوده، اما پر رنگ‌تر از مداد H می‌باشد.

مداد B (B حرف اول کلمه‌ی black به معنی سیاه گرفته شده است)- مناسب‌ترین مداد برای طراحی مداد B است و تا 9B و حتى 14B نیز وجود دارد.

مداد B مغزی بسیار نرم، ضخیم، لطيف و وسيع دارد. هر چه مداد نرم‌‌تر باشد، سطح کاغذ باید زیرتر و دانه‌دارتر باشد. لازم به یادآوری است که در طراحی می‌توان از چند مداد استفاده کرد.

• مداد HB: مداد HB برای نوشتن و یادداشت‌برداری به کار می‌رود و این نوع مداد در عین سخت بودن نرم نیز می‌باشد.

مداد اتود (Etod): اتود لغتی است فرانسوی، معادل انگلیسی آن به مفهوم دانش‌آموز، مطالعه و تمرین است؛ و به طور کلی تمرین فراوان طراحی و تكليف ترسیمی است. مداد اتود نوعی مداد است که بدنه و مغز آن از هم جدا بوده و قابلیت تعویض دارد. بدنه آن فلزی یا کائوچویی است و مغز آن در اندازه‌های 1.4 , 1- 0.9 – 0.7 – 0.5 – 0.2  میلی‌متر وجود دارد، و به دلیل ظرافت نیاز به تراشیدن ندارد و می‌توان با آن طراحی، نقشه‌کشی و یادداشت‌برداری نمود. در هنگام کار با مداد اتود، بهتر است با زاویه‌ی ۴۵ درجه آن را در دست نگاه دارید. توضیح اینکه مداد اتود رنگی هم وجود دارد.

مداد کُنته (Conte) (مداد زغالی فشرده) (Charcoal Pencil): نوعی مداد است که مغز آن معمولاً از زغال نسبتاً چرب می‌باشد، و درجات تیرگی آن نسبت به مداد طراحی بیشتر است. مداد کنته نیز مانند بقیه مدادها با H و B مشخص شده است. این مداد از کربن (گرافیت) و خاک رس ساخته شده است. خاک رس باعث می‌شود اثر گرم‌تری داشته باشد. هنگامی که هر یک از مدادهای کربنی را با مواد دیگر استفاده کنیم، در عین اینکه ویژگی خود را حفظ می‌کند، با آنها نیز هماهنگ می‌شود. مداد کُنته معمولاً به همراه محو کُن استفاده می‌شود.

مداد نامرئی: مداد نامرئی برای نشانه‌گذاری بر روی نسخه‌های اصلی که به چاپخانه می‌رود، استفاده می‌شود و به هنگام چاپ اثری از آن باقی نمی‌ماند.

گرافیت به شکل تکه‌های پهن و حجیم بوده، و این قابلیت را دارد تا سطوح پهن در طراحی ایجاد کند. گرافیت فقط به صورت نرم (B ) یافت می‌شود.

زغال طراحی (Charcoal): یکی از ابزارهای بسیار مناسب برای طراحی، زغال است و سابقه بیشتری نسبت به مداد دارد. نمونه‌های آن نقاشی‌های دیواره‌ی غارهای دوران پیش از تاریخ است. بشر اولیه از چوب‌های نیم‌سوخته که در اثر تحولات زیرزمینی به کربن تبدیل شده بود، برای طراحی استفاده می‌کرد. با وجود اینکه زمان زیادی از آن دوران می‌گذرد هنوز هم زغال ارزش خود را حفظ کرده و در طراحی به کار برده می‌شود. متداول‌ترین نوع آن زغال چرب و زغال خشک است. زغال خشک یا زغال طبیعی از سوخته شاخه‌های جوان درختان مو، بید و شمشاد به دست می‌آید. بهترین نوع آن زغالی است که از حرارت غیر مستقیم حاصل شده و دارای بدنه‌ی صاف و بدون زدگی باشد. اثر ترسیم شده توسط این زغال به راحتی قابل کنترل و محو کردن است، و برای به دست آوردن درجات مختلف خاکستری و سایه‌های بسیار لطیف و حساس، وسیله‌ی مناسبی است. با محو کردن آن روی کاغذ، «سیاه مخملی» ایجاد می‌شود.

نوع دیگر زغال فشرده است که به صورت تکه‌های ساخته شده با کربن و خاک رس است. این نوع زغال فشرده، ماده‌‌ای بسیار نرم بوده که تیره‌ترین و ملایم‌ترین سیاهی را ایجاد می‌کند.

زغال فشرده را نمی‌توان مانند زغال‌های طبیعی به خوبی پاک کرد.

زغال مدادی - زغال مدادی تیرگی زغال را داشته و به نرمی مدادهای معمولی هستند، و از 3B تا HB دسته‌بندی شده‌اند. با زغال مدادی می‌توان به راحتی لکه‌های دودی رنگ و محو ایجاد کرد.

قلم فلزی (قلم آهنی) (Metal point): این قلم به همراه مرکب وسیله‌‌ای است مناسب، جهت طراحی‌هایی که صرفاً توسط خطوط مختلف اجرا می‌شود. جنس قلم آهن از فولاد آب دیده و ضدزنگ است. انواع تکامل یافته‌ی قلم آهنی که می‌توان با آنها طراحی کرد عبارت‌اند از:

قلم آهنی با نوک تیز و محکم: با این نوک می‌توان خطوط بسیار نازکی را کشید که ضخامت آن تقریباً در همه جا یکسان است.

قلم آهنی با نوک تیز و نرم: خطوط در این نوک ضخیم‌‌تر و امکان تنوع در آن بیشتر است.

قلم فلزی خوشنویسی: با این قلم ضربه‌های بریده - از پر رنگ به کم‌رنگ - می‌توان رسم کرد. قلم نی خوشنویسی نیز این خاصیت را دارد.

قلم نوک سوزنی: مرکب به سختی از این نوک خارج می‌شود. این قلم برای طرح خطوط بریده و خشک مناسب است.

نوک قلم فولادی: با کمترین فشار می‌توان خطوط محکم و پر رنگ کشید. با پهنا و تیزی این قلم می‌توان ضخامت خط را تغییر داد.

قلم فرانسوی: از قدیمی‌ترین نوع این قلم می‌توان به قلم فرانسوی اشاره کرد. نوک قلم فلزی شماره‌های مختلفی دارد که برای طراحی و خوشنویسی از آن استفاده می‌شود.

طراحی با قلم فلزی مهارت مخصوصی می‌خواهد و نزد استادان از جایگاه ویژه‌‌ای برخوردار است. برای طراحی و خوشنویسی با قلم آهنی فرانسوی، به تناسب فشاری که بر فاق آن می‌آید، خطوط به دست آمده پهن و باریک می‌شوند. ضخامت نوک این قلم، با شماره مشخص می‌شود.

قلم هاشور: این قلم برای رسم خط‌چین، مرکبی کردن خط‌ها با ضخامت‌های گوناگون و هاشور زدن مرکبی به کار می‌رود. جنس آن مانند قلم فرانسوی بوده، و خط‌هایی به ضخامت 0.13 تا 0.8 میلی‌متر را رسم می‌کند. از قلم هاشور، با دست آزاد برای رسم منحنی‌ها می‌توان استفاده کرد.

قلم فولادی که نوک آن اندکی خم شده: اگر هنگام کشیدن خط قلم را بچرخانید و یا با کناره‌ی آن خط بکشید، خطوطی با پهناهای متفاوت به دست می‌آید. نوک قلم آهنی معمولی را در صورتی که فلز آن نرم باشد، با فشار دادن روی میز می‌توانید خم کنید.

قلم گرافوس: این قلم برای رسم خط‌های مرکبی و طراحی آزاد و اسکیس‌های مرکبی به کار می‌رود. سرِ قلم گرافوس به شکل‌ها و ضخامت‌های مختلف بوده و دارای هشت نوع نوک است. از قلم گرافوس برای رسم خط‌های مختلف، نوشتن حروف لاتین، رسم فلش، حروف لاتین توسط شابلون و غیره استفاده می‌شود. اجزای تشکیل‌دهنده‌ی این قلم عبارت‌اند از:

دسته‌ی محفظه‌ی مرکب، فلز نگه دارنده‌ی زغال، زغال و نوک. بر روی نوک قلم گرافوس، شماره‌ی آن قید شده است.

قلم راپیدوگراف (Raphidograph): قلم راپیدوگراف می‌توان خط‌هایی با ضخامت ثابت و یکنواخت رسم کرد. سرعت عمل در رسم خط با این قلم، زیادتر از قلم گرافوس می‌باشد. قلم راپیدوگراف دارای قسمت‌های مختلف است، از جمله: محفظه‌ی مرکب، غلاف نوک و نوک.

انواع قلم راپیدوگراف عبارت‌اند از:

• خودنویسی: که دارای محفظه‌ی مکنده‌ی مرکب می‌باشد.

• فولیوگراف: مخصوص رسم کردن بر روی فیلم‌های پلاستیکی است.

• واریانت: دارای مخزن مرکب بوده و قطعات آن قابل تعویض است. این راپید در دو نوع نوشتنی و رسم کردنی وجود دارد. نوع نوشتنى آن که مخصوص طراحی آزاد و حروف‌نویسی با شابلون است، دارای نوکی صاف بوده و هر شماره‌ی آن مخصوص شابلونی به همان اندازه می‌باشد، و نوع رسم کردنی که در انتهای آن فرورفتگی وجود دارد، مخصوص رسم خط‌ها است.

راپیدوگراف را باید به طور یکنواخت و با یک سرعت حرکت استفاده کرد، تا از تغییر ضخامت خط‌ها جلوگیری شود. نوک راپیدوگراف در اندازه‌های مختلف بین 0.1  تا 1.2میلی‌متر است.

قلم رولت: قلم رولت خط‌های نقطه‌چین ایجاد می‌کند و مخصوص طراحی‌های فنی و حرفه‌‌ای است. چرخ‌های کوچک مخصوص این قلم به شکل‌های مختلف ساخته شده است و قابل عوض کردن می‌باشد.

ترلینگ (Ruling pen): نوعی قلم دو زبانه‌ی فلزی است که به وسیله‌ی یک پیچ مهار شده و در اندازه‌های مختلف قابل تنظیم می‌باشد. از این قلم برای رسم خط‌های مستقیم و یکسان به ضخامت‌های مختلف استفاده می‌شود. از ترلینگ نمی‌توان با دست آزاد استفاده کرد، و می‌بایست بر خط‌کش یا شابلون تکیه کند. زبانه‌‌ای که پیچ قلم بر روی آن قرار دارد، به هنگام کار در جهت خلاف خط‌کش قرار می‌گیرد. هنگام استفاده از ترلینگ، نباید هیچ‌گونه مرکبی بر سطح خارجی آن ریخته شود. از ترلینگ با آبرنگ یا گواش رقیق شده می‌توان برای جدول‌کشی، خط‌کشی و کادربندی قطعات خوشنویسی و تذهیب و نگارگری استفاده کرد. قلم خط‌کشی معمولاً جزئی از جعبه پرگار است.

تصویر: قلم ترلینگ

قلم رادیس (Raudius رادیس: شعاع، خط شعاعی): در شکاف نوک رادیس، مرکب قرار داده می‌شود، و برای ترسیم خط‌های گوناگون از آن استفاده می‌شود. نوک رادیس به انواع پرگارها نصب شده و برای کشیدن دایره‌های بزرگ مورد استفاده قرار می‌گیرد.

قلم خودنویس: خودنویس وسیله‌‌ای است که برای نوشتن ، طراحی و خطاطی به کار می‌رود. مخزن خودنویس با جوهر مخصوص که در رنگ‌های مشکی، آبی، سبز، و قرمز در بازار موجود است، پر می‌شود. با خودنویس علاوه بر خوشنویسی و نوشتن، می‌توان خطوط یکنواخت را رسم کرد. خودنویس از قسمت‌های مختلف زیر تشکیل شده است: نوک فاق‌دار، غلاف نوک که وظیفه‌ی رساندن به اندازه‌ی مرکب به نوک قلم را دارد، محفظه‌ی جوهر، محفظه‌ی مکنده‌ی جوهر که به صورت پمپ پلاستیکی یا پیچ مکنده ساخته شده، بدنه و درب خودنویس.