ابزار و مصالح مورد نیاز در کاشی معرّق و هفت‌رنگ

کاشی معرق نوعی کاشی است که از تلفیق قطعات کوچک یا بزرگ کاشی، بر اساس طرحی پیش‌بینی شده ساخته می‌شود و از این نظر به آن کاشی موزاییک نیز می‌گویند. برای ساختن کاشی معرق، استاد کاشی تراش اجزاء گل و بوته‌های طراحی شده را که قبلاً به دست طراح بر روی کاغذ ساخته شده، پس از شماره‌گذاری، با قیچی تکه‌تکه می‌کند، سپس تکه‌ها را، برحسب رنگ آنها، دسته‌‌‌‌بندی می‌کند، و بر خشت‌های لعاب‌دار ساده‌ای به رنگ‌های گوناگون قبلاً فراهم شده وارونه می‌چسباند، و هر یک از آنها را جداگانه می‌تراشد. آن‌گاه بر سطح صاف و «ترازی»، اجزای خُرد تراشیده شده را، بر حسب شماره‌های آنها، از پشت با هم تلفیق می‌کند. این نوع کاشی در تزئین بناهای اسلامی مورد استفاده قرار می‌گیرد. 

مواد و مصالح و ابزار کار کاشی معرق

کاشی لعاب‌دار در رنگ‌های مورد نیاز، چکش دسته چوبی مخصوص دوسره (یک سر آن به صورت تیشه است)، اره، گازانبر، سوهان، کاغذ طراحی، مداد، سریش و ..

کاشی هفت‌رنگ

کاشی هفت‌رنگ تلفيق خشت‌های ظریف لعاب‌داری که هریک از آنها قسمتی از طرح کلی را بر خود دارد ساخته می‌شود. این گونه کاشی، کاشی خشتی نیز نامیده شده است. تکنیک کاشی هفت‌رنگ، ترکیب‌های مختلف و متعددی را بر روی کاشی ممکن ساخته بود. همچنین در چنین شیوه‌ای، رنگ‌ها مجزا بوده و درون مرزهای یکدیگر نفوذ نمی‌کردند؛ زیرا توسط خطوط رنگینی مرکب از منگنز و روغن دنبه از یکدیگر جدا می‌شدند. در بسیاری از بناهای تیموری شاهد رواج کاشی‌کاری به شیوه هفت‌رنگ هستیم، که به عنوان نمونه، می‌توان از مدرسه غیاثیه خرد گرد که در سال ۸۴۶ ه.ق تکمیل شده، یاد کرد.

کاشی‌های هفت‌رنگ تصویری که از اواخر دوران صفویه توسط استادکاران ماهر بر بناهای ایرانی نصب شده‌‌اند. زیباترین و با ارزش‌ترین کاشی‌های هفت‌رنگ عبارت‌اند از:

دوره‌ی صفویه: کاشی‌کاری‌های هفت‌رنگ مساجد امام و شیخ لطف‌‌الله و ... در اصفهان.

دوره‌ی زندیه: مساجد وکیل و نصير الملک در شیراز.

دوره‌ی قاجار: مسجد امام و مدرسه‌ی عالی شهید مطهری با کتیبه‌هایی به خط نستعلیق میرزا غلامرضا اصفهانی؛ صحن حرم حضرت عبدالعظیم حسنی (ع) با کتیبه‌هایی به خط نستعلیق محمدابراهیم تهرانی «میرزا عمو» و کاشی‌کاری‌های بنای کاخ گلستان در تهران.

مواد و مصالح، ابزار و روش ساخت کاشی هفت‌رنگ

روش ساخت کاشی هفت‌رنگ: برای ساختن کاشی هفت‌رنگ، نخست خشت‌های آن را از گل رس قالب می‌زنند و «خام پخت» (بدون لعاب) می‌کنند، سپس لعاب سفید بر آنها می‌زنند و باز در کوره می‌گذارند تا پخته شود. آن‌گاه نقاش یا خوشنویسِ کاشی، طرح یا خطی را که از پیش آماده نموده، به رنگ‌های مخصوص لعاب که استادکار کاشی‌ساز فراهم کرده به وسیله‌ی قلم‌مو بر آنها نقش می‌زند. استاد کاشی‌ساز، خشت‌های شماره‌دار را در کوره می‌گذارد، و چون پخته شدند، آنها را به دست بنّا می‌دهد تا برحسب شماره‌ها در جای خود به دیوار نصب کند.

در این روش ایجاد نقش و نگارهای مختلف امکان‌‌پذیر می‌گردد، و نقش یک کاشی بخشی از یک نقش بزرگتر می‌گردد. طرح اسلیمی از جمله طرح‌های کاشی هفت‌رنگ است که هنرمندان دوره‌ی صفوی از آن به طور وسیع در کاشی‌کاری‌های بناهای اصفهان استفاده کرده‌‌اند.

در دوره‌ی قاجاریه به تدریج این شیوه‌ی تزئین از نظر ساخت، رنگ و لعاب: جز چند مورد: سیرِ نزولی پیموده است. رنگ‌های زرد و نارنجی روشن از جمله رنگ‌های متداول این گونه کاشی‌ها است (ریاضی، ۱۳۷۵: ۱۷۰). کاشی هفت رنگ اکثراً در مساجد، عبادت‌گاه‌ها، بناهای تاریخی، مقبره‌ها و نیز منازل شخصی به کار می‌رود که از شهرت بسیار خوبی برخوردار است.

ابعاد کاشی هفت رنگ: اندازه‌ی این نوع کاشی، از کاشی‌های خشتی یعنی چهار گوش نشأت کرده و معمولاً از قطعاتی به ابعاد ۱۵×۱۵ و ۲۰×۲۰ سانتی‌متر و برای مناره‌ها و گنبدهای ۱۵×۵/۷  و یا ۲۰×۱۰ سانتی‌متر به رنگ سفید تهیه می‌شود.

نام‌گذاری کاشی هفت‌رنگ: کاشی هفت‌رنگ به مجموعه‌ای از کاشی‌های یک اندازه، یک شکل (معمولاً مربع شکل) و رنگارنگ گفته می‌شود، که در کنار هم قرار می‌گیرند تا طرح و نقش مورد نظر بر روی مجموعه‌ی آنها اجرا شود. و موقعیت نصب کاشی هفت‌رنگ، به هنگام نماسازی مشخص می‌گردد.

هفت رنگ در کاشی: هفت رنگ متداول در کاشی عبارت‌اند از: سیاه، سفید، لاجوردی، فیروزه‌ای، قرمز، زرد و حنایی. در اغلب کاشی‌کاری‌های بناهای تاریخی و اماکن متبرکه، از این نوع رنگ‌ها استفاده شده است. البته رنگ‌های دیگر هم در کاشی هفت رنگ استفاده می‌شود. رنگ‌های به کار رفته، از نوع رنگ‌های معدنی هستند.

ترتیب اجرای کاشی هفت‌رنگ: برای اجرای کاشی هفت رنگ، ابتدا پشت کاشی‌های سفید را شماره‌گذاری می‌کنند. سپس به ترتیب شماره و ردیف کاشی‌ها را کنار هم می‌چینند. آنگاه دور تا دور نقش یا خط، به وسیله‌ی سوزن، سوراخ سوراخ می‌شود. پس از گذاشتن طرح روی کاشی‌ها، به وسیله‌ی گرد ذغال که در دستمال نازکی قرار داده شده، طرح مورد نظر روی کاشی منتقل می‌شود. گرد ذغال از سوراخ‌های کاغذ عبور می‌کند و طرح و نقش بر روی کاشی منتقل می‌شود. پس از انتقال طرح، به وسیله قلم فلزی و اکسید منگنز قلم‌گیری می‌شود. در پایان این مرحله کاشی آماده رنگ‌آمیزی می‌باشد. در این هنگام جای هر رنگ مشخص شده و با استفاده از قلم‌مو و رنگ مخصوص، تمام سطح کاشی رنگ می‌شود. پس از رنگ شدن کاشی‌ها داخل کوره چیده می‌شوند تا پخته شوند. حرارت لازم برای پخته شدن، در حدود ۱۰۰۰ درجه سانتی‌گراد است. پس از رسیدن به این حرارت، کوره خاموش شده و به یک روز ‌زمان نیاز دارد تا کوره به آرامی سرد شده و کاشی‌های آن جمع‌آوری شود. کاشی‌ها طبق شماره‌ای که قبلاً در پشت آن گذاشته شده، در کنار هم می‌چینند.