ابزار سوهان در ساخت صنایع چوبی

سوهان چوب سازی

برای صاف کردن قطعات کج، قوس دار و فرمهای بیقاعده که آن را نمی توان با رنده هموار کرد، سوهان چوب که سطح آنها دارای گوه‌های ریزی است و مانند دندانه‌ی ارّه اثر می کنند به کار می رود. در چوب سازی دندانه‌های ریز را به وسیله‌ی قلم می زنند و آنها طوری پهلوی هم قرار می گیرند که بین آنها فاصله‌های کوچکی باقی می ماند و دندانه‌های ردیف بعدی در این فواصل زده می شود. این دندانه ‌ها را که با قلم زده شده آج می نامند و بنا به تعداد دندانه ای که در یک سانتیمتر مربع از خشکه وجود دارد. آج درشت، متوسط یا ریز تشخیص داده می شود طول چوب سازی به طور معمول ۲۰، 25 ،30، 35 سانتیمتر است. در نجاری معمولاً چوب سازی نیم گردی به کار می رود که طول آن ۳۰ سانتیمتر بوده و دارای آج متوسط باشد. چوب سازی تخت نیز معمولاً به همین آج و اندازه مورد استفاده قرار می گیرد. برای کارهای مختلف آج‌های ریزتری هم وجود دارد و جمعاً شش نوع آج از کاملاً درشت تا کاملاً نرم وجود دارد. چوب‌هایی که طول آنها از ۳۰ سانتیمتر بیشتر است، آج درشت تر دارند و آنها که کوتاه ترند، آجشان ریزتر است.

در سوهان، دندانه ‌ها را به اندازه‌ی تمام عرض خشکه در می آورند. این دندانه ‌ها پشت سر هم قرار گرفته و معمولاً نسبت به محور سوهان زاویه‌ی ۶۵ تا ۷۰ درجه دارند این نوع را آج یک طرفه می نامند.

در صورتی که از طرف مقابل نیز آجی با زاویه‌ی ۵۲ تا ۶۶ درجه نسبت به محور سوهان زده شود، آج سوهان دو طرفه است. آج اولی، آج اصلی و زیرین محسوب می شود و آج دوم، آج رویه یا ضربدر نامیده می شود. سوهان نیز بنا به نرمی آج مانند چوب سازی انواع مختلفی دارد. یعنی شش نوع آج خیلی درشت، درشت، متوسط، نرم ،ریز و پرداخت خیلی ریز وجود دارد. به طور کلی پهلوی سوهان‌های تخت دارای آج یک طرفه است. ضمناً برای ساییدن گوشه‌ی کاری که یک طرف آن قبلاً صاف شده، سوهان‌هایی نیز وجود دارد که پهلوی آنها بدون آج است. طول سوهان و چوب سازی را معمولاً با واحد اینچ تعیین می کنند. برای آن که سوهان و چوب سازی را بتوان بهتر به دست گرفت، انتهای آنها را در کوره تابیده، سپس می کشند و نازک می کنند تا در دسته‌ی چوبی فرو رود. چوب سازی را به علت دندانه‌های درشتی که دارد، فقط برای مواد نرم مانند چوب و سُرب می توان استفاده کرد در حالی که سوهان به علت دندانه‌های ریزی که دارد و مانند رنده تأثیر می کند می توان آن را برای تراشیدن و صاف کردن فلزات مانند آهن، مس و برنج نیز به کار برد.

انواع سوهان برای کارهای مختلف سوهان به شکل‌های مختلف تهیه می شود که عبارتند از: سوهان چهارگوش، نیم گرد و سه گوش که نوع اخیر برای تیز کردن ارّه به کار می رود. سوهان و چوب سای را به وسیله‌ی دست و ماشین درست می کردند ولی اخیراً آنها را به وسیله‌ی دستگاه فرز دندانه می دهند چون به وسیله فرز می توان دندانه‌های تیزی ایجاد کرد به همین نسبت تأثير سوهان روی مواد اولیه زیادتر است، به علاوه  دندانه‌هایی که به وسیله‌ی فرز ایجاد شده، پس از کند شدن با فرز کردن بعدی مجدداً تیز می شود.

نگهداری سوهان: آج‌های سوهان بر اثر استعمال، از پوشال که غالباً با صمغ یا سریشم مخلوط است، پر شده و بین دندانه ‌ها جرم سفتی می چسبد. به همین جهت چوب سای و سوهان را هر چند وقت یک بار باید تمیز کرد. برای تمیزکردن نباید از اشیاء تیز مانند درفش یا شتکه‌ی سیمی استفاده کرد زیرا دندانه ‌ها را کند میکند و همچنین نباید روی آنها الکل چکاند یا در آتش سوزاند، در این صورت نیز دندانه ‌ها سرخ شده، آب آن گرفته می شود و در موقع کار کردن می ریزند. بهترین طریقه‌ی پاک کردن سوهان آن است که آن را روی بخار گرفته یا در آب گرم فرو کرد تا آن که پوشال لای آج ‌ها نرم شده سپس به وسیله‌ی شتکه‌ی ریشه ای می توان پوشال را از لای آج ‌ها خارج کرد. سوهان‌های کند شده را توسط آج کن، آج می زنند و یا همانطور که گفته شد، با ماشین فرز تجدید دندانه می کنند.