ابزار رنده در ساخت صنایع چوبی

مجموعه ابزارهایی که برای هموار کردن سطوح چوب مورد استفاده قرار میگیرد اصطلاحاً ابزار ساینده نامیده می شود و عبارت است از:

رنده: رنده وسیله ای است مرکب از کوله که معمولاً با چوب جنگلی قرمز یا سفید ساخته می شود و غالباً قطعه ای از چوبی محکم تر مانند چوب سیب به کف آن می چسبانند، به اضافه‌ی دهانه ای برای قرار گرفتن و حفره ای جهت خروج پوشال و تیغ رنده، گوه و بن افشار که کار محکم کردن تیغه در دهانه‌ی کوله را انجام می دهد. قسمت عقب هر رنده را - برای آنکه موقع کار راحت تر در دست قرار گیرد - گِرد می کنند یا چوب جداگانه ای به پشت آن نصب می کنند. تیغ رنده حالت یک گوه‌ی یک طرفه را دارد که دارای اثر تورقی زیادی است و برای استفاده از آن جهت ساییدن چوب می بایست حالت تورق آن را کاهش داد. به عبارت دیگر باید امکانی فراهم ساخت تا پوشالهایی که در حال جدا شدن از چوب است در نزدیکی لبه‌ی تیز تیغ، مرتباً و به طور خود به خود شکسته شود. برای این منظور یک گوی چوبی (بن افشار) یا فلزی در روی تیغه قرار داده می شود و به این ترتیب کف کوله در قسمت جلوی دهانه‌ی رنده به پوشالها فشار وارد آورده و باعث می شود تا پوشالی که از چوب جدا می شود، مرتباً شکسته و وارد سوراخ خروج پوشال شود. در همین جا لازم به تذکر است که برای رنده کردن چوب، تیغه‌ی رنده نباید زیاد از دهانه خارج شود و به اصطلاح نجاران، رنده پر تیغ نباشد، چون در غیر این صورت تیغ پوشال ضخیمی را از چوب جدا کرده و کندگی‌هایی بر روی آن به جا می گذارد. همچنین تنگی و گشادی دهانه‌ی کوله نیز در کیفیت کار مؤثر است. نکته‌ی مهم دیگر، قرار دادن صحیح تیغه در کوله می باشد. زیرا به دلیل آنکه تیغه به طور کج در کوله قرار می گیرد، پشت تیغه و قسمت پس آن زاویه‌ی معینی را با کف کوله تشکیل می دهند که به شرح زیر است:

(الف) زاويه‌ی پَخ: بر اثر تیز کردن تیغه‌ی رنده، زاویه ایی به نسبت پشت آن به وجود می آید که زاویه‌ی پَخ نامیده می شود و حتماً باید ۲۵ درجه باشد چرا که در صورت تشکیل زاویه ای کوچک تر لبه‌ی تیغ کشیده شده و زود پریدگی پیدا می کند و اگر زاویه ای بزرگ تر تشکیل بدهد پخی تیغه کم شده و برای رنده کردن چوب به خوبی قابل استفاده نخواهد بود.

(ب) زاویه‌ی قرار تیغ: این زاویه به وسیله‌ی خط پَخ تیغ و خط کف کوله تشکیل می شود و در صورتی که این زاویه تشکیل نشود، یعی تیغ رنده به صورت تخت و خط پَخ آن در راستای خط کف کوله قرار گیرد، تیغه به چوب گیر کرده و قادر به جدا کردن پوشال نخواهد بود.

(ج) زاویه‌ی برش: این زاویه از مجموع زوایای پَخ و قرار تیغ تشکیل می شود و اندازه‌ی آن به نوع رنده و کاری که قرار است انجام شود بستگی دارد، هرچه زاویه‌ی برش بزرگ تر باشد، به همان نسبت تاثیر بریدن آن کمتر می شود.

برای رنده کردن سر چوب که مشکلی ترین نوع رنده کردن است، حتی القدور باید رنده‌ی کاملاً تیز با زاویه‌ی برش ۳۰ تا ۳۴ درجه به کار برد و هنگام کار مراقب بود تا سر چوب لاشه نشود. برای این منظور لازم است گوشه‌های تیغه قدری گرد شود. تا جدا شدن پوشال توسط طرفین آن محدود شود.

انواع رنده:

انواع رنده ای که برای تسطیح چوب مورد استفاده قرار می گیرد عبارت است از:

1- رنده‌ی قاچی : این رنده برای برداشتن پوشال کلفت از سطح چوب مورد استفاده قرار می گیرد. لبه‌ی تیغ در این رنده به نسبت سایر رنده ‌ها بیشتر از کوله خارج می شود و طرفين تيغه به نسبت پهنای آن گرد شده است. عرض تیغه‌ی رنده قاچی حدود ۲/۵ تا ۳/۵ سانتیمتر است.

۲- رنده‌ی یک تیغ: از این نوع رنده، معمولاً برای تسطیح اولیه‌ی سطوح ناهموار استفاده می شود، و لبه‌ی تیغه‌ی آن به تناسب قطر پوشالی که باید از چوب جدا کند، کمی گرد ساییده شده است. رنده‌ی یک تیغ حدود ۲۴ سانتیمتر طول دارد و عرض تیغه اش بین ۴/۵ تا ۵ سانتیمتر است.

۳- رنده‌ی دوتیغ: این رنده برای صاف کردن سطح چوب، رنده کردن عرض تخته‌های پهن و یک ضخامت کردن چوب مورد استفاده قرار می گیرد. دارای دو تیغه است و به نسبت رنده‌ی یک تیغ، سطح صاف تری به دست می دهد.

رنده‌ی دو تیغ دهانه‌ی تنگ تری نسبت به سایر انواع رنده دارد و موقع کار بایستی کج کشیده شود.

۴- رنده‌ی دستگاه: این نوع رنده که گاهی رنده‌ی بلند نامیده می شود ۶۵ تا ۷۰ سانتیمتر طول دارد و بیشتر برای محکم کردن سطوح چوب و رفع ناهمواری‌های آن استفاده میشود. پهنای تیغه‌ی رنده‌ی دستگاه حدود ۵/۷ تا ۶/۳ سانتیمتر است و با یک تیغه یا دو تيغه به کار می رود.

۵- رنده‌ی پرداخت: این رنده همان گونه که از نام آن پیداست، برای پرداخت سطوحی که قبلاً هموار شده مورد استفاده قرار می گیرد. طول آن حدود ۱۸ سانتیمتر و پهنای تیغه اش بین ۴/۵ تا ۵ سانتیمتر است و برای آن که بر روی چوب ایجاد کندگی نکند تیغه اش قدری راست تر از تیغه‌های سایر رنده ‌ها قرار می گیرد.

۶-رنده‌ی خَشی: این نوع رنده که برای از بین بردن بعضی فرو رفتگی‌های جزیی چوب مانند اثر غلتک‌های ماشین رنده، ضربه‌ی چکشی، پرداخت روکش و نیز پرداخت چوب‌های دارای الیاف درهم و پیچیده به کار می رود، تیغه اش به طور تقریباً عمودی در کوله قرار گرفته و دارای دندانه‌های بسیار ظریفی است. رنده‌ی خشی حدود ۱۸ سانتیمتر طول دارد و پهنای تیغه اش حدود ۴/۸ سانتیمتر است.

۷- رنده‌ی آهنی: در صنایع و هنرهای چوب معمولاً از چهار نوع رنده‌ی آهنی استفاده میشود: رنده‌ی یک تیغ، رنده برای سرچوب، رنده‌ی پرداخت و رنده‌ی دستگاه.

ویژگی‌های رنده‌ی آهنی این است که دوام و استقامت بسیار زیادی دارند و کار رنده کردن را ظریف تر و دقیق تر انجام می دهند. این نوع رنده معایبی نیز دارد که از میان آنها سنگینی وزن و خطر زنگ زدگی قابل اشاره است. ضمن آن که از این رنده فقط برای رنده کردن چوب‌های بدون صمغ می توان استفاده کرد.

۸-رنده برای سطوح گرد: سطوح قوس دار به طور اعم، یا گود (کاس) هستند یا برآمده. از این رو برای صاف کردن و هموار کردن آنها لازم است از رنده‌هایی که کف آن با قوس چوب هماهنگی دارد، استفاده کرد. رنده‌های چوبی که دارای کف کاس یا برآمده هستند، به دلیل فرم ویژه‌ی ساختمانشان موارد مصرف مشخص و محدودی دارند و فقط برای رنده کردن قوس‌های خاصی مورد استفاده قرار می گیرند. ولی در صنایع چوب از نوعی رنده‌ی آهنی قابل تنظیم برای قوسهای مختلف نیز استفاده می شود که کف آن به وسیله‌ی ورقه ای از فلز قابل انحنا پوشیده شده و می توان آن را به وسیله‌ی پیچی که در جلوی رنده نصب است، با قوس‌های مختلف تطبیق داد و همچنین می توان از آن هم برای قوس‌های برآمده و هم برای قوس‌های کاس استفاده کرد. این نوع رنده ممکن است یک تیغه یا دو تیغه باشد.

۹-رنده برای دو راهه کردن: دو راهه کردن در صنایع چوب به پله دار کردن گوشه‌ی چوب به طور قائم اطلاق می شود. مانند دو راهه‌ی قاب عکس برای شیشه، دو راهه‌ی در برای تُنُکه یا بدنه‌ی قفسه، برای پشت بند و نظایر آن، که برای این کار رنده‌هایی با مشخصات زیر مورد استفاده قرار می گیرد.

9-1- رنده‌ی دو راهه‌ی ساده : در یک طرف کوله‌ی رنده یک عقب نشستگی وجود دارد که گودی دو راهه را تعیین می کند و درکف رنده یک برجستگی وجود دارد که در کنار کار به عنوان ضامن قرار می گیرد و پهنای دو راهه را تنظیم می کند و چون این دو قسمت قابل تغییر نیستند فقط یک نوع دو راهه به همان اندازه‌ی معین از حیث پهنا و عمق می توان رنده کرد. به علاوه چون فاقد نیش برنده در جلوی رنده است، فقط می توان آن را در جهت الیاف چوب به کار برد.

9-2- رنده‌ی دو راهه‌ی قابل تنظیم: این رنده دارای ضامن‌های فلزی متحرکی است که به وسیله‌ی پیچ به رنده محکم می شود و می توان با جلو و عقب بردن ضامن، کف پهنای دو راهه را به اندازه‌ی دلخواه معین کرد و با بالا و پایین کردن ضامن، پهلو عمق دو راهه را تنظیم کرد. برای آنکه چوب هنگام دو راهه کردن از راه عرض آن لاشه نشود، علاوه بر آن که تیغ رنده کج قرار گرفته، قدری جلوتر از تیغ، تیغه‌ی باریک نوک تیزی هم در پهلوی رنده تعبیه شده که قبل از جدا کردن پوشال، الیاف را بریده و پهنای دو راهه را خط می اندازد.

9-3- رنده‌ی پاشویه: دو راهه‌ی پهن که لب آن افتاده است، یعی مانند پَخ کجی دارد و یا نیمرخ است، پاشویه و رنده ای که به وسیله‌ی آن این نوع دو راهه را می برند، رنده‌ی پاشویه می گویند. این رنده از طرف راست دارای لبه‌ی عقب نشسته ای در حدود ۴ میلیمتر است و در کف آن ضامن فلزی متحرکی برای تعیین پهنای دو راهه وجود دارد که قابل تنظیم است. به علاوه به پهلوی آن مانند رنده‌ی دو راهه نیش برنده ای نیز نصب شده است. پاشویه کردن معمولاً برای دور تنکه‌ی در و غیره است که بایستی در کنشکاف قاب، در یا قفسه و غیره نصب شود. بنابراین باید کلفتی لبه‌ی تنکه بعد از پاشویه کردن به اندازه‌ی عرض کنشکاف قاب باشد. چرا که اگر نازکتر باشد، لَق می خورد و اگر کلفت تر باشد، لبه‌ی کنشکاف را می شکند، برای آزمایش اندازه بودن لبه‌ی تنکه، قطعه‌ی چوب کوچکی را کنشکاف زده و لبه‌ی پاشویه را موقع رنده کردن به طور مرتب با آن امتحان می کنند.

9-4- رنده‌ی بغل ساده: رنده ای است که برای دو راهه کردن، پهن کردن یا عمیق کردن دو راهه به کار می رود. پهنای تيغ در کف رنده برابر با تمام عرض کوله‌ی رنده است. در قسمت بالای تیغ از طرفین آهن آن به اندازه‌ی نصف پهنای تیغ بریده شده، به همین جهت سوراخ و جای بن افشار به اندازه‌ی پهنای بالای تیغ است. تیغ را از پایین، داخل کوله کرده و مانند سایر رنده ‌ها به وسیله‌ی بن افشار محکم می کنند پهنای تیغ از ۸ تا ۱۸ میلیمتر و طول رنده از ۲۰ تا ۳۲ سانتیمتر است و تیغ آن می تواند در کوله‌ی راست قرار گرفته یا قدری به طرف خارج کج باشد.

9-5- رنده‌ی بغل دوتیغ: این رنده که تیغ آن دارای پشته است، معمولاً برای پرداخت کردن دو راهه مورد استفاده قرار می گیرد و برای دو راهه‌های عرضی تخته از رنده ای که تیغ آن کج قرارگرفته است استفاده می شود. کف رنده‌ی بغل دو تیغ، در قسمت جلو ممکن است متحرک و قابل تنظیم باشد. برای خارج شدن و پرتاب پوشال در رنده‌های بغل، سوراخ پوشال را به شکل مخصوصی که در تصویر نمایش داده شده درست می کنند، سوراخ پوشال رنده‌های دو راهه و پاشویه نیز به همین شکل است.

9-6- رنده‌ی بغل دو راهه‌ی فرم آمریکایی: در این نوع رنده تیغ در لبه‌ی جلوی رنده کاملاً نزدیک سر رنده قرار گرفته و به وسیله‌ی آن می توان دو راهه‌هایی را که انتهای آن بسته است و تقریباً در گوشه‌ی کار قرار دارد رنده کرد.

10- رنده درکنشکاف ساده: کوله‌ی رنده از چوب ساخته شده و به آن صفحه‌ی نازکی از فلز وصل است که لبه‌ی نازک زیر آن به جای کف رنده است و مانند رنده‌ی دو راهه، دو ضامن یکی برای موازی رنده کردن کنشکاف با پهلوی چوب و تعیین محل کنشکاف در تخته و دیگری برای یک عمق رنده کردن آن در تمام طول چوب و تعیین عمق کنشکاف تعبیه شده است و چون این دو ضامن ثابت است، با هر رنده یک نوع کنشکاف را می توان رنده کرد و فقط با تعویض تیغ آن ممکن است کنشکاف را به پهنای دیگری در آورد. برای درست کردن زبانه ای که داخل کنشکاف می شود، باید رنده‌ی مخصوصی برابر با رنده‌ی کنشکاف موجود باشد که طرفین چوب را دو راهه کند. این کار را ممکن است از دو طرف با رنده‌ی دو راهه نیز انجام داد.

11- رنده‌ی کنشکاف متغیر: در این رنده ضامن‌های پهنا و عمق کنشکاف قابل تنظیم است به طوری که هرگونه کنشکاف را در تخته‌هایی به قطرهای مختلف می توان رنده کرد. با هر رنده‌ی کنشکاف متغیر معمولاً یک سری ۶ تایی تیغ به پهناهای مختلف فروخته می شود که برای کنشکاف‌های مختلف (از حیث قطر) از آنها استفاده می شود. برای آنکه تیغ کنشکاف در چوب محکم نشود، سینه‌ی تیغ را قدری پهن تر از سمت پَخ آن در نظر می گیرند. انتهای قلاب مانند تیغ برای درآوردن آن از کوله است، تیغ را به وسیله‌ی زدن ضربه‌ی چکش به برآمدگی انتهای آن خارج می کنند. برای جلوگیری از انحراف تیغ به طرفین، در عقب تیغ شیاری تعبیه شده و لبه‌ی صفحه‌ی آهنی که تیغ روی آن قرار می گیرد، قدری باریک شده و داخل شیار تیغ می شود و به این وسیله مانع از انحراف تیغ می شود.

12- رنده‌ی بغل کف پهن: رنده‌ی کف پهن برای رنده کردن بعدی و صاف کردن داخل کنشکاف است. کف این رنده از کوله‌ی آن پهن تر است و برابر با لبه‌ی تیغ آن می باشد. ممکن است به جای چوب پهن کف رنده، صفحه ای آهنی و برابر با پهنای تیغ به کف رنده ى بغل معمولی (به وسيله ى پيچ) نصب کرد.

13- رنده برای اتصالهای فرنگ: اتصال فرنگ یا گرات از زبانه‌ی فرنگی کم یا کنشکاف فرنگ تشکیل میشود. رنده‌ی فرنگ برای درست کردن زبانه‌ی فرنگ است. کف آن به اندازه‌ی زاویه‌ی فرنگ کج و دارای ضامن متحرکی است که آن را به ارتفاع زبانه از لبه‌ی پهلوی رنده تنظیم کرده و به وسیله‌ی پیچ ثابت می کنند و این خود وسیله ای است تا ارتفاع زبانه در تمام طول چوب به یك اندازه رنده شود. چون غالباً این نوع زبانه را به سر تخته در می آورند، لذا مانند رنده‌ی دو راهه به پهلوی کوله ای رنده نیش برنده ای نصب می شود به علاوه چون از راه پود تخته پوشال می گیرد. تیغ آن نیز در کوله کج قرار گرفته است. برای درآوردن جای زبانه‌ی کنشکاف فرنگ، ابتدا طرفین آن را با ارّه‌ی فرنگ که دندانه‌ی آن به سمت عقب است بریده و در وسط نیز برش می زنند، سپس به وسیله‌ی رنده‌ی کف فرنگ قسمت بریده شده را از تخته جدا می کنند (رنده میکنند). تیغ این رنده به شکل گونیاست و پَخ آن به سمت بالا قرار گرفته و برای آنکه به تدریج پوشالهای نازک را جدا کند، تیغ در کوله‌ی متحرک و به وسیله‌ی پیچ خروسک به کوله محکم میشود.

14- رنده‌ی بال کبوتری: این رنده چون از حیث شکل شباهت به بال کبوتر در حال پرواز دارد، به این اسم معروف شده است. کوله‌ی آن آهنی است و در طرفین تیغ، بال‌های آن که برای دست گرفتن است، قرار دارد. تیغ در کوله به وسیله‌ی بن افشار فلزی و پیچ محکم می شود. موارد استفاده از این رنده برای رنده کردن چوبهای قوس دار است و بیشتر در ساختن صندلی و مبل به کار می رود. کف رنده ممکن است تخت یا کمی گرد باشد.