ابزارهای مورد استفاده در منبت چوب

مغار از مهمترین ابزارهای منبت کاری می باشد که با گذشت زمان بسیار طولانی از این فن هنوز ابزارها، بخصوص مغارها تغییر چندانی نکرده اند. انتخاب و خرید ابزار باید با دقت انجام پذیرد. مهمترین عامل در دقت کیفیت ابزار می باشد. بخصوص دقت در خرید مغار یا ابزارهای فلزی.

۱. مغار

مغارها وسایل تیز و برنده ای هستند که معمولا از سه قسمت دسته، گاه گرفتگی و تیغه تشکیل شده است مغارها دارای دسته ای پلاستیکی یا چوبی می باشند. مغارها مهمترین وسیله برای کندن و تراش دادن می باشند. به طور کلی ۴ نوع مغار در منبت کاری استفاده می شود و بقیه مغار ها زیر مجموعه ای از این مغارها می باشند که به شرح زیر توضیح داده می شود:

۲. مغار تخت

از این مغار برای کندن زمینهی کار، سطوح صاف، خط انداختن خطوط راست و... استفاده می شود مغار تخت از شمارهی ۱ شروع می شود و حتی می تواند شماره های بعدی آن نیز فرد هم باشد. این شماره پهنای تیغهی مغار را به میلیمتر نشان می دهد.(بعضی از کشور های سازنده پهنای تیغه را به اینچ حک می کنند.) معمولا در بازار به مغار تخت باریک نمرهی ۱ مغار کبریتی می گویند. تیغه مغار تخت از یک طرف صاف و از طرف دیگر دارای پخ می باشد که زاویه ای حدود ۲۵ درجه دارد. انواع مغارهای تخت به شرح زیر می باشند.

الف) مغار تخت سرکج: مغاری است همانند مغارهای تخت معمولی با این تفاوت که لبه تیغه برنده آن کج می باشد. و برای حالت دادن به گلها و برگها و... استفاده می شود.

ب) مغار تخت نیم باز: مغاری است که لبه تیغه برندهی آن حالت گرد می باشد.

ج) مغار تخت قاشقی: مغاری است که طول تیغهی آن حالت انحنا دارد و اصطلاحاً به آن قاشقی می گویند و برای جاهایی که نمی توان از مغار تخت استفاده کرد می باشد.

3. مغار نیم باز

مغاری است که تیغهی آن تخت نیست بلکه حالت نیم گرد کمی می باشد. از این مغار برای جاهایی که حالت انحنای ملایمی دارد استفاده می شود. مغار نیم باز دارای دو شماره می باشد. مثلاً ۸-۶ که یک شماره اندازهی انحناء را نشان می دهد و شمارهی دیگر پهنای تیغه می باشد مغار نیم باز قاشقی مغازی است که تیغهی آن در طول دارای خمیدگی و انحناء می باشد.

4. مغار گلویی یا گیلویی

همانند مغار نیم باز می باشد با این تفاوت که گودی و انحنای آن بیشتر می باشد به طوری که می توان گفت کاملاً نیم دایره می باشد و برای جاهایی که انحنای زیادی دارد از آن استفاده می شود مانند پیچکها، گلهای گرد غنچه ها و ... این مغار نیز همانند مغار نیم باز دو شماره دارد. مغارگیلویی یا گلویی قاشقی نیز جزء مغارهای گلویی می باشد.

5. مغار شفره

نوک تیغه مغارش فره به شکل ۷ می باشد که معمولاً در دو اندازهی بزرگ و کوچک می باشد از مغار نمرهی بزرگ جهت سفت کاری استفاده می شود یعنی جدا کردن خطوط طرح از زمینه و خطوط طرح از یکدیگر و از مغار کوچکتر جهت کارهای ظریف کاری و خط انداختن و تزئین روی برگها و گلها و... استفاده می شود. مغار قاشقی شفره نیز وجود دارد که کاربرد زیادی در منبت کاری ندارد. نوعی دیگر مغار شفره وجود دارد که مقطع آن کاملاً به شکل ۷ نیست بلکه کمی انحناء دارد و شبیه U میباشد. که به آن شفره گلویی می گویند. مغار شفره نیز دو شماره دارد که معمولاً دو شماره مساوی هستند مثل ۵/۵ که هر شماره اندازهی یکطرف تیغه می باشد مغار شفره گلویی با شفره معمولی این تفاوت را دارد که کف شیار را نیم گرد می کند. توضیح اینکه صنعتکارانی هستند که تیغه های مغار تخت را به شکلهای مختلف ساخته و پرداخت می کنند که بعضی از آنها از کیفیت خوبی نیزبرخوردارند.

چوبساء و سوهان

قطعاتی از کار که قوس دارد یا امکان صاف کردن آن با ابزارهای دیگر نباشد. به وسیله چوبساء و سوهان پرداخت می گردد. چوبساء دارای آجهای تک تک می باشد و آجهای سوهان به صورت سرتاسری می باشد. سوهان ها و چوبساء دارای شکل های مختلف می باشند.

انواع سوهان

۱- سوهان گرد

۲- سوهان چهارگوش

۳- سوهان سه گوش

۴- سوهان نیم گرد

۵- سوهان تخت

انواع چوبساء

۱- چوبساء گرد

۲- چوبساء نیم گرد

۳- چوبساء تخت بنا به نرمی و زبری آج به ۶ دسته تقسیم می شوند:

خیلی زبر  00
زبر  0
متوسط 1
نیمه باز 2
نرم  3
سوهان تخت 4 تا 6

نوعی چوبساء دیگر وجود دارد که تمام بدنه آن دارای آج می باشد و فاقد دسته است این چوبساء که به چوبساء طریقه مشهور است به شکل قاشقی، دم موشی، و تخت می باشد. این چوبساء ساخت داخل می باشد و کاربرد خوبی نیزدارند. چوبساء فلزی است مستطیل شکل که از به 20 تا ۳۵ سانتی متر طول دارد و در سطح دو طرف دانه هایی وجود دارد که آج نامیده می شود بنا به تعداد دندانه های آن در ۱ سانتی متر مربع درشتی و ریزی چوبساء تشخیص داده می شود انتهای چوبساء باریک می باشد که دسته ای چوبی یا پلاستیکی در آن قرار می گیرد. سوهان نیز شبیه چوبساء است ولی آجهای آن به صورت شیارهایی در دو طرف می باشد.که به اندازهی تمام عرض آن می باشد.

تمیز کردن چوبساء و سوهان

چوبساء و سوهان را در آب گرم قرار می دهند تا تراشه های باقی مانده در آجها و شیارها نرم شوند. سپس با برس مویی آنها را از بین آجها خارج می کنند. این عمل نباید به وسیلهی سوزاندن انجام شود زیرا آجها کند می شوند و به اصطلاح چوبساء لال می شود . چکش: از چکش برای ضربه زدن به مغار استفاده می شود. جنس چکش در گذشته از چوب و اکنون از چوب و یا پلاستیک فشرده می باشد. البته بعضی از منبت کاران چکش چوبی را خود ساخته و به طرفین سر آن لاستیکی نازک می چسبانند. به چهار دلیل منبت کاران از چکش چوبی یا لاستیکی استفاده می کنند.

۱- بخاطر اینکه هنگام ضربه زدن به مغار باعث می شود ضربات کمتر صدا داشته باشد .

۲- دسته مغار خراب نشود و آسیب نبیند.

۳- وزن آن سبک تر از چکش فلزی است و باعث می شود تا منبت کاران کمتر خسته شوند.

۴- چون سرچکشی چوبی بزرگتر است راحت تر می توان کار کرد. به چکش چوبی تخماق نیز گفته می شود که لغتی ترکی می باشد .

سنگ نفت

سنگی می باشد که پس از سنگ چرح برقی استفاده می شود. سنگ نفت معمولا دورو بوده که یک روی آن نرم و روی دیگر آن زبر می باشد برای روان حرکت کردن تیغه روی سنگ باید روی سنگ نفت، نفت گازوئیل یا روغن ریخت. پس از استفاده باید روی سنگ را پوشاند تا خشک نشود.

سنگهای میله ای یا مفتولی

این سنگ برای سنگ زدن ابزار و قطعات فرمدار مقعر و محدب استفاده می شود. سنگهای میله ای به صورت گرد استوانه ای و مثلثی می باشد. و قابل استفاده برای مغارهای شفره - گلویی و نیم باز می باشد. سنگ نفت تخت را باید در جعبه ای چوبی قرار داد بطوریکه حدود ۱ سانتیمتر آن از لبهی جعبه بیرون باشد. دقت کنید که سنگ نفت در اثر ضربه و فشار می شکند و در صورت شکسته شدن کاربرد خوبی نخواهد داشت.

گیره دستی

که به پیچ دستی نیز معروف می باشد. برای بستن و محکم کردن قطعه کار استفاده می شود، و یا برای پرس کردن قطعات چسب خورده به یکدیگر استفاده می شود گیره های دستی از نظر شکل و اندازه متنوع هستند. گیره های دستی معمولا دارای دو فک هستند که یکی ثابت و دیگری متحرک می باشد. گیره های دستی به صورت سانتی در بازار به فروش می رسند. هنگام بستن چوب برای اینکه فک گیرد روی کار جا نیندازد می توان تکه ای فیبر یا چوب پهن بین فک و قطعه کار قرار داد. گیره های دستی معمولأ قابل حمل و نقل و جابجایی می باشند.

گیره رومیزی یا گیره کله

این گیره ها روی میزکار ثابت می شوند و قطعه کار به آن بسته می شود. جنس گیره های رومیزی یا کله از چدن ریختگی می باشد دارای دو فک - یکی ثابت و دیگری متحرک می باشد اندازهی گیره های رومیز به مقدار باز شدن فک گیره می باشد. گیرهی ۱۵ سانتی یعنی فک گیره حداکثر تا ۱۵ سانتی متر باز می شود روی فک های گیره آج برای محکم نگهداشتن قطعه کار وجود دارد که برای اینکه باعث زخمی شدن قطعه کار نشود تکهای فیبر روی آن می چسبانند. گیره رومیزی از ابزار و وسایل بسیار مهم در منبت کاری می باشد. گیره باید هر چند وقت یکبار روغن کاری شود تا روان حرکت کند.

میزکار

چون در منبت کاری به قطعه کار ضربه وارد می شود. پس بنابراین باید میز محکم باشد تا دوام داشته باشد. میز کار می تواند از چوب باشد یا می توان پایه های آنرا از فلز و صفحهی آنرا از چوب ساخت ارتفاع میز بستگی به قد فرد کارگر دارد ولی ارتفاع آن حدود 80 سانتیمتر باشد مناسب است و طول و عرض آن نیزبستگی به محل کار فرد منبت کار دارد.

روغندان

مخزنی می باشد که روی در آن لولهی باریکی قرار دارد و ضامنی کنار آن که با فشار دادن آن روغن از لوله بیرون می آید و برای روغنکاری از آن استفاده می شود، سنگ نفت گیره های رومیزی، گیره های دستی و... باید هر چند وقت یک بار روغن کاری شوند.

قلم مو و ظرف نفت

یک قوطی یا شیشه دهان گشاد دردار با یک قلم مو یکی از وسایل منبت کاران می باشد معمولا منبت کاران برای نرم شدن چوب و همینطور برای اینکه هنگام کار گوشه های طرح نشکند یا نپرد چوب را آغشته به نفت می کنند. بعد از مالیدن نفت روی چوب باید مدتی صبر کرد تا نفت در چوب نفوذ کند.

چنگال

فلزی است به طول ۱۰ سانتی متر که همانند چنگالی ۳ شاخهی نوک تیز دارد و جهت سوراخ زدن به زمینهی کار استفاده می شود با این کار زمینه کار را سوراخهای ریز زده تا زیباتر شود البته این کار را با میخ نیز می توان انجام داد بعضی منبت کاران از پیچ گوشتی چهارسو استفاده کرده و روی زمینه حالت به علاوه + کوچک حک می شود. معمولا زمینه کارهایی که ناصاف و ناهموار باشند را این چنین می کنند تا ایراد آن کمتر مشخص شود.

ظرف روغن

منبت کاران معمولاً ظرف کوچکی را که داخل آن پنبه قرار داده و درون آن روغن پارافین ریخته در اختیار دارند و هر از چند گاهی نوک مغار را هنگام کار روغنی می کنند تا مغار راحت تر حرکت کند برای این از روغن پارافین استفاده می کنند چون بعد از مدتی روغن از بین می رود و لکه بر جای نمی گذارد.

ابزارهای برقی

ابزارهای برقی مورد استفاده در منبت کاری به دو دسته سنگ چرخ برقی و اره چکشی یا عمودبر تقسیم می شوند.

۱. سنگ چرخ برقی

دستگاهی است برقی و کوچک که یک الکترو موتور در وسط و در طرفین آن دو سنگ گرد قرار دارد که با روشن کردن دستگاه سنگها به حرکت در می آیند. برای خرید و فروش دستگاه قطر سنگ ملاک قرار می گیرد مثلاً سنگ نمرهی ۵ /۱۷ یعنی قطر سنگها 5/17 سانتی متر است در زیر هر سنگ یک گونیای متحرک قرار دارد که در زوایای مختلف تنظیم می شود و بالای هر سنگ یک طلق برای جلوگیری از پرش براده ها قرار دارد. از این سنگ برای تیز کردن انواع وسایل برنده مانند مغار، چاقو، تیغ رنده و... استفاده می شود. جهت گردش سنگ به طرف فرد کارگر می باشد.

۲. اره چکشی یا عمودبر

وسیله ای است دستی برقی که از آن برای برشهای طولی و عرضی استفاده می شود. این دستگاه دارای یک دسته، یک دستگیره، و محفظه ای کائوچوئی که الکترو موتور درون آن قرار دارد و محفظه ای فلزی در جلو دستگاه، که چرخ دنده ها درون آن قرار دارد تشکیل شده است. کلید قطع و وصل معمولاً در زیر دسته قرار دارد. صفحه در پائین دستگاه قرار دارد که گونیان آن محسوب می شود و با پیچ آن شل شده و در زوایای مختلف می توان آن را قرار داد. اگر تیغ ارهی مناسب را به آن ببندند می توان مواد غیر چوبی مانند فلز را نیز با آن برش داد.

تیغه ارهی چوب بر دارای دندانه های متوسط، تیغه ارهی نئوپان بر دارای دندانه های درشت و تیع اره های فلزبر دارای دندانه های بسیار ریز می باشند. فاصله دندانه های تیغ ارهی چوب بر ۳ میلیمتر است و فاصله ی دندانه های تیغ اره نئوپان بر ۴ میلیمتر و فاصلهی دندانه های تیع اره فلزبر، 2/1 میلیمتر می باشد. سعی کنید که ضخامت چوبی که می خواهید برش دهید. از ۳ میلیمتر بیشتر نباشد. در منبت کاری گاهی لازمست برای تاجها و ... برشهایی داده شود که از اره چکشی استفاده می شود.

هنگام کار باید دقت کنید صفحه دستگاه کاملا روی چوب قرار گیرد. پس از اتمام برش هرگز دستگاه را در حالی که روشن است از شیار خارج نکنید بگذارید دستگاه کاملاً از حرکت بایستد و سپس دستگاه را از شیار خارج کنید. در صورتی که باید وسط صفحه ای را برش دهید ابتدا با مته سوراخ ایجاد کنید سپس تیغه را درون آن قرار داده و اقدام به برش کنید. اگر می خواهید قطعه ای را صاف ببرید از گونیای کنار دستگاه استفاده کنید. هرگز دستگاه را در حالیکه روشن و در حال برش هستید از شیار خارج نکنید زیرا امکان شکستن تیغه وجود خواهد داشت.

دریل برقی دستی

از این وسیله جهت سوراخ کاری استفاده می شود. این ماشین تشکیل شده از یک پوستهی خارجی که الکتروموتور یا دستگاه نیرو در آن تنظیم شده و سه نظام آن به الکتروموتور وصل شده کلید قطع و وصل زیر دسته سوار شده و آچار سه نظام که جهت باز و بسته کردن سه نظام و برای جازدان مته از آن استفاده می شود. جهت سوراخکاری ابتدا باید قطعه کار را علامت زده سپس با میخ یا درفش سوراخ کوچکی روی علامت زد تا مته سر نخورد. سپس نوک مته را روی علامت مورد نظر قرار داده و کار را سوراخ کرد. زیر قطعه کار باید چوب زائد قرار داد تا میز کار سوراخ نشود. در منبت کاری دریل نیز کاربرد دارد.

اورفرز یا فرز دستی

دستگاهی است دستی برقی که دارای الکتروموتوری در محفظه ای کائوچوئی می باشد که همانند دریل حرکت چرخشی دارد و تیغه ای به آن وصل شده و جهت ابزار زدن لبه های کار یا روی سطح کار از آن استفاده می شود. دور این دستگاه بسیار بالاست. این دستگاه ها در اندازه های کوچک و متوسط و بزرگ وجود دارند که منبت کاران بیشتر از نوع کوچک آن برای ابزار زدن استفاده می کنند. منبت کاران برای خالی کردن زمینه و بدست آوردن سطحی صاف و یکنواخت از این وسیله استفاده می کنند. تیغه های فرز در انواع و مدلهای مختلف وجود دارد معمولا جنس آنها از فولاد سخت می باشد.

تیغه ها می تواند الماسه باشند. برای ابزار زدن به لبه های کار باید دقت کنید که لبه های کار کاملاً صاف و یکنواخت باشد تا ابزاری صاف و یکنواخت زده شود. هنگام کار حتماً باید به نکات ایمنی توجه نمود. بعضی از منبت کاران خود اقدام به ساخت وسیله ای دستی می کنند و با آن عمل ابزار زدن بخصوص فتیله را انجام می دهند به این به صورت که قطعه فلزی فولادی مانند نوار اره را تهیه کرده و لبهی آن را فرم می دهند و به لبهی کار می کشند و عمل ابزار زدن را انجام می دهند.

نحوه تیز کردن مغارها

مغار در دو مرحله تیز می شود ابتدا باید با سنگ برقی سنگ زده شود سپس با سنگ نفت تیز یا اصطلاحاً چاق شود. مغارهای تخت با زاویه ای حدود ۲۵ تا ۲۸ سنگ زده می شوند. یعنی گونیای سنگ برقی را روی زاویهی فوق تنظیم نموده و مغار را آرام از چپ به راست سنگ زد. برای اینکه تیغه مغار بر اثر حرارت نسوزد باید آن را با مواد خنک کننده خنک کرد مانند نفت، گازوئیل و روغن و در صورت بودن آنها ناچار با آب. مغارهای نیم بازو گلویی از پهلو سنگ زده می شوند و مغار شفره از هر دو طرف سنگ زده می شوند. پس از سنگ زدن باید برای از بین بردن پلیسه های مغار و همچنین تیز کردن آن، آنرا سنگ نفت زد.

برای مغارهای تخت می توان از سنگ نفت تخت معمولی استفاده کرد ولی برای مغارهای نیم باز و گلویی و شفره باید از سنگهای میله ای استوانه ای و مثلثی استفاده کرد البته از این سنگها فقط برای داخل تیغه مغار می توان استفاده کرد برای پشت تیغه مغارها، از همان سنگ نفت تخت باید استفاده کرد. عمل سنگ نفت کشی باید به صورت دایره ای و با حرکت آرام باشد و یا با حرکت به طرف جلو و عقب به صورت آرام انجام شود. عمل سنگ نفت زنی آنقدر باید انجام شود تا مغار خوب تیز شود توضیح اینکه بعد از کار کردن با مغار و با احساس کندی مغار نباید هر دفعه مغار با سنگ برقی سنگ زده شود بلکه باید با سنگ نفت عمل تیز کردن را انجام داد. اگر لبه تیز مغار با اجسام سخت برخورد و پریدگی پیدا کرد ابتدا باید نوک مغار گونیا شود که این کار با سنگ برقی انجام می پذیرد. بعد از تیز کردن مغار، لبه تیز مغار را روی کاغذ بکشید. اگر کاغذ براحتی بریده شد. مغار تیز شده در غیر اینصورت باید مغار سنگ نفت زده شود. به جای سنگ نفت از سنباده های پوست آب و پارچه ای نیز می توان استفاده کرد .

نگهداری و محافظت از مغارها

برای محافظت از مغارها باید سعی شود. تیغه های مغاره به یک دیگر برخورد کنند و همچنین برای اینکه مغارها بر اثر زمین خوردن یا برخورد. با اجسام سخت خراب نشوند باید یک محافظ برای مغار ها در نظر گرفت. بعضی کغار های تخت خارجی خود دارای یک محافظ کائورچوئی می باشد. شمند برای محافظت مغارها می توان جلد چرمی برای آنها ساخت و مغارها را در آن قرار داد را یا برای هر یک از مغارها غلافی چرمی ساخت و یا برای تيغه هر مغیار یک غلاف چوبی یا مقوایی ساخت .