آشنایی با هنر گبه‌بافی در ایران

کسی به تحقیق نمی‌داند که نام گبه از کجا آمده و چه ریشه‌ای دارد و چرا گبه به این نام معروف شده است، عده‌ای از زبان‌شناسان و نویسندگان معتقدند که این لغت به معنی زمخت، ضخیم و سفت و چیزی شبیه به اینها بوده است، چون به فرشی گبه می‌گویند که خوابی بلند دارد و درشت بافته شده است. این نوع زیرانداز توسط عشایر و برای مصارف شخصی بافته می‌شده است. گبه زیراندازی بود برای جلوگیری از نفوذ سرمای زمین و خانواده عشایری را از آن محافظت می‌کرد.

در تاریخ ایران برای اولین بار لغت گبه در گزارشی از استقبال شاه طهماسب صفوی از شاه همایون گورکانی، پادشاه هندوستان که به علت سیاسی و توطئه‌ها و خیانت‌های درباریان مجبور شده بود به ایران فرار کند، آمده است. شاه تهماسب صفوی به شاه همایون گورکانی پناه می‌دهد و برای استقبال از او دستور می‌دهد استقبال بی‌نظیر و جانانه‌ای به عمل آورند، از این رو مدیران برنامه جشن استقبال که سرپرستی آنان را محمدخان اشرف اوغلی بر عهده داشت، در سالن‌ها از قالیچه‌های دو خوابه طلاباف، نمد تیکه کرکی آستر اطلس، گبه و سه قالی دوازده ذرعی کوشگانی (جوشقانی) پهن می‌کنند و روی هفت رأس اسب جل‌های مخمل و اطلس پوشانیده بودند و تنگ قصب بافی ابریشمی بر جل مخمل منقش، تنگ سفید بر جل مخمل سرخ و تنگ سیاه بر جل مخمل سبز بکشند.

آشنایی و شناختی از گبه

گبه نوعی فرش دست‌بافت است که یک تا سه سانتی‌متر خواب دارد، درشت بافت است و به تناسب چله پودهای آن ضخیم است. اسکلت اصلی گبه تار و پود است. در گبه از پود زیاد در هر رج استفاده می‌شود و گاه تعداد آن از سه تا هشت پود در هر رج است. ریشه گبه را به این علت بلند می‌گیرند تا بين رج‌ها به سبب استفاده زیاد از پود كلفت فاصله‌ای ایجاد نشود. و برای پر گوشت بودن و ذرتی نبودن گبه از پرز بلند کمک می‌گیرند. گبه بیشتر به روش «فارسی باف» بافته می‌شود و اما روش «ترکی باف» هم در بین ایلات و عشایر به ندرت دیده می‌شود و گبه‌ها بر روی دارهای افقی (زمینی) بافته می‌شود. گبه کلا از تار و پود گرفته تا ریشه‌ها، از جنس پشم است و مهم‌ترین آفت آن بید است، گبه‌های مرغوب از جنس پشم بهاره می‌باشند و پشم‌ها توسط دست ریسیده می‌شوند و به روش طبیعی و گیاهی رنگ می‌شوند و اینگونه رنگ‌ها در مقایسه با رنگ‌های شیمیایی بسیار با دوام و دارای ثبات و درخشندگی زیادی است. طرح گبه ذهنی و هندسی می‌باشد و به کمک قرینه بافی، طرح‌ها و نقش‌های جذاب که از محیط پیرامون و اطراف بافنده الهام گرفته شده است. واحد بسته‌بندی گبه بقچه می‌باشد و در هر بسته ۲ تا ۴ تخته گبه گذاشته می‌شود.

استاندارد و اندازه گبه

گبه‌هایی که ایالات و عشایر می‌بافتند به علت اینکه برای مصرف شخصی بود، از نظر ابعاد تابع هیچ‌گونه استانداردی نبود و طول و عرض آن بستگی به میل و خواست بافنده گبه داشت و شاید بستگی به بزرگی چادر عشایر بافنده آن. گبه تقریبا در اندازه‌های مختلف بافته می‌شود به ویژه در شرایطی که این فرش نیز به خانه‌های شهرنشینان وارد شده و همچون دیگر فرش‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد. گبه به صورت چهار گوش یا کناره در اندازه‌های ۵/۲×۵/۱ و ۲۰۰×۱۰۰ و ۲۵۰×۱۵۰ و ۵/۳×۵/۲ و ۵/۱×۲ بافته می‌شود. اندازه گبه گاه به درخواست مشتری بستگی دارد و اگر مشتری اندازه گبه را تعیین نکند بافنده گبه خود به هر اندازه‌ای که مایل بود گبه را می‌بافد. اما امروزه با استقبال از آن و تقاضای بازار، گبه در اندازه‌های استاندارد بافته می‌شود.

نحوه بافت گبه

چله کشی فارسی: چله کشی دار افقی (زمینی) ابتدا در محلی باز با استفاده از سه عدد میله فلزی به قطر ۵/۱ سانتی‌متر و طول حدود یک متر عمل چله دوانی انجام می‌گیرد که میله‌ها به طور عمودی در زمین قرار می‌گیرند و فاصله میله اول تا ميله دوم یک متر و میله دوم با سوم به اندازه طول گبه (چنانچه طول گبه ۳ متر باشد فاصله ميله دوم و سوم ۳ متر است) و میله دوم در امتداد میله اول و سوم قرار نگیرد تا کنترل چله کشی با سهولت امکان پذیر باشد.

نخ چله را دور میله اول گره می‌زنند و از سمت میله دوم رد نموده و از سمت چپ میله سوم دور می‌زند. در برگشت و از سمت چپ ميله دوم رد شده از سمت راست میله اول عبور داده خواهد شد به طوری که نخ‌های بین ميله‌ی اول و دوم به صورت ضربدر قرار گیرند، این عمل به تعداد تارهای محاسبه شده بر اساس نقشه گبه یا اندازه دلخواه بافنده تکرار می‌شود. تعداد ۶ الی ۱۲ تار که بستگی به اندازه گبه دارد، برای شیرازه پیچی گبه در طرفین چله اضافه می‌شود.

پس از آماده شدن، چله‌ها باید بر روی دار گبه منتقل گردد که امکان به هم خوردگی و بی‌نظمی در چله وجود دارد. برای جلوگیری از این امر نخ چند لایه‌ای را به اندازه دو برابر عرض گبه در نظر می‌گیرند و نخ‌های دوانده شده را روی میله اول ۲ به ۲ به شکل گیس‌باف گره می‌زنند یا چپ و راست از لابه لای چله‌ها رد می‌کنند، بدین ترتیب نخ‌های چله را دو به دو از هم جدا می‌کنند. انجام این کار برای شمارش و دوخت زدن چله در زیر دار صورت می‌گیرد. پس از اتمام کار چله دوانی، یک رشته نخ از نوع نخ چله به طول ۸ برابر عرض گبه را ۶ لا می‌کنند و آن را تاب می‌دهند و سپس دو سر این نخ ۶ لایه را به صورت کلاف در می‌آورند که به این نخ نزله می‌گویند. نخ‌های چله را که نزدیک به میله سوم هستند، در دسته‌های ۶ تا ۸ تایی به وسیله نخ نزله از یکدیگر جدا نموده، با چپ و راست کردن نخ نزله را به صورت گیس‌بافت در می‌آورند. اگر گبه مورد نظر ۳۰ رجی باشد ۶ تایی و اگر ۴۰ رجی باشد ۸ تایی جدا می‌گردند.

هر ۱۰ گره به منزله رج‌شمار گبه است، از این روش برای گره زدن ریشه‌های اضافی روی سر دار در دستگاه گبه به روش فارسی و تقسیم چله‌ها به طور یکنواخت روی سر دار استفاده می‌کنند.

پس از آماده شدن چله آن را از میله‌ها در آورده جای میله‌ها را با نخ ضخیم یا طناب عوض می‌کنند. سپس چله‌ها را با احتیاط روی دار گبه می‌اندازند. در این مرحله سر دار را از یک طرف وارد چله‌ها نموده (فاصله ميله دوم و نخ نزله) بعد گیس‌باف میله اول را به طناب پیچ مربوط به زیر دار دوخت می‌زنند پس از اتمام کارهای بالا چله‌ها را از بالای سر دار و روی نخ نزله که حالا بالاتر از سر دار قرار گرفته است در دسته‌های چندتایی متناسب با نخ نزله با هم گره می‌زنند. نخ نزله وظیفه تفکیک و جداکننده چله‌ها در عرض گبه در مرحله پایین‌کشی آن را به عهده دارد. پس از اطمینان از پخش صحیح چله در سر دار و زیر دار و یکنواختی آن، به وسیله گاوه و یا پیچ مربوط چله را سفت می‌نمایند. در این نوع چله‌کشی معمولا از تسمه چوبی یا آهنی برای مهار چله‌ها، قبل از شروع گلیم بافی، استفاده نمی‌شود چون مهار چله به زیر دار در این نوع چله‌کشی برای جلوگیری از کیستی و چرخش چله کافی می‌باشد.

کوجی پیچی: برای بستن کوجی چوب یا میله‌ای فلزی به قطر ۴ تا ۶ سانتی‌متر و به اندازه عرض دستگاه انتخاب می‌کنیم. این چوب که همان کوجی است، در ابتدا دو طرف چوب یا میله مذکور را با دو رشته طناب محکم به راست روها می‌بندند و سپس نخ چندلا شده‌ی دیگری که طول آن بیش از طول چوب کوجی باشد، به دو سر چوب سر کوجی و یا به میخ‌هایی که در دو سر چوب زده شده، بسته می‌شود. این نخ که در سرتاسر چوب کوجی قرار گرفته، با نخ باریک دیگری که یک در میان چله‌ها را به وسیله آن جدا می‌کند گره می‌خورد. به طوری که با کشیدن نخ اصلی، چله‌ها قابل کشیده شدن روی کوجی می‌باشند و با کشیدن نخ اصلی به دو سر کوجی امکان پخش بیشتر چله روی چوب کوجی وجود خواهد داشت. از آنجا که چله‌ها در پائین کوجی حالت ذوزنقه دارند، از جمع شدن گبه در طرفین جلوگیری می‌کند. برای پیوند چله به نخ کوجی و تفکیک چله‌های زیر و رو ایجاد فاصله بین آنها ایجاد می‌شود که بعد از کامل نمودن کار جهت پیوند نخ چله به نخ کوجی، دو قطعه چوب زیر سری، در دو طرف چوب کوجی در روی راست روها قرار می‌دهند، تا چوب کوجی بلندتر از سطح چله قرار گرفته شود و نخ‌های زیر و رو نیز مشخص گردند.

زنجیره ‌بافی

عمل زنجیره بافی قبل از بافت گلیم انجام می‌شود و روش بافت به این ترتیب است که نخی دولا شده را که از جنس چله می‌باشد، انتخاب کرده و یک سر آن را به دور اولین جفت چله پیچیده و چله‌ها را جفت جفت (دو تا دوتا) دور زده و این کار را تا اتمام تارها ادامه می‌دهند. این عمل را زنجیره بافی می‌گویند. معمولا چله‌کش‌ها و بافندگان با سلیقه خود از روش فوق برای مهار کردن پودهای گلیم بافی استفاده می‌کنند.

گلیم بافی به روش فارسی: در این نوع گلیم بافی پس از بافت زنجیره فقط از پود ضخیم استفاده می‌شود. این پود باید از جنس چله و هم‌رنگ آن باشد. پود مذکور به طور زیگزاک و به وسیله انگشتان و کف دست در سرتاسر چله عبور داده و با کوبیدن به وسیله دفتین به روی زنجیره هدایت می‌شود و پس از کوبیدن اولین پود، از طریق کوجی و پایین آوردن چوب هاف مجدداً زیگزاک دم کار را به وجود می‌آورند و سر پود قبلی را برای کشیدن پود بعدی با دور زدن و عبور دادن از تارهای شیرازه به روش فوق در سرتاسر چله از بالای زیگزاگ عبور داده و با دفتين آن را می‌کوبند تا روی پود قبلی قرار گیرد، این امر متناسب با اندازه گبه از ۶ تا ۱۵ بار تکرار می‌شود. در این نوع گلیم بافی چون نخ‌های پود و چله با هم حالت به علاوه (+) دارند یکی از زیر و یکی از رو قرار گرفته و چنانچه خوب کوبیده شود و پود از جنس چله باشد حالت بافت پارچه را دارد و دوام گبه را زیاد می‌نماید. در اصطلاح محلی در گویش قشقایی به گلیم بافی شله بافی اتلاق می‌شود.

ملیله بافی: در زمان بافت گلیم (وقتی که نیمی از گلیم بافته شده و یا پس از اتمام آن) چله‌کش‌ها و یا بافندگان، با سلیقه خود، خامه (پشم) را به طول ۵/۱ برابر عرض گبه به صورت دولا (و دو رنگ) انتخاب می‌نمایند و این دو رنگ خامه را از لابه لای چله‌ها و تار زیر و تار رو عبور داده سپس با دفه یا دفتین روی آن می‌کوبند. این عمل را که به گلیم بافی نقش خاصی می‌دهد، ملیله بافی می‌نامند.

نحوه گره فارسی: چرخش نخ (خامه) به دور تار (چله) را که به شکل خاصی انجام می‌گیرد، گره زدن می‌گویند. در روش فارسی باف نخ پرز (خامه) دور یک تار پیچیده می‌شود و نسبت به تار دیگر تقارنی ندارد و پس از رد کردن خامه از لای چله دوم به سمت پشت تار عبور داده و از بین دو تار به سمت روی گبه و یا فرش جلو می‌کشیم و پایین می‌آوریم که با کمک انگشت میانی و سبابه راست نحوه گره زدن انجام می‌شود. و پس از گره زدن با تیغه چاقو که در دست راست بافنده است سر نخ اضافی خامه بریده می‌شود. این گره چون فقط به دور یک تار پیچیده می‌شود و نام گره همانطور که از شکلش پیداست، نامتقارن می‌باشد.

نحوه‌ی پود زدن در گبه

پس از هر رج‌بافت و ریشه زدن که در اصطلاح محلی در گویش ترکی، ایلمه گویند نوبت به پود زدن می‌رسد. در گبه بین ۳ تا ۸ پود در هر رج زده می‌شود و هر چه تعداد پودها کمتر شود بر کیفیت بافت می‌افزاید. همچنین هر چه از پود ضخیم کمتر استفاده شود و یا در اصطلاح محلی «تَب» در هر رج‌بافت به تناسب کمتر باشد، بافت گبه بهتر و دوام آن بیشتر است به طوری که گاه در بعضی از گبه‌ها تنها از یک پود ضخیم و یک پود نازک، همانند فرش، استفاده می‌شود. که پودها از جنس نخ چله است و برای پود ضخیم از نخ چله دو لایه و برای پود نازک از نخ چله یک‌لا استفاده می‌شود.

نحوه‌ی سرکشی

پس از بافت هر رج عمل سرکشی بدین نحو انجام می‌شود: به کمک دست و یا به کمک اره یا قشو سر ریشه‌ها را می‌کشند تا گره محکم‌تر و پشت گبه یکدست شود و نقش و نگارها نیز خود را بهتر نشان دهند.

عمل قیچی زدن: پس از بافت هر رج و بعد از عمل سرکشی، به وسیله قیچی پرزهای اضافی گبه گرفته می‌شود. برای قیچی کردن باید قیچی را با دست راست گرفت و دست چپ را روی آن گذاشت تا تعادل برقرار شود و دستمان نلغزد، آن وقت با دقت قیچی کرد. برای قیچی کردن باید دقت کرد که این کار یکدست و به اندازه مورد نیاز و با توجه به استاندارد انجام گیرد.

شیرازه‌بافی

شیرازه عبارت است از چند تار رنگی (۶-۲) همرنگ که در کناره‌ی زمینه گبه به دور ۲ الی ۶ عدد چله‌ی تار کنار گبه پیچیده می‌شود. بهترین نوع شیرازه، شیرازه متصل است و نسبت به شیراز منفصل از دوام بیشتری برخوردار است. در اصطلاح محلی به شیرازه «کنار پیچ» می‌گویند. و برای استحکام کناره گبه بهترین روش، استفاده از موی بز می‌باشد. شیرازه متصل شامل سه نوع شیرازه می‌باشد:

١. شیرازه‌ی متقاطع ۲. شیرازه‌ی متخاصم ۳. شیرازه‌ی چند ردیفه

گبه بافان بیشتر از شیرازه متخاصم و متقاطع برای گبه استفاده می‌کنند.

پرز گبه: در گبه‌ها به خاطر اینکه در هر رج بافت بین ۳ تا ۸ پود استفاده می‌شود و پرز گبه بلند است و برای اینکه فاصله بین بافت‌ها مشخص نباشد از پرز بلند کمک می‌گیرند و پرز گبه بین ۱ تا ۳ سانتی‌متر می‌باشد. هر چه استفاده از پود در بافت گبه کمتر از ۴ پود شود پرز گبه به نسبت کوتاه‌تر می‌باشد. و در گبه‌هایی که رج‌شمار آنها بین ۳۰ تا ۵۰ می‌باشد و تنها از دو پود (که نحوه زدن آن در بالا توضیح داده شد) استفاده می‌شود. پرز گبه گاه همانند قالی است به طوری که گبه پتویی که ریزترین نوع گبه می‌باشد پرز آن همانند قالی است.

ابزار و لوازم گبه بافی در روش فارسی باف: چاقو (کاردک)، دفتین (دفه)، اره (قشو) و قیچی است و بر روی دار افقی (زمینی) گبه بافته می‌شود.

ابزار و لوازم گبه بافی در روش ترکی باف: قلاب، دفتین (دفه)، اره (قشو) و قیچی است و بر روی دار عمودی (ایستاده) گبه بافته می‌شود.

پایین کشی چله‌ها در روش فارسی باف

در این روش ابتدا باید عرض چله را در سر دار و عرض ابتدای گبه را اندازه‌گیری کرد. در صورت اطمینان از پخش صحیح چله در سر دار، دو طرف چله را در سر دار و دو طرف عرض گبه را در زیر دار علامت گذاری می‌کنند سپس نخ مهار گبه و یا زنجیره را از دو طرف راست روها آزاد نموده، پیچ‌های دستگاه را به اندازه لازم باز می‌نمایند و یا اگر چله‌های دستگاه یا گاوه محکم (سفت) است، گاوه‌ها را در می‌آورند و زیر سری‌های کوجی را برداشته و کوجی را نیز آزاد می‌کنند. در چنین حالتی چله‌ها کمی شل شده، گوه‌های بالای سر دار به راحتی قابل باز شدن هستند.

پس از باز کردن گره‌های چله در سر دار، گبه‌ی بافته شده را پایین‌تر از زیر دار تا می‌زنند و مراحل تراز کردن عرضی و طولی گبه بافته شده را انجام می‌دهند و با فاصله حدود ۱۰ سانتی‌متر به دم کار و رعایت این فاصله در سرتاسر گبه، ضمن قرار دادن نوار چرمی، دوخت می‌زنند و سپس چله‌های اضافی و باقیمانده را که در سر دار است به روش قبلی دسته، دسته می‌زنند و چله‌ها را محکم می‌کنند. در این مرحله باید توجه داشت که پخش چله در سر دار همانند مرحله اول بوده و دو سر آن باید در علامت گذاری قبلی قرار گیرد. در این حال با سفت کردن پیچ‌ها و یا قرار دادن گاوه‌ها سفتی و کشش لازم را برای ادامه بافت به چله‌ها می‌دهند. و زیرسری‌های کوجی را مجدداً در جای خود قرار داده و چوب کوجی را محکم می‌کنند. در عمل دوخت باید دقت شود که فاصله‌های سوزن دوخت کم باشد و نخ‌های دوخت نیز زیاد ضخیم نباشد و حتما از نوار چرمی استفاده گردد تا جای سوزن دوخت با سفت نمودن چله‌ها پاره نشود. در ضمن اندازه عرض گبه در دم کار ممکن است با اندازه اصلی آن در اول گبه تفاوت داشته باشد که باید دقت شود مقدار کم یا اضافه عرض به مقدار مساوی در طرفین قرار گیرد در غیر این صورت گبه از ناحیه دوخت کج می‌شود.

رج‌شمار گبه

رج‌شمار گبه بستگی به سفارش مشتری و یا بافنده دارد، رج‌شمار گبه بین ۱۰ تا ۵۰ می‌باشد. گبه‌هایی که با رج‌شمار بالا بافته می‌شود عمدتا سفارشی بوده و برای شخص خاصی بافته می‌شود. در ایلات و عشایر گبه‌هایی که با رج‌شمار بالایی بافته می‌شد اغلب برای خان‌ها بوده است اما همانطوری که می‌دانید و از اسم گبه پیداست گبه دارای رج‌شمار بالایی نیست و بیشتر گبه‌ها با رج‌شمار دوازده تا بیست بافته می‌شود و گبه‌هایی که با رج‌شمار زیادی بافته می‌شود یا گبه‌های ریزباف همان طرح، رنگ و نقش گبه‌های درشت بافت را دارند اما با ظرافت بیشتر بافته می‌شوند و گاه نیز از طرح‌های جدید و استثنایی در بافت گبه‌های ریز بافت استفاده می‌شود.