آشنایی با هنر خاتم‌کاری ایرانی

ما امروز می‌خواهیم شما را با یکی از هنرهای خاص ایرانی آشنا کنیم! خاتم یا خاتم‌کاری هنر بومی ایران است که بیشتر شبیه کولاژ می‌باشد. مگر اینکه به جای کاغذ و پارچه، آن را با استخوان، چوب، سیم و پوسته ساخته باشید.

از قرن هجدهم تا کنون، خاتم‌ها با مثلث‌های کوچکی چسبانده‌اند و بر روی سطح قطعات دکوراسیونی، ساخته شده اند. قبل از قرن 17، به جای مثلث از مربع استفاده می‌شد. با این حال پس از تهاجم مغولان، ایرانیان با روش تزریق چینی، که با سه مثلث ساده سیاه و سفید انجام می‌شد، معرفی شدند. این الهام هنرمندان ایرانی بود و آنها همه چیزهایی را که قبلا با روش چینی شناخته بودند، با روش خود مخلوط کردند و منجر به ایجاد آثار هنری بهتری شدند.  خاتم‌کاری یکی از هنرهای پارسی در ایران است که در آن سطح محصولات چوبی و فلزی با قطعات چوبی، استخوانی و برش‌های فلزی به شکل‌های متنوعی طراحی شده است.

مواد مورد استفاده در این صنایع می‌تواند طلا، نقره، برنج، آلومینیوم و سیم پیچ خورده باشد. انواع مختلف محصولات خاتم‌کاریشده و کیفیت آنها با اندازه و طراحی هندسی خوبی شناخته شده اند. در این هنر معمولا قطعه‌های کوچک‌تر ارزش بسیار زیادتری دارند.

این صنایع دستی شامل الگوهای برنزه (به طور کلی ستاره ای)، با چوب نازک (آبنوس، تیک، زییزیفوس، نارنجی، گل رز)، برنج (برای قطعات طلایی) و استخوان شتر (قسمت‌های سفید) است. از عاج، طلا یا نقره نیز می‌توان استفاده کرد. این میله‌ها در تیرهای مثلثی مونتاژ می‌شوند و به منظور ایجاد یک مفهوم هندسی مانند ستاره‌ای شش شاخه که در شش ضلعی قرار دارد، مونتاژ و می‌چسبانند.

در بعضی موارد، استوانه‌ها به استوانه‌های کوتاه‌تری برش داده می‌شوند و سپس بین دو صفحه چوبی، قبل از اینکه برای آخرین بار برش داده شوند، در ترمینال‌های عرضی 1 میلی متر فشرده و خشک می‌شوند. این بخش‌ها قبل از پوشاندن لایه ها، روی جسم تزئین شده اند تا قبل از پوشاندن لاک، آن‌ها را پوشانده و بچسبانند.

ترانس نیز می‌تواند با گرم شدن به منظور قرار گرفتن در اطراف اشیاء نرم شود. بسیاری از اشیاء از جمله جعبه جواهرات، تخته شطرنج، لوله ها، میزها، فریم‌ها یا ابزارهای موسیقی میتوانند به این شکل تزئین شوند.

طراحی و استفاده

طراحی یک جعبه جواهرات بسیار دقیق است. در هر سانتی‌متر مکعب فضا، تا تقریبا 250 قطعه از فلز، استخوان، عاج و چوب کنار هم قرار می‌گیرند. این هنر در ایران از مدت‌ها پیش وجود داشته است.

جعبه‌های تزئینی در دوران صفوی از اهمیت ویژه ای برخوردار بودند، زیرا هنرمندان از این هنر در درب ها، پنجره ها، قاب آینه، جعبه قرآن، قلم و قلمدان ها، فانوس‌ها و مقبره‌ها استفاده می‌کردند.

تزئینات درهای مکان‌های مقدس، عمدتا از نقاشی‌های تزئینی تشکیل شده اند. این نمونه‌ها در شهرهای مشهد، قم، شیراز و ری دیده می‌شود. در دوران صفویه، هنر گلدان در شهرهای جنوبی ایران، به ویژه در اصفهان، شیراز و کرمان، رونق یافت.

یک میز مجهز، که یکی از شاهکارهای قطعی این هنر است، اخیرا جایزه اول و مدال طلا را در یک نمایشگاه هنری در بروکسل به دست آورد. این میز در حال حاضر در موزه ملی واشنگتن حفظ شده است. همچنین در برخی از ساختمان‌های سلطنتی، درب‌ها و اقلام مختلف ساخته شده اند و اتاق‌های تزئین شده با تزئینات سعدآباد و کاخ مرمر در تهران از جمله شاهکارهای این هنر هستند. در دوران صفویه، خاتم‌کاریدر دربار بسیار محبوب بود و شاهزاده‌ها در کنار هنر موسیقی یا نقاشی این تکنیک را یاد می‌گرفتند.

در قرن هجدهم و نوزدهم، خاتم‌کاریبا ایجاد مدارس هنر در تهران، اصفهان و شیراز، در زمان سلطنت رضا شاه، بسیار کاهش یافت. این تکنیک‌ها با استفاده از فن آوری‌های چین و بهبود آنها با مهارت‌های فارسی، بیش از 700 سال طول می‌کشد و هنوز هم در شیراز و اصفهان آنها را تمرین می‌کنند.

وضعیت فعلی

در حال حاضر، این هنر در اصفهان، شیراز و تهران اجرا می‌شود. رشته کارشناسی ارشد تزئین با حفظ عرف هنری خود، نوآوری‌های بزرگی در این هنر زیبا به ارمغان آورده است.

کار با چوب یکی از هنرهای برجسته ایرانی است و نیاز به مهارت هنری دارد. در این کار از چوب، عاج یا استخوان در اشکال ساده یا پیچیده برای  خاتم‌کاری استفاده می‌کنند.

نمونه‌های عالی این هنر در مساجد، قصر‌ها و ساختمان‌های تاریخی یافت می‌شود. برخی از آثار ایرانی در موزه‌های داخل یا خارج از کشور حفظ می‌شوند. در این هنر، تصاویر برگ ها، گل ها، پرندگان و حیوانات غالب هستند.

چوب مشبک، که بعدها به هنر خیره کننده ای تبدیل شد، توسط صنایع دستی ساخته شده است. درب‌های قدیمی و پنجره‌های ایران از نظر زیبایی معروف هستند. تصاویری بر روی چوب‌های طبیعی در رنگ‌های گوناگون، تزئین و حک شده اند. پس از اتمام کار، اثر تولید شده به سطح مطلوبی می‌رسد. هنر و صنایع دستی در گردشگری ایران بسیار حمایت می‌شوند

خاتم‌کاری بخشی از میراث هنری ایران است. پشتیبانی رسمی تمام افراد می‌تواند به حفظ این میراث برای نسل‌های آینده کمک کند.

به درستی روشن نیست که خاتم‌سازی از چه زمان و در کجا به وجود آمده است اما‌ می‌توان ادعا کرد آنگاه که دستان هنرمند ایرانی با خاتم آشنا شد، آنچنان آن را دگرگون کرد که امروزه کمتر کسی این هنر را یک هنر غیر ایرانی‌ می‌داند. کاربرد خاتم به ادوار قبل از ورود اسلام به ایران باز‌ می‌گردد. در قرون اولیه‌ی اسلامی نیز نوعی هنر تزئینی سطح یا خاتم ساده در ایران وجود داشته است که امروزه آن را خاتم مربع‌ می‌گویند. اجزاء تشکیل دهنده این خاتم به جای مثلث، قطعاتی به شکل مربع، مستطيل، متوازی الاضلاع و لوزی است. این شیوه ساخت تا قرن‌ها پس از ظهور خاتم از نوع امروزی نیز ادامه داشته و از قدیمی‌‌‌‌‌ترین نمونه‌‌‌های آن بخشی از سقف مسجد جامع عتیق شیراز است که در تزئین آن از شیوه خاتم‌بندی استفاده شده است.

پیش از حمله مغولان هنر تزئینی دیگری که اکنون لایه‌کوبی نامیده‌ می‌شود رواج داشته است که ممکن است بستر مناسبی برای ظهور نوع جدیدی از خاتم در دوره‌‌‌های بعدی، به ویژه در دوره‌ی سیطره مغول بر این کشور بوده باشد. در این هنر از چوب، استخوان و فلز استفاده شده و نقش‌های اجرائی آن عمدتاً هندسی، ستاره و گاهی نیز نقوش نخلی پردار است. شیوه‌ی کار، مواد و نقش‌های استفاده شده در آن را‌ می‌توان مقدمه‌ی نوعی معرق خاتم در دوره ایلخانی و تیموری دانست.

خاتم‌سازی در واقع هنر آراستن سطح اشیاء چوبی به صورتی شبیه به موزائیک با مثلث‌های کوچک است و این مثلث‌ها هر چه ظریف‌تر و طرح‌ها و اشکالی که با این مثلث‌ها به وجود‌ می‌آید هر چه منظم‌تر باشد خاتم مرغوب‌تر است. البته مرغوبیت مواد اولیه‌ی به کار رفته در خاتم نیز باعث بالا بردن ارزش آن‌ می‌گردد.

تاریخ کهن‌‌‌‌‌ترین نمونه موجود خاتم، از روزگار صفویان فراتر نمی‌رود. اما مدارک تاریخی وجود هنر خاتم‌سازی را که نام متداول آن در دوره صفویه خاتم‌بندی بوده، به روزگار پادشاهی جلایریان ثابت‌ می‌کند.

آثاری که از زمان صفوی باقی مانده، نشان می‌دهد که این هنر در زمان صفوی رواج کامل داشته است و درهای کاخ‌ها، رحل‌های قرآن، صندوق‌های مقابر و صندلی‌ها را خاتم‌کاری‌ می‌کردند. صندوق مرقد حضرت علی ابن ابیطالب (ع) در نجف از ظریف‌ترین شاهکاری خاتم‌سازی است که به دست استادی شیرازی ساخته شده و از زمان صفوی باقی مانده است و نیز قسمت‌هایی از صندوق منبت مقبره شیخ صفی در اردبیل از خاتم است. همچنین در عصر صفویه بازار ویژه‌ای در اصفهان برای ساخت خاتم موجود بوده است. هنر خاتم‌سازی تا روزگار زندیه به ویژه در شیراز، از رونق خوبی برخوردار بود، اما در دوره‌ی قاجاریه به تدریج رو به انحطاط گذارد و آثار این دوره از ارزش کمتری برخوردار بودند.

در حال حاضر کماکان شیراز مهمترین مرکز تولید محصولات خاتم است. علاوه بر شیراز خاتم‌سازی در شهرهای اصفهان، گلپایگان و تهران نیز رواج دارد و خاتم‌سازان محصولات متنوعی را تولید و عرضه‌ می‌کنند. گاهی اوقات خاتم‌سازان شیرازی و تهرانی خاتم را با هنر دیگری به نام معرق‌ می‌آمیزند که به آن هنر خاتم معرق که دارای جلوه زیبایی‌ می‌باشد‌ می‌گویند.

برای تولید محصولات خاتم از مواد اولیه‌ی گوناگونی استفاده‌ می‌شود که در کمتر صنعت دستی دیگری این چنین تنوع مواد به چشم‌ می‌خورد. این مواد و مصالح عبارتند از: انواع چوب مانند چوب فوفل به رنگ سیاه و قهوه‌ای تیره که در قسمت حاشیه‌ای خاتم استفاده می‌شود، چوب بقم به رنگ قرمز، چوب آبنوس، چوب نارنج، چوب افرا به رنگ قهوه‌ای که پس از بریدن مثلث‌های خاتم آن را با مواد شیمیائی و مصنوعی به رنگ زرد یا قرمز در‌ می‌آورند، چوب کیکم برای سائیدن مثلث‌ها و بغل شش‌ها از آن استفاده‌ می‌کنند، چوب شمشاد به رنگ طبیعی زرد، چوب تبریزی یا کبوده در قسمت پشت خاتم، در واقع آستر آن از این چوب که بسیار نرم بوده و رنگ آن سفید‌ می‌باشد استفاده‌ می‌کنند، چوب عناب که تا حدودی جایگزین چوب بقم شده و دارای رنگ قهوه‌ای مایل به قرمز می‌باشد که با رنگ‌های شیمیایی و مصنوعی آن را به رنگ قرمز در‌ می‌آورند، چوب گردو که آن را با رنگ‌های شیمیایی به رنگ سیاه در‌ می‌آورند. در کل‌ می‌توان گفت که از چوب‌های آبنوس برای مثلث‌های سیاه، فوفل برای مثلث‌‌‌های قهوه‌ای، بقم و عناب برای مثلث‌‌‌های قرمز و نارنجی، افرا و شمشاد برای رنگ‌های زرد استفاده‌ می‌کنند.

علاوه بر چوب از انواع استخوان و عاج مانند عاج فیل (به رنگ طبیعی سفید که به علت گرانی فقط در برخی از خاتم‌های گران قیمت و اعلا استفاده می‌شود)، استخوان شتر (که پس از شش‌ماه خواباندن در آب آهک آن را به رنگ کاملاً سفید در‌ می‌آورند و یا به صورت رنگ طبیعی سفید مورد استفاده قرار‌ می‌گیرد و یا با مواد شیمیایی آن را به رنگ سبز در‌ می‌آوردند)، استخوان گاو و اسب (به رنگ طبیعی سفید است ولی با مواد شیمیایی آن را به رنگ‌های متفاوت از جمله سبز در‌ می‌آورند و به علت رنگ‌پذیری بیشتر، نسبت به استخوان شتر بیشتر مورد استفاده قرار‌ می‌گیرند). همچنین از انواع مفتول‌های فلزی مانند مفتول برنجی (برای رنگ زرد براق به جای طلا مورد استفاده قرار‌ می‌گیرد ولی دارای ثبات رنگی و استحکام کافی نیست)، مفتول طلائی و مفتول نقره‌ای (برای رنگ سفید براق) و گاهی نیز از آلومینیم استفاده‌ می‌کنند.

در گذشته برای تهیه مثلث‌های مفتولی به وسیله دستگاهی به نام حدید آن را به فرم و شکل مثلث در‌ می‌آوردند و بر روی سندان با چکش و قلم مخصوص بر روی آن‌ می‌کوبیدند تا مفتول دلخواه را برای خاتم آماده کنند اما در حال حاضر از نوردهایی که به شکل مثلث است برای شکل دادن مثلث‌ها استفاده‌ می‌کنند. محصولات دیگری مانند صدف (برای تامین رنگ سفید براق در خاتم‌‌‌های درجه یک استفاده می‌شود)، نخ پرک (برای پیچیدن مثلث‌ها و پره‌ها و گل‌ها از نخ‌های گوناگون با ضخامت‌های متفاوت استفاده می‌شود که از جمله معروف‌ترین آنها نخ پرک است)، سریشم (پس از گرم کردن برای چسباندن خاتم روی ظروف و اشیاء گوناگون استفاده‌ می‌شود) و چسب و لاک (پس از صیقل دادن و پرداخت کردن خاتم در سه نوبت روی اشیاء زده‌ می‌شود تا مانع از جذب رطوبت شود ولی در حال حاضر از ماده دیگری به نام پولیستر به جای لاک استفاده‌ می‌کنند که ماده‌ای شیشه‌ای مانند و غیرقابل سوخت است) نیز در این هنر مورد استفاده قرار‌ می‌گیرد.

خاتم در اصل در دو قسمت استفاده‌ می‌شود: خاتم حاشیه و خاتم متن. مهمترین نقوش حاشیه خاتم عبارتند از: حاشیه جوسیمی، حاشیه شمسه‌دار، حاشیه لوزی، حاشیه جوئی، حاشیه برگی، حاشیه تو گلو استخوان، حاشیه نیم‌طره و حاشیه کپه‌ای. مهمترین نقوش به کار رفته در متن خاتم عبارتند از: طاقی، تو گلو سبز، پره واروی شمسه‌دار، عالم زر، ابری دو دوری، پره واروی بغل شش سیمی، خاتم هشت و چهار ترنج.

نحوه و ترتیبی که مثلث‌ها را در کنار یکدیگر‌ می‌چسبانند در متن و حاشیه مختلف بوده و دارای اسامی زیر است:

۱. زنجیر سیمی

۲. طاقی بیست

۳. پره شانزده تایی

۴. تو گلو سبز

۵. زنجیره سیمی شمسه‌دار

۶. طرح خاتم پره‌وار و شمسه‌دار

۷. حاشیه لوزی

۸. شمسه‌دار

۹. حاشیه جویی

۱۰. حاشیه جو سیمی

۱۱. حاشیه

۱۲. عالم زر

۱۳. ابری

۱۴. نیم طره

۱۵. کپه‌ای

۱۶. پنج‌لایی

۱۷. شش‌لایی

۱۸. طرح حاشیه تو گلو استخوانی

۱۹. طرح خاتم متن شش سیمی

۲۰-. شمسه‌دار لایه‌دار

۲۱. حاشيه طاقی

در خاتم‌سازی اصطلاحاتی به کار برده‌ می‌شود که برخی از آنان به این شرح‌ می‌باشد:

مثلث، جووی، بغل شش، پره، پره وارو، کاردی، تو گلوئی، قاطعی، اووه، لایه، گل، گل حلقه شده، قامه، تو گلو مروارید، آلت، برش خاتم، توره، توکاس، جازنی، حلقه کردن، زبانه، ستاره، شش، شش مبدأ، شمسه، قائمه کردن، کله چسبان، لا، گل کردن، گره اندر گره، یک گندگی و... اشاره کرد.