آشنایی با مهم‌ترین پارچه‌های دستباف ایرانی (بخش دوم)

در این مطلب به یک سری پارچه دستباف ایرانی و همچنین استفاده از آنها می پردازیم:

حمام سری یا «جاجیمچه»

جاجیمچه از جمله زیراندازهایی است که علی رغم بافت و طرح‌های ساده‌ی آن، از زیبایی خاصی برخوردار است و متقاضیان فراوانی در بازارهای داخلی و خارجی دارد.

جاجیمچه در استان مازندران که یکی از مراکز اصلی تولید این نوع محصول می‌باشد، به حمام سری نیز معروف است که این نامگذاری مؤید نخستین کاربرد سنتی آن در منطقه است. به هر حال مراکز تولید این محصول در استان مازندران شامل قریه‌‌ی زیارت گرگان، آلاشت، رسکت علیا از دهستان کهنه ده از توابع بخش دودانگه شهرستان ساری و... بوده و افزون بر استان مازندران، این محصول هم اکنون در روستای دروار دامغان و کلاته خیج شاهرود در استان سمنان نیز تولید می‌گردد.

جاجیمچه در اندازه ۷۰ × ۱۱۰سانتیمتر بوده و به وسیله‌‌ی دستگاه‌های ساده‌ی بافندگی از نوع دو وَردی یا چهار وَردی بافته می‌شود. برای تولید جاجیمچه از نخ پنبه‌ای به عنوان تار و از کرک یا نخ پشمی به عنوان پود استفاده می‌گردد. نخستین مرحله‌‌ی تولید این محصول را همانند دیگر دستباف‌های ایرانی، چله کشی تشکیل می‌دهد و طی این مرحله بافنده با کوبیدن چند میخ یا میله‌‌ی آهنی بر روی زمین، نخ‌های تار (چله) را به میزان مورد نیاز جهت عرض پارچه به صورت موازی و مرتب به دور میخ‌ها می‌پیچد که معمولاً تعداد نخ تار برای تولید یک تخته جاجیمچه با عرض ۷۰ سانتیمتر، حدود ۲۸۰ تار می‌باشد. بعد از این مرحله، چله به کارگاه منتقل و بر روی دستگاه بافندگی قرار می‌گیرد که اصطلاحاً به این کار وردچینی گفته می‌شود. در مرحله‌ی وردچینی نخ‌های تار به صورت یکی در میان از سوراخ‌های ورد و میل میلک و شانه‌‌ی دستگاه عبور داده شده و بر روی پیش نورد و سپس نورد که در طرفین دستگاه قرار گرفته محکم می‌شود.

دستگاه‌های بافندگی سنتی در اکثر مناطق روستایی ایران از جمله روستاهای استان‌های مازندران و سمنان دو وَردی یا چهار وَردی است و ترتیب عبور نخ‌های تار از سوراخ‌های میل میلک این گونه است که نخ‌های فرد مثلاً تار اول، سوم، پنجم و... در سوراخ‌های میل میلک لنگه‌‌ی ورد اول و نخ‌های زوج مثلاً تار دوم، چهارم، ششم و... از سوراخ‌های لنگه‌‌ی ورد دوم و همچنین شانه عبور داده می‌شود.

حال در اثر بالا کشیدن لنگه‌‌ی ورد اول، تمام نخ‌های فرد بالا رفته و نخ‌های زوج پایین می‌آید و مابین آنها دهنه‌ای ایجاد می‌شود که ماکوی حامل نخِ پود (که معمولاً از پشم یا کرک است) از وسط آن عبور می‌نماید و این عمل در مرحله‌‌ی دوم بدین ترتیب تکرار می‌شود که لنگه‌‌ی ورد دوم بالا رفته و لنگه‌‌ی ورد اول پایین می‌آید و باز با ایجاد دهنه‌ای ماکویی حامل نخ پود، از دهنه عبور می‌نماید که پس از قرار گرفتن نخ پود شانه یا دفتین مطابق شکل زیر با ضربه‌ای مناسب، پود آخری را کنار پودهای دیگر قرار می‌دهد و با تکرار این عملیات، پارچه بافته می‌شود.

قابل ذکر است که جاجیمچه‌‌ی تولیدی در روستاهای مازندران از رنگ‌بندی سنتی‌تری برخوردار بوده و اکثراً با استفاده از دستگاه‌های دو وَردی بافته می‌شود و جاجیمچه‌‌ی تولیدی در مناطق روستایی سمنان از رنگ‌های ملایم‌تر و به اصطلاح شهری پسند، برخوردار می‌باشد. ضمناً در حال حاضر از جاجیمچه به عنوان سجاده و زیر انداز و در صورت تکمیل آن به عنوان پشتی، کیف و ساک و... استفاده می‌شود.

چوقا

چوقا یا چقا یا چوغا که به عبای دهقانی و عشایری نیز معروف می‌باشد، در واقع کت دراز و بی‌آستینی است که مردان عشایر و روستایی به خصوص در استان‌های خوزستان، چهارمحال و بختیاری، گیلان و برخی از نقاط پشتکوه در استان اصفهان به صورت عبا روی لباس‌های دیگر خود می‌پوشند. 

تولید کنندگان این نوع پارچه را اکثراً زنان بافنده‌ی روستایی تشکیل می‌دهند که با استفاده از دستگاه‌های بسیار ساده‌‌ی بافندگی که دارای عرض حداکثر ۷۰ سانتیمتر می‌باشد، چوقا را تولید می‌نمایند.

چوقا معمولاً دارای دو رنگ سیاه و سفید (یا سرمه‌ای و سفید) است که به صورت قواره‌ای به عرض ۷۰ سانتیمتر و طول حداکثر حدود ۳۵۰ سانتیمتر بافته می‌شود و به دو تکه بریده شده و از به هم دوختن قطعات بریده شده، چوقا یا عبای دهقانی و عشایری حاصل می‌گردد. طرح نیمه‌ی بالایی چوقا از نوارهای متعدد پهن، سرمه‌ای یا سیاه ولی طرح نیمه‌ی پایینی فقط از چند خط تشکیل می‌شود. این دو نیمه را به طور افقی به هم می‌دوزند و حدود یک چهارم هر یک را از انتها برمی‌گردانند و از قسمت بالا می‌دوزند تا در جایی که دو انتها در برابر یکدیگر قرار می‌گیرند، شکاف یک جیب در جلو پدید آید. شکاف‌های بازو نیز در حاشیه‌های بالایی ایجاد می‌شود. 

مواد اولیه‌‌ی مورد مصرف در بافت چوغا تا چند سال قبل، پشم دستریس بسيار ظریفی بود که در محل تولید چوقا قابل تهیه بود. ولی امروزه از پشم ریسیده شده توسط کارخانجات نیز استفاده می‌گردد.

در هر حال مواد اولیه‌‌ی چوقا را نخ پشمی و نخ پنبه‌ای تشکیل می‌دهد. ضمن آنکه باید گفت چوقا می‌تواند تماماً از نخ پشمی یا تماماً از نخ پنبه‌ای و نیز با استفاده از نخ پنبه‌ای (معمولاً نمره ۱۰) به عنوان تار و نخ پشمی به عنوان پود، تولید شود که نوع تار و پود پنبه‌ای آن معمولاً مخصوص فصل تابستان است و در فصول دیگر سال کاربرد چندانی ندارد.

گلیمچه‌ی توليدى در روستای متکاذین استان مازندران

روستای متکاذین که در فاصله‌ی ۱۰۰ کیلومتری ساری، مرکز استان مازندران قرار دارد، از توابع شهرستان بهشهر بوده و فاصله‌اش تا مرکز این شهر حدود ۵۵ کیلومتر است. در روستای مذکور که حدود ۱۳۰ خانوار جمعیت دارد، نوعی دستباف بسیار زیبا و کاملاً سنتی به نام گلیمچه تولید می‌گردد. برای تولید این محصول از همان دستگاه‌های سنتی استفاده می‌گردد و برای تار گلیمچه از نخ پنبه‌ای ۱۲/۲۰ و جهت پود آن از کرک یا نخ پشمی ۲/۵ استفاده می‌شود. 

برای تولید هر گلیمچه که در ابعاد ۷۰×۱۱۰ سانتیمتر می‌باشد حدود ۱۵۰ گرم نخ پنبه‌ای و حدود ۱۰۰۰ گرم نخ پشمی رنگ شده به کار می‌رود. نقش‌های گلیمچه کاملاً سنتی بوده و این نقش‌ها با دست و در جریان بافت ایجاد می‌گردد و در واقع حاصل پودگذاری اضافی می‌باشد. از گلیمچه به عنوان زیرانداز و همچنین برای تهیه‌ی پشتی استفاده می‌گردد.

خورجین تولیدی در جرقویه‌‌ی اصفهان

اگر چه خورجین بافی در برخی از مناطق روستایی و عشایری کشورمان رایج است ولی خورجین تولیدی در روستاهای جرقویه‌‌ی اصفهان از کیفیت مطلوب‌تر و رنگ‌بندی و طرح زیبایی برخوردار می‌باشد. 

در روستاهای جرقویه که در فاصله‌‌ی ۱۴۰ کیلومتری اصفهان قرار دارد، صنعتگران با استفاده از نخ پنبه‌ای نمره ۱/۵ یا نمره ۱/۱۰ و گاه نخ ویسکوز به عنوان تار، و نخ پنبه‌ای نمره ۱/۲ یا نمره ۱/۵ به عنوان پود و به کمک دستگاه‌های ساده‌‌ی بافندگی اقدام به تولید خورجین می‌نمایند. 

خورجین بافان جهت پیاده کردن طرح‌ها و نقش‌ها که تماماً هندسی بوده و طرح‌‌‌هایی نظیر سرو و بازوبندی و نظایر آن را شامل می‌شود، نیز از نخ‌های پنبه‌ای رنگین یا نخ‌های ویسکوز الوان استفاده می‌نمایند و با کمک دست و در جریان بافت محصول، اقدام به پیاده کردن طرح می‌نمایند، به طوری که می‌توان گفت نقش‌ها و طرح‌ها حاصل پودگذاری اضافی و بافت ناخنی می‌باشد.

خورجین در عرض۳۰ تا ۹۰ سانتیمتر و به صورت قواره بافته می‌شود و پس از اتمام بافت، زنان اقدام به بریدن قواره با توجه به طرح و اندازه و سپس دوردوزی آن نموده، به این ترتیب خورجین در اندازه‌های مختلف حاصل می‌گردد. به طور کلی خورجین در سه اندازه‌‌ی کوچک (برای پشت دوچرخه)، متوسط (برای پشت موتور) و بزرگ (برای قرار دادن بر پشت حیوان) تولید می‌گردد و روستاییان از آن برای حمل علف، یونجه، حبوبات و... استفاده می‌نمایند، ضمناً خورجین‌های تولیدی به دلیل طرح و نقش زیبا و بافت مطلوب آن، نزد اهالی شهرها نیز متقاضیان فراوانی دارد.

چنته

چنته نوعی کیف دسته بلند است که در حال حاضر در برخی از مناطق روستایی، عشایری و نیز پاره‌ای از نقاط شهری تولید می‌شود. یکی از مناطق تولید این محصول، روستاهای استان‌های مازندران و فارس است.ضمن آنکه باید گفت، چنته می‌تواند با رویه‌ای از قالی یا گلیم نیز تولید شود که در چنین حالتی قسمت پشت جیب آن از بافت ساده‌ای برخوردار خواهد بود. در هر حال پس از اتمام بافت چنته، اگر تماماً از پارچه باشد، اقدام به دوردوزی و تهیه دسته‌‌ی بلند آن می‌شود و اگر دارای رویه‌ای از قالی یا گلیم باشد، ابتدا قسمت پشت جیب آن، که دارای بافتی ساده ولی متناسب با رویه است، بافته می‌شود و سپس از به هم دوختن رویه و قسمت پشت به یکدیگر و تهیه‌‌ی دسته‌‌ی بلند چنته و نیز در مواردی استفاده از منگوله‌های رنگین نخی، اقدام به تکمیل آن می‌شود.

از چنته در مناطق شهری به عنوان کیف و برای قرار دادن و حمل برخی از وسایل شخصی یا به عنوان کیف خرید استفاده می‌شود ولی از این محصول در مناطق روستایی و عشایری به عنوان محل مناسبی برای نگهداری و حفاظت کلام ا...، نگهداری مدارک و نیز نگهداری نمک و برخی دیگر از مواد خوراکی استفاده می‌گردد.

ترمه

چنین به نظر می‌رسد که بافت ترمه به عنوان یکی از ظریف‌‌‌‌ترین و زیباترین محصولات دستباف کشورمان از اوایل دوره‌‌ی صفویه در ایران رواج یافته است زیرا قبل از این دوران آثاری از ترمه‌های ایران بر جای نمانده است. ترمه پارچه‌ای ظریف است که از کرک یا پشم یا ابریشم طبیعی و امروزه تا حدودی با بهره گیری از نخ ویسکوز، (ابریشم مصنوعی) و با استفاده از طرح‌های اصیل و سنتی و به کمک دستگاه‌های بافندگی از نوع ساده یا ژاکارد بافته می‌شود.

هرچند که در خصوص زادگاه ترمه بین محققان و پژوهشگران وحدت نظر نیست و عده‌ای بر این عقیده‌اند که ترمه بافی ابتدا از کشمیر آغاز و سپس به ایران آمده و برخی دیگر زادگاه آن را ایران می‌دانند که بعدها به کشمیر راه یافته ولی در هر حال نمی‌توان منکر این واقعیت شد که ترمه‌بافی در ایران توسط طراحان هنرمند و با به کارگیری طرح‌های اصیل و سنتی ویژه‌ی کشورمان، اعتبار خاصی یافته است.

ترمه‌بافی هم‌ اکنون تا حدودی در شهرهای یزد و کرمان رواج دارد که البته تولید آن بیشتر با استفاده از دستگاه ژاکارد صورت می‌گیرد.

در ابتدا برای تار و پود ترمه از کرک استفاده می‌گردید. ولی امروزه به جای کرک از پشم مرغوب استفاده می‌شود. ضمن آنکه بافت ترمه با استفاده از تار و پود ابریشمی هم در گذشته و هم در حال همچنان مرسوم و متداول است. دستگاه ترمه‌بافی از نوع چهاروردی است و برای بافت ترمه نیاز به یک نفر بافنده و یک نفر گوشواره کش است.

استادکار در قسمت پایین و پشت دستگاه می‌نشیند و گوشواره کش در بالای دستگاه استقرار می‌یابد و کارش انتخاب و تعیین نخ‌های مخصوص جهت ایجاد نقش بر روی پارچه و هدایت نخ‌ها به پایین برای انجام کار بافت است لذا طرح‌های زیبایی که بر روی ترمه مشاهده می‌شود، حاصل همکاری و هماهنگی استاد کار بافنده و گوشواره‌کش است.

بافت ترمه با دستگاه‌های ساده‌ی بافندگی و به گونه‌ای که شرح آن گذشت، به بافت ترمه‌‌ی انگشتی هم معروف بوده و نیاز به صرف وقت و دقت و مهارت فراوان دارد و لذا به کمک دستگاه‌های ساده تنها می‌توان به تولید حدود ۱۵ تا ۲۰ سانتیمتر ترمه‌ی مرغوب دست یافت ولی با استفاده از دستگاه ژاکارد که در واقع کار گوشواره‌کش در دستگاه‌های ساده‌‌ی بافندگی را انجام می‌دهد، تولید کمی افزایش یافته و به حدود ۷۰ سانتیمتر در روز می‌رسد. لازم به توضیح است که در خصوص بافت ترمه تمامی مقدمات و مراحل آماده سازی نخ می‌بایست صورت گیرد و در واقع پس از شستن پشم، ریسیدن و رنگرزی نخ است که بافت شروع می‌شود. در مورد رنگرزی پشم یا کرک یا ابریشم مورد مصرف در ترمه‌بافی باید گفت که تا گذشته‌ای نه چندان دور صرفاً از رنگ‌های طبیعی و اکثراً نباتی استفاده می‌شد و مثلاً برای تهیه‌ی رنگ آبی یا آبی تیره از نیل، قرمز از ریشه‌‌ی روناس، زرد روشن از برگ مو و... استفاده می‌گردید. ولی امروزه غالباً رنگ‌های شیمیایی جایگزین رنگ‌های نباتی شده است.

رنگ‌های مصرفی در ترمه و به خصوص متن آن را عنابی، قرمز روشن، سبز، نارنجی و سیاه، تشکیل می‌دهد و طرح‌‌‌هایی که در ترمه کاربرد دارد طرح‌‌‌هایی نظیر بته جقه، بته‌‌ی خرقه، شاخ گوزنی درهم، بته بادامی، بته سروی، راه راه، امیری، محرمات و... می‌باشد.

ترمه بافی به شکل سنتی آن، هم اکنون در یزد صورت می‌گیرد. 

از ترمه به عنوان پرده‌ای، بقچه، رومیزی، جانمازی و نیز در تهیه‌‌ی انواع لباس‌های زیبا استفاده می‌گردد. ضمن آنکه از این پارچه‌‌ی ظریف و به صورت تکمیلی آن می‌توان انواع کیف‌های زنانه و مردانه و نیز پشتی را تولید و عرضه نمود.

همان‌گونه که ذکر شد، ترمه در ایران و کشمیر تکامل می‌یابد و هنرمندان ایرانی و کشمیری انواع ترمه را که در تمامی نقاط دنیا متقاضیانی داشته است، تولید و عرضه می‌نمودند که ذیلاً به انواع ترمه‌های ایرانی و کشمیری اشاره می‌شود: 

شال چارقدی: اندازه‌‌ی آن حدود ۱۵۰ x۱۵۰ سانتیمتر بوده و برای روسری یا بقچه به کار می‌رفته و هم لچک ترنجی آن متداول بوده و هم نوع گلدار آن.

شال بندی: نقشه‌‌ی این نوع شال شبیه به لانه‌‌ی زنبور است و داخل هر خانه یک گل یا یک بُته می‌خورد و بندها گاه از یک گیاه پیچ تشکیل می‌شوند و گاه از خطوط پهن مارپیچ.

شال راه راه: تولید این نوع شال در ایران بسیار متداول بوده و بر دو نوع است:

شال راه پهن و شال راه باریک: نوع راه باریک آن را به صورت اُریب می‌بریدند و برای سجاف یا حاشیه به کار می‌بردند.

شال محرمات: به نوعی شال راه راه گفته می‌شود که پهنای آن متفاوت است.

شال اتابکی: این شال از نوع کشمیری است و از پشم بسیار لطیف بافته می‌شده و چون بافت آن بسیار ریز است، خیلی کم بافته می‌شده و قیمت زیادی داشته است.

شال کشمیری: به انواع شال‌های بافت کشمیر گفته می‌شود که معروف‌‌‌‌ترین و متداول‌‌‌‌ترین آنها نقشه‌ی بته جقه، نقشه‌‌ی شاخ گوزنی و نقشه‌‌ی درختی می‌باشد.

شال زمردی: نوع اعلایِ شال کشمیری است که زمینه‌ی نیلی با نقشه‌‌ی بُته جقه و رنگ‌های بسیار زنده به خصوص رنگ سبز زمردی دارد. 

شال رضایی: این شال نیز از انواع بسیار عالی کشمیری است. نقشه‌‌ی آن تکراری نیست و معمولاً بُته‌های درشت دارد که از روی یکدیگر رد می‌شوند. شال رضایی را به دلیل ظرافت زیادش در قطعات بزرگ نمی‌توانستند ببافند و قطعات کوچک را پس از بافتن با مهارت خاص به یکدیگر وصل می‌کردند.

شال امیری: از انواع بسیار اعلای کشمیری است. عموماً نقشه‌ی بُته جقه و شاخ گوزنی آن دیده شده است.

شال کرمان: به تمام شال‌های بافت کرمان گفته می‌شود و انواع گوناگون دارد.

شال یزد: ترمه‌های یزدی نیز به ترمه‌های بافت منطقه‌‌ی یزد گفته می‌شود که اکثراً یا راه راه هستند و یا گل‌های شاه عباسی دارند که البته بسیار قدیمی و نایاب هستند.