آشنایی با ابزار و وسایل طراحی (بخش دوم)

در مشرق زمین برای کار با مرکب کاغذهای مخصوصی تهیه می‌شود که نازک‌تر از کاغذهای غربی است؛ اما قابلیت جذب رطوبت آن بیشتر است. جوهر یا مرکب به درون الیاف این کاغذ نفوذ می‌کند و قسمتی از کاغذ می‌شود نه این که بر روی آن بنشیند. به دلیل ظرافت این نوع کاغذ، قلم‌مو روی آن بهتر حرکت می‌کند و به سرعت به همه جهات می‌لغزد. همچنین مرکب روی این کاغذها شفافیت بیشتری پیدا می‌کند. در تصویر ۳۶-۲ به تأثیر آبرنگ روی انواع کاغذ دقت کنید.

اگرچه می‌توان روی بعضی از کاغذهای محکم معمولی با قلم فلزی با راپیدوگراف طراحی کرد، بهترین نوع آن کاغذ محکم با سطح صاف و صیقلی است که هر چه ضخیم‌تر باشد کیفیت بهتری هم ایجاد می‌کند. زیرا پرز کاغذ به نوک ابزار صدمه نمی‌زند و سطح آن تسلط بر ابزار را افزایش می‌دهد.

کاغذ و مقوای گلاسه (که برای کار با مداد، زغال و آب مرکب مناسب نیست) بهترین زمینه برای این ابزارهاست. هر قدر نوک قلم یا راپیدوگراف تیزتر و باریک‌تر باشد، کاغذ محکم‌تر و صاف‌تری برای طراحی لازم است. هنگام استفاده از این نوع کاغذهای صاف می‌توان با ابزار بافت ایجاد کرد. یافت کاغذ در ایجاد کیفیت‌های متنوع بصری تأثیر زیادی دارد.

وسایل کمکی

وسایل متعددی برای استفاده از ابزارها، مواد، زمینه‌ها، به کار گرفته می‌شوند. اغلب کاغذها و انواع مقوا در قطع استاندارد عرضه می‌شوند. در صورت نیاز به زمینه در اندازه‌های خاص یا تهیه کاغذ متری می‌توان کاغذ را در قطع دلخواه برش داد. کاتر ابزار مناسبی برای برش یک یا چند کاغذ نازک به طور همزمان است. حرکت سریع و یکنواخت دست و ثابت بودن زمینه‌ها هنگام برش ضروری است. در صورت نیاز به برش تعداد زیادی کاغذ در قطع یکسان بهتر است از دستگاه‌های مخصوص برش کاغذ در مغازه‌های فتوکپی، صحافی یا کاغذ فروشی استفاده شود.

برای آماده کردن نوک ابزارهایی چون مداد، زغال، پاستل، قلم‌نی و ... از انواع تیغ استفاده می‌شود. ساده‌ترین وسیله برای تیز کردن نوک مداد، مداد تراش است اما هنگام طراحی بیشتر از تیغ برای تراشیدن لفافه چوبی مداد استفاده می‌شود. زیرا مدادتراش ۹۰ تا ۹۵ درصد از مغز مداد را از بین می‌برد. به کمک این تیغ‌ها می‌توان بدون صدمه زدن به مغز مداد چوب اطراف آن را تراشید. زاویه نامناسب تیغ نسبت به مداد یا فشار دادن زیاد به تیغ باعث هدر رفتن مغز مداد یا شکستن آن می‌شود. تراشیدن مداد با تیغ، مانند تراشیدن قلم‌نی خطاطان به مهارت نیاز دارد.

برای تیز‌تر کردن سر مداد یا زغال تراشیده شده نوک آنها را روی سمباده می‌کشند تا به مقدار دلخواه تیز شود. برای این کار بهتر است تکه‌ای کاغذ سمباده را روی قطعه‌ای چوب (به اندازه قوطی کبریت) بچسبانید. هنگام استفاده از سمباده نباید زغال یا مداد را زیاد فشار داد، چون ممکن است نوک آنها بشکند. این وسیله برای طراحی‌هایی که به خطوط بسیار ظریف و نازک نیاز دارند، مورد استفاده قرار می‌گیرد. برای این کار مغز تراشیده مداد را با زاویه ۴۵ درجه روی سطح سمباده بکشید و بچرخانید تا همه قسمت‌های آن ظریف و نوک آن کاملا تیز شود.

برای تصحیح و پاک کردن خطوط و سطوح زغالی می‌توان از دستمال کاغذی یا پارچه‌ای و پنبه استفاده کرد. اگر اثر زغال روی کاغذ باقی ماند می‌توان از پاک‌کن‌های خمیری یا ابری استفاده کرد. پاک‌کن خمیری به هر شکلی در می‌آید و برای برداشتن سطوح تیره فوق‌العاده است. به دلیل نرمی زیاد می‌توان با دست آن را شکل داد و با فشار روی سطح مورد نظر کشید.

به طور کلی خطوط و سطوح مدادی به راحتی پاک می‌شوند؛ در حالی که بسیاری از ابزارهای طراحی این ویژگی را ندارند. با تماس زیاد پاک‌کن با کاغذ سطح زمینه کیفیت خود را از دست می‌دهد و نمی‌توان روی آن به راحتی و با تأثیر دلخواه کار کرد.

پس از استفاده از پاک‌کن دوده زغال و تیرگی مداد به آن می‌چسبد و برای استفاده مجدد مناسب نیست. در این صورت می‌توانید آن را با آب گرم و صابون بشویید و پس از خشک شدن دوباره از آن استفاده کنید. پاک‌کن‌های خمیری را نمی‌توان شست، چون آب گرم و صابون کیفیت آن را از بین می‌برد؛ ولی می‌توان لایه بسیار نازکی از آن را جدا کرد تا به طرح‌های بعدی صدمه نزند. علاوه بر پاک‌کن برای آمیختن و متعادل کردن درجات خاکستری مدادی و زغالی و گچی در سطوح کوچک و برداشتن لایه‌های تیره از محو کن استفاده می‌شود. محوکن آماده در اندازه‌های مختلف در بازار موجود است. محوکن ظریف به طراح امکان می‌دهد تا به تصحیح جزییات و سطوح کوچک بپردازد. محوکن‌ها از کاغذ و گاهی از چین با نمد ساخته می‌شوند.

اگر هنگام طراحی با زغال برای آمیختن درجات خاکستری محوکن در دسترس نبود از پنبه یا دستمال کاغذی تمیز که قبلا روی سطح زغالی کشیده‌اید و از پودر زغال اشباع شده استفاده کنید. در این صورت دستمال با پنبه مانند محوکن عمل می‌کند.

برای ثابت نگه داشتن کاغذ یا مقوا و ایجاد زاویه مناسب هنگام طراحی از تخته شاسی یا زبردستی استفاده می‌شود تخته شاسی از جنس فیبر، تخته سه لا، فُرمیکا یا پلاستیک متناسب با اندازه کاغذ و مقوای استاندارد برای زیردستی یا ثابت کردن کاغذ ساخته می‌شود. تخته شاسی تکیه‌گاه مناسبی برای کاغذ یا دفتر طراحی است. اگر سطح تخته شاسی مانند فرمیکا صاف نباشد، می‌توان زیر زمینه اصلی چند کاغذ به همان قطع قرار داد تا مانع ایجاد اثرات نامطلوب ابزار (به خصوص مداد) هنگام طراحی شود.

گیره ثابت تخته شاسی برای نگهداری کاغذ استفاده می‌شود. اگر تخته شاسی گیره ثابت نداشته باشد، می‌توان از گیره کاغذ استفاده کرد. تعداد و اندازه این گیره‌ها را می‌توان متناسب با ابعاد کاغذ و تخته شاسی در نظر گرفت. در تخته شاسی‌های بزرگ از تمام جهات کاغذ را با گیره ثابت می‌کنند. در طراحی‌هایی که اجرای آنها زمان زیادی طول می‌کشد از پونز یا منگنه برای نصب کاغذ روی تخته استفاده می‌شود. وقتی کاغذ یا مقوای بزرگ روی تخته شاسی لبه‌دار نصب می‌شود، لبه کاغذ را پشت شاسی منگنه می‌کنند.

نحوه استفاده از تخته شاسی هنگام طراحی، به کیفیت ابزار مورد استفاده، ویژگی‌های مدل و شرایط موجود بستگی دارد. تخته شاسی را می‌توان در حالت نشسته، ایستاده یا به کمک وسایل دیگر در زاویه و فاصله مناسب قرار داد. برای

ایجاد زاویه مناسب انواع سه پایه‌های طراحی ثابت و تاشو تهیه می‌شود. از سه پایه‌های بلند در حالت ایستاده استفاده می‌شود. هنگام طراحی در حالت نشسته می‌توان از چهار پایه گردان استفاده کرد که به همه جهات حرکت می‌کند و ارتفاع آن در اندازه مناسب تنظیم می‌شود. علاوه بر سه پایه تکیه‌گاه دیگری برای قرار دادن تخته شاسی در زاویه مناسب به نام «اَسبَک» یا «خَرَک» وجود دارد. در این وسیله محل نشستن طراح به محل قرارگیری تخته وصل است و به صندلی یا چهار پایه جداگانه نیاز ندارد. در هر شرایطی مهم‌ترین مسئله زاویه تخته شاسی نسبت به طراح است. تخته شاسی باید روبه روی دید طراح باشد تا به راحتی مدل و طرح را با هم مقایسه کند. طراح بدون استفاده از وسایل کمکی هم می‌تواند تخته شاسی را به بدن خود تکیه دهد و زاویه مناسب را ایجاد کند.

برای تثبیت طرح‌های مدادی، زغالی و گچی روی کاغذ از اسپری ثابت کننده یا فیکساتیو استفاده می‌شود. محلول صمغی داخل قوطی‌های اسپری برای جلوگیری از پاک شدن طرح بر اثر اصطکاک به کار می‌رود. این محلول، مایع شفاف بی‌رنگ و چسبناکی است که به صورت لایه محافظ طرح را می‌پوشاند و ذرات زغال و گچ، ... را روی سطح زمینه ثابت می‌کنند. پاشیدن چند لایه نازک اسپری بهتر از یک لایه ضخیم است. می‌توان پس از خشک شدن یک لایه، لایه بعدی را اضافه کرد. بعضی از طراحان پس از خشک شدن لایه محافظ اول، دوباره روی طرح کار می‌کنند و سپس با لایه دیگری آن را می‌پوشانند. اگر طرح در قاب شیشه‌ای نگهداری شود نیاز به استفاده از ثابت کننده ندارد.

هنگام استفاده از اسپری بهتر است در فضای باز کار کنید. برای استفاده از اسپری ثابت کننده، حداقل ۲۵ سانتی‌متر فاصله بین اسپری و طراحی در نظر بگیرید. مایع محافظ به صورت غیر مستقیم و به موازات طراحی پاشیده می‌شود تا به آرامی روی سطح آن بنشیند. اگر زاویه پاشیده شدن مایع نسبت به طرح مورب یا عمود باشد فشار زیاد به کاغذ باعث پراکنده شدن ذرات زغال یا گچ روی زمینه می‌شود. به علاوه پخش مایع روی زمینه به صورت یکنواخت انجام نمی‌گیرد و بعضی قسمت‌ها لک می‌شود.

نگهداری از زمینه‌ها قبل و بعد از استفاده و هنگام جابه‌جا کردن آنها اهمیت زیادی دارد. باید از تاخوردگی، پاره شدن و در معرض رطوبت قرار گرفتن زمینه‌ها جلوگیری و حالت صاف آنها را حفظ کرد. بهترین روش برای نگهداری زمینه استفاده از پوشه در اندازه‌ها مناسب است. پوشه‌های مخصوصی در اندازه‌های استاندارد قطع کاغذ و مقوا برای نگهداری انواع زمینه‌ها در بازار وجود دارد.

کاغذهای استفاده نشده را داخل پوشه از طرح‌ها جدا کنید، میان طرح‌ها کاغذ پوستی یا روغنی یا محافظ دیگری بگذارید. روش صحیح این است که کارها را به صورت عمودی داخل پوشه نگهداری کنید. اگر زمینه‌ها را به صورت افقی نگهداری می‌کنید، هرگز کاغذهای قطع بزرگ را روی یک دسته کوچک قرار ندهید.

علاوه بر این وسایل کمکی، ظرف آب شستشوی قلم‌مو برای کار با مرکب، پالت مخصوص و... هم نیاز هست. پالت اغلب از جنس چوب، پلاستیک، طلق شفاف، فُرمیکا و ... ساخته می‌شود. پالت رنگ روغن یا آکریلیک به صورت تخت ساخنه می‌شود. پالت مخصوص آبرنگ با آب مرکب دارای خانه‌های گود متعددی برای ترکیب رنگ‌ها با ایجاد تن‌های خاکستری متنوع با آب و مرکب است، در صورت عدم دسترسی به پالت می‌توان از چند پیاله کوچک هم اندازه یا ظروف مشابه (مانند جا تخم مرغی پلاستیکی سفید) برای ترکیب آب و مرکب استفاده کرد. ظرف شستشوی قلم‌مو و ظرف مخصوص آب بهتر است سنگین باشد تا در اثر حرکت دست یا تکان میز به سرعت واژگون نشود.

برای خشک کردن قلم‌مو پس از کار بهتر است از پارچه نازک بدون پرز استفاده شود تا به موهای قلم‌مو آسیب نرسد. مجموعه وسایل مورد نیاز را همراه ابزارها، کاغذها و تخته شاسی کوچک،... می‌توان در کیف‌های مخصوص جا داد و برای طراحی به مکان‌های مختلف برد.

فضای طراحی

امروزه طراحان از فضاهای گوناگون برای طراحی استفاده می‌کنند. علاوه بر کارگاه‌های شخصی یا گروهی، مناظر طبیعی، پارک‌ها، خیابان‌ها، ساختمان‌ها و فضاهای معماری، پل‌ها، بازار، میادین، مناظر شهری و ... فضای طراحی هستند.

هنگام کار نور مناسب اهمیت فوق‌العاده‌ای دارد. در فضای باز چون منبع نوری متحرک است، نور و سایه‌های جدید به وجود می‌آورد. وقتی سایه‌های تیره به وجود می‌آید، سطوح بافت‌دار نظیر رگه‌های چوب، انبوه برگ‌ها و درز سنگ‌ها را بهتر نشان می‌دهد. در حالی که نور شدید خورشید موجب ایجاد برق قوی روی مدل می‌شود. هنگام روز بهتر است از نور طبیعی به نحوی استفاده شود که نور شدید روی کاغذ نباشد و سایه دست روی آن نیفتد.

به طور کلی موقع طراحی در فضای آزاد تا هنگامی که نور کافی وجود داشته باشد می‌توان کار کرد.

برای طراحی در فضای آزاد متناسب با شرایط آب و هوایی و سرما و گرمای هوا می‌توان از وسایل محافظ و زیرانداز مناسب با صندلی تاشو استفاده کرد.

در فضای کارگاه (آتليه) هم اگر نور طبیعی مناسب وجود ندارد، می‌توان به کمک نور مصنوعی آن را ایجاد کرد. نور مصنوعی را در کارگاه اغلب از ترکیب نور زرد (لامپ‌های معمولی) و نور سفید (لامپ فلوئورسنت) ایجاد می‌کنند. بخش نور در فضا باید به نحوی صورت بگیرد که سطح زمینه را کاملا روشن کند. اگر نور بیش از حد لازم به سطح زمینه بتابد طراح نمی‌تواند به راحتی روی آن کار کند. به خصوص در مورد کاغذهایی که نور را باز می‌تابانند مانند کاغذ گلاسه که سطح صیقلی دارد. در این صورت طرح به خوبی دیده نمی‌شود و نور زیاد چشم را آزار می‌دهد و مانع تشخیص صحیح درجات تیره و روشن می‌شود.

به طور کلی فضای طراحی راحت، وسيع و دارای نور کافی بهترین شرایط را در اختیار طراح قرار می‌دهد تا آزادانه و بدون مشکل به کار خود بپردازد.