آشنایی با ابزار و وسایل کار قلمکارسازی

قلمکارسازی یا هنر قلمکاری روی پارچه از دیرباز در ایران مرسوم بوده و رو میزی های فراوانی در شهرهایی مثل اصفهان و یزد با این هنر زیبا ساخته و فروخته می شوند.

مهمترین ابزار و وسایل کار این هنر کهن فارسی عبارت اند از:

1- تخته

عبارت است از میز کوتاهی که سطح آن از تختۀ مسطحی به طول 03/1 تا ۲ متر و عرض ۵۰ تا ۷۰ سانتیمتر تشکیل شده است؛ استادکاران در پشت این میز روی تشکچه هایی می نشینند و سطح میز را با پارچه های متعددی می پوشانند تا نرم و آمادۀ پهن کردن پارچه های قلمکار و نقش زنی آن شود. البته برای راحتی کار، در زیر تخته حفره ای در زمین کنده می شود که به «پاچال» معروف است و استاد قلمکارساز پاهای خود را در آن میگذارد تا از فشار آمدن بر روی پاها بر اثر نشستن مداوم درامان باشد و به راحتی کار خود را ادامه دهد.

2- رو تخته 

روتخته شامل دو قسمت است: قسمت اول، پارچه هایی که روی میز پهن می کنند و عموماً پشمی است و قسمت دوم، پارچه هایی است که روی قسمت اول پهن می کنند و معمولاً پنبه ای است .

3- قدح یا پنجیری

قدح یا پنجیری ظرف مدوری است که از گل پخته و سفال که همیشه در طرف راست استاد کار قلم زن قرار میگیرد. اخیرا به جای ظرف سفالی از ظرف پلاستیکی هم استفاده می کنند. این قدح حاوی رنگهای مورد نیاز است و روی آن را با پارچه ای به نام شال، یا اصطلاحاً شال گوشه بندی، می پوشانند. رنگ از قدح به این پارچه نفوذ یا نشت میکند و به اندازۀ کافی رنگ روی شال، جمع می شود و وقتی قالب را روی آن میزنند، به میزان لازم رنگ را به خود می گیرد و نقش روی پارچه منعکس می شود؛ هرگاه قالب بیش از مقدار لازم آغشته به رنگ شود. هنگامی که آن را روی پارچه میزنند، نقش خراب می شود. روی شال گوشه بندی، معمولا پارچۀ کرباسی می گذارند که آن را کهنه کرباس می گویند. روی این دو پارچه یک نوع پارچۀ دیگر، معمولا نرم و لطیف، می کشند که معروف به «پارچه سقلا» است. هر بار که استاد کار قلمکارساز قالب را بر روی شال قدح (پنجیری) میزند، قالب اثری از خود روی شال می گذارد؛ و برای از بین بردن این اثر ایجاد شده به وسیلۀ قالب، باید فوراً روی پارچه را آغشته به رنگ کرد؛ بدین منظور، شاگرد با وسیله ای به نام پوچه (اصطلاح محلی) که از نوعی شال به نام شال حسین آبادی تهیه می شود، سطح شال گوشه بندی را آغشته به رنگ و آمادۀ زدن قالب بعدی می کند. این شاگرد را «پوچه مال» میگویند. گاهی اوقات، برای نقش زنی از دو ظرف جداگانه استفاده می شود: یکی از آن دو قدح محتوی لعاب کتیرا( کتیرای موجود در قدح، به علت مسطح نگه داشتن شال روی ظرف و ضمنا ایجاد محیط مناسب جهت آغشته کردن کلیه نقاط قالب استفاده می شود. )، با غلظت زیاد است که روی آن با شال گوشه بندی پوشیده شده است. ظرف دیگری که موسوم به تاره و حاوی مایع رنگی است، در سمت راست استادکار و کنار قدح قرار دارد. برای عمل نقش زنی ابتدا پوچه مال پوچه را آغشته رنگ می کند و بر سطح شالی که روی قدح کشیده شده، می مالد؛ سپس استادکار، با آغشته کردن قالب به رنگ، نقش مورد نظر را روی پارچۀ قلمکار منتقل می کند.

4- پوچه ( قلم ) 

پوچه در واقع نوعی قلم پشمی است که آن را از پارچۀ شال حسین آبادی (جلفای اصفهان) تهیه می کنند . نحوۀ تهیۀ پوچه بدین ترتیب است که قطعه ای از این پارچه را چهارلا می کنند و می دوزندسپس لبۀ تر را ریش ریش میکنند و در فواصل نزدیک به هم چوب های کوچکی می گذارند و فواصل بین چوبها را می دوزند تا چوبها در داخل پارچه و قسمتی که ریش ریش شده است، ثابت شوند .

5- پارچه هایی که به دست میپیچند (دست پیچ)

برای آنکه نقش قالب کاملا روی پارچه منتقل شود. استادکاران و کارگران، پس از قرار دادن قالب روی پارچه با دست خود ضرباتی به آن وارد میسازند، لذا برای اینکه دست و مچ شان از ضربات پی درپی خسته و ناراحت نشود، پارچه ای به دست خود میپیچند که از سه قسمت زیر تشکیل شده است: 

دست پیج: عبارت است از مقداری پارچۀ نرم که به دست راست می پیچند. 

لایی: آن را معمولا روی دست پیج میبندند؛ جنس این پارچه نرم تر از پارچه اول است. روپیج: معمولا از پارچه کرباس یا متقال است که آن را روی لایی میپیچند. در صورتی که بخواهند ضربات وارده بر قالب محکم تر باشد، روپیج را از چرم تهیه می کنند .

6- صاف کنی (کیس یا کیسه)

صافی کنی، یا کیس، وسیله ای است که با آن پارچه های ناصاف را به منظور آماده کردن پارچه برای مرحله قالب زنی، صاف میکنند و چین و چروک هایی را که بر اثر شست وشو های متعدد ایجاد شده از بین میبرند.

7- بندگیر 

بندگیر، پارچۀ نسبتاً ضخیم یا گونی قیراندودی است که به قطعات کوچک، عموماً به شکل مربع یا مستطیل، بریده می شود. بندرگیر در مقابل رنگ قلمکار، غیرقابل نفوذ و نحوۀ استفاده از آن به این ترتیب است که آن را روی پارچه، یعنی محلی که می خواهند نقش را چاپ کنند، قرار می دهند و قالب آغشته به رنگ را طوری روی پارچه و بندگیر میگذارند که به اندازۀ مورد نظر، از نقش روی پارچه و بقیه روی بندگیر قرار میگیرد؛ سپس بندگیر را روی نقش می گذارند و مجدداً قالب مذکور یا قالب دیگری را روی پارچه میزنند؛ در این حالت، نقش چاپ شده کامل می شود، یعنی به وسیلۀ بندگیر، یک نقش را دو نیم می کنند و مجموع این دو نیمه را که تشکیل نقش کاملی می دهد چاپ می کنند. بندگیرهای موجود دو نوع اند: بندگیر از جنسی قیری و بندگیر پارچه ای

8- لیف

لیف عبارت است از الیاف گیاهی که برای پاک و تمیز کردن قالب های کثیف و رنگی استفاده می شود. گیاه لیف بیشتر در کاشان به دست می آید و آن رالیف گیاهی می گویند و اصولا برای قالب های درشت به کار می رود؛ یک نوع دیگر لیف نیز به منظور تمیز کردن قالب های ریزنقش به کار میرود که آن را لیف تخته یا مویی می گویند. بعضی مواقع از این لیفها برای نم زدن پارچه نیز استفاده می شود.

9- هاون سنگی

این وسیله برای ساییدن و نرم کردن نیل به کار میرود و شخصی که این هاون را به کار میبرد و نیل را می ساید به «نیل ساب» معروف است .

10- پاتیل

پاتیل، عبارت است از حوضچه هایی معمولا به شکل دایره که ته آن، از یک ورقۀ بزرگ مسی تشکیل شده است، در زیر این صفحه (زیر پاتیل) منبع حرارتی، به منظور گرم کردن محتویات آن، قرار گرفته است؛ معمولا پس از ریختن مواد لازم به داخل پاتیل، پارچه هایی را که دو رنگ اول و دوم (مشکی و قرمز) روی آنها نقش شده است، به منظور تثبیت رنگ، به داخل دیگ میریزند و با چوب بزرگی به هم می زنند تا این رنگها به طور کامل ظاهر شوند. در قدیم این پاتیل ها را خیلی بزرگ و در کنار زاینده رود می ساختند، ولی اکنون ابعاد آنها کوچک تر است و در کارگاه های قلمکارسازی نصب و استفاده می شوند. (اخوان چیت ساز).