آشنایی با ابزار، وسایل کار و تجهیزات مورد نیاز سفالگری و سرامیک‌سازی

ابزار و تجهیزات فنی مورد نیاز کارگاه‌های سفالگری و سرامیک‌سازی را می‌توان به سه گروه به شرح زیر تقسیم کرد:

- وسایل و تجهیزات آماده‌سازی مواد اولیه

- وسایل، ابزار و تجهیزات مورد نیاز شکل‌دهی بدنه و تولید محصول

- وسایل و تجهیزات مورد لزوم جهت پخت فرآورده‌های سفالی و سرامیکی

وسایل و تجهیزات مورد نیاز برای آماده‌سازی مواد اولیه

این وسایل به 5 دسته زیر تقسیم بندی می‌شوند:

الف) «سنگ‌شکن» (Cernsher)

سنگ‌شکن‌ها که خود انواع و اقسام گوناگونی مانند «سنگ‌شکن‌های فکی»، «سنگ‌شکن‌های غلتکی» و «سنگ‌شکن‌های چرخشی» دارد، کار خرد‌‌ کردن سنگ‌ها را انجام می‌دهد.

ب- آسیاب (آسیا)ها

ماشین‌آلاتی هستند که کار نرم و پودر‌‌ کردن مواد را بر عهده دارند. آسیاب‌ها نیز انواع گوناگونی دارند که از آن جمله می‌توان به «آسیاب‌های گلوله‌ای» (Ball Mill) - که در کارگاه‌های معمولی سرامیک‌سازی بیشتر به چشم می‌خورد - ، «آسیاب‌های مالشی (غلتکی)» و «آسیاب‌های لرزشی» اشاره داشت. 

ج- «همزن» (Blunger) 

همزن‌ها، مخازنی به شکل استوانه یا کثیرالاضلاع با پروانه‌هایی برای هم‌ زدن مواد هستند.

در این نوع دستگاه‌ها که در برخی از کارگاه‌های سرامیک‌سازی وجود دارد، مواد اولیه به همراه آب - درحد مورد نیاز - وارد دستگاه می‌شود و پس از انجام کار همزنی توسط پروانه‌ها به صورت دوغاب یکنواخت خارج می‌شود. 

د- آهن‌رباها 

کار جداساختن ناخالصی‌ها از مواد اولیه سرامیکی توسط آهن‌رباها انجام می‌شود. لذا در مسیر حرکت و عبور مواد اولیه، آهن‌رباهایی قرار می‌دهند تا ناخالصی‌ها گرفته شود. 

ه- الک‌ها

کار الک - که بی شباهت به الک‌های معمولی نیست - جداسازی ذرات درشت از مواد اولیه دیگر است تا حتی‌المقدور مواد اولیه‌ای با ذرات یکنواخت برای کار تولید در اختیار باشد. 

و- «پالایه فشاری» (Filter Press)

برای خارج‌ کردن آب اضافی از دوغاب سرامیک و تهیه خمیر بدنه از آن از دستگاهی به نام «فیلتر پرس» استفاده می‌شود و ساده‌ترین روش تبدیل دوغاب به خمیرگل بدنه، استفاده از کیسه‌های پارچه‌ای است. بدیهی است با اضافه کردن تعداد کیسه‌ها، عمل آب‌زدایی با سرعت بیشتری انجام می‌شود، به طور معمول از زمان تهیه دوغاب تا موقع تبدیل آن به خمیر بدنه حدود ۱۲ تا ۱۴ ساعت طول می‌کشد و در کارگاه‌های مجهز سفال و سرامیک که به طور معمول تولید در مقیاس و حجم بالایی انجام می‌شود، حداقل یک دستگاه فیلتر پرس پیش‌بینی و تعبیه شده است تا مواد اولیه مورد نیاز به موقع تأمین و در اختیار باشد. گفتنی است کار تهیه گل و خارج شدن آب اضافی در کارگاه‌های کوچک و سنتی سفالگری، به شکل سنتی و یا پیش‌بینی حوضچه‌های تهیه گل انجام می‌شود.

ز- ورز دهنده‌ها (Extrude)

دستگاهی است که از لحاظ شکل ساختمانی شباهت به چرخ‌گوشت دارد با این تفاوت که در آن محفظه خلأ پیش‌بینی شده است و کار آن یکنواخت کردن و هواگیری نسبی خمیرگل است ضمن آن‌که با متراکم ساختن بیشتر خمیرگل خاصیت شکل‌پذیری آن را افزایش می‌دهد. گفتنی است که ورز دهنده‌ها برای دو منظور مورد استفاده قرار می‌گیرند:

۱- برای شکل‌دادن بعضی از محصولات مانند شکل‌دادن به انواع آجرها و لوله‌های فاضلاب که به این نوع »اکسترودر» می‌گویند. 

2- برای شکل‌دادن، هواگیری گل و ایجاد کیفیت مناسب در آن که به این نوع از ورز دهنده‌ها »پاگمیل»  می‌گویند.

در کارگاه‌های کوچک و انفرادی که دستگاه‌های ورز دهنده موجود نیست، کار ورز دادن گل و خروج هوا از آن به وسیله دست و پای صنعتگر انجام می‌شود.

ابزار، وسایل و ماشین‌آلات برای شکل‌دهی بدنه و تولید محصول

برای معرفی این وسایل می‌توان به 9 گروه زیر اشاره کرد:

الف- چرخ سفالگری

چرخ سفالگری که عمده‌ترین وسیله کار در کارگاه‌های سفالگری سنتی کشورمان است ساختمان ساده‌ای دارد و از یک میز و نیمکت متصل به هم تشکیل شده است. روی میز صفحه گردی قرار دارد و این صفحه، به وسیله محوری عمودی به صفحه گرد بزرگ‌تری در زیر میز متصل شده است. این دو صفحه هر دو به حالت افقی و به موازات هم قرار دارد.

عمل صفحه زیرین طوری است که وقتی سفالگر پشت میز می‌نشیند، پایش روی صفحه زیرین قرار گرفته و با حرکت پا، آن را به چرخش در می‌آورد. با این چرخش - از طریق محور عمودی - صفحه روی میز را که چانه روی آن قرار گرفته است به چرخش در می‌آورد. در برخی از کارگاه‌های سفالگری با نصب الکتروموتور، دیگر نیازی به حرکت پا برای به چرخش در آوردن صفحه زیرین و انتقال حرکت به این طریق نیست و در واقع چرخش سر چرخ به وسیله موتور الکتریکی انجام می‌شود. 

در سال‌های اخیر استفاده از چرخ‌های برقی سفالگری که فضای کمتری را اشغال می‌کند و دارای دنده‌هایی برای حرکت‌های کند و تند دستگاه است نیز معمول شده است. 

با این حال استادان سفالگر، فراگیری هنر سفالگری با استفاده از چرخ‌‌‌های سنتی سفالگری که با حرکت پا کار می‌کنند را جهت کسب مهارت و توانایی بیشتر در زمینه ساخت سفال و شکل‌دهی بدنه‌های مدور ضروری می‌دانند.

ب - دستگاه «جیگر» و دستگاه «جولی» 

برای ساخت و تولید تعداد زیادی قطعه یا ظرف هم‌سان و هم‌اندازه از دستگاه‌هایی به نام جیگر و جولی استفاده می‌کنند. دستگاه جیگر، عبارت است از چرخی که برای شکل‌دادن قطعات بر روی قالب گچی محدب ، طراحی شده است. بدین منظور قالب گچی به شکل محصول محدبی که ساخت آن به مقدار زیاد مد‌نظر است - مثلأ بشقاب - ساخته می‌شود و بر روی آن نصب می‌شود. روش کار به این صورت است که یک تیغه شکل‌دهنده، خمیر را که بر روی قالب گچی در حال چرخش قرار دارد، شکل می‌دهد. بعد از انجام این عمل، تیغه از روی قالب بلند می‌شود و اضافه خمیر دور قالب بریده می‌شود. 

جولی، عبارت است از چرخی که برای شکل‌دادن قطعات و اشیاء و محصولات بر روی قالب گچی مقعر، طراحی شده است. مثلأ اگر ساختن تعداد زیادی کاسه یا فنجان در اندازه معینی مد‌نظر باشد، از دستگاه جولی استفاده می‌شود. گفتنی است که روش کار دستگاه جولی نیز عینأ شبیه به دستگاه جیگر است. بدیهی است پس از شکل‌گیری بدنه‌ها در هر دستگاه - به گونه‌ای که شرح آن گذشت – بدنه‌ها باید برای گرفتن آب اضافی به خشک‌کن، فرستاده شود و در نهایت نیز پس از انجام عملیات تکمیلی و تزیینی کار پخت بر روی آن‌ها انجام پذیرد.

دستگاه‌های جیگر و جولی می‌تواند با نیروی محرکه انسانی یا برق کار کند. گفتنی است که در حال حاضر و در بسیاری از کارخانجات و کارگاه‌های بزرگ سرامیک‌سازی که به صورت سری‌سازی کار تولید ظروف محدب شکل و مقعر شکل را در دستور کار تولید دارند از «ماشین

رولر» - که کار آن بر مبنای دستگاه‌های جیگر و جولی تنظیم شده است -، استفاده می‌کنند و دستگاه مذکور تمام مراحل کار را به طور اتوماتیک انجام می‌دهد. قابل ذکر است که به اعتقاد اکثر صاحب‌نظران تولیدات ساده و یکنواخت که به وسیله دستگاه‌های جیگر، جولی و یا ماشین رولر، انجام می‌شود فاقد ارزش‌های هنری و خارج از محدوده صنایع‌دستی و هنرهای صناعی است.

ج- ماشین ریخته‌گری (Casting Machine) 

دستگاهی است که کار ریختن دوغاب ریخته‌گری آماده شده را به داخل قالب‌های گچی انجام می‌دهد. گفتنی است آب دوغاب به وسیله قالب گچی، گرفته می‌شود تا تنها جداره نازکی بر دیواره قالب بر جای ماند. بدیهی است که بعد از این مرحله دوغاب اضافی خارج می‌شود و پس از گذشت مدت زمان لازم و اطمینان از استحکام جداره تشکیل شده، بدنه از قالب خارج می‌شود تا مراحل بعدی یعنی خشک کردن، کارهای تکمیلی و تزیینی و سرانجام پخت بر روی آن انجام پذیرد.

د- دستگاه پرس

کار دستگاه پرس که دارای انواع مختلفی - نظیر پرس هیدرولیکی، پرس مکانیکی و پرس بادی - است، شکل‌دادن خمیر یا پودر مرطوب با دانه‌بندی ریز و یکنواخت به وسیلهٔ فشار در دو قالب فلزی است. از این دستگاه بیشتر برای ساخت کاشی استفاده می‌کنند. 

ه- ابزار تراش‌دهنده

در کارگاه‌های سفال‌سازی سنتی کشورمان از تیغه‌ای فلزی و ضد زنگ تیزی به نام «ماله» برای تراش و پرداخت قسمت‌های اضافی بدنه خام استفاده می‌کنند. گفتنی است که در کارگاه‌ها و کارخانجات بزرگ تولید سفال و سرامیک، ابزارهای تراش‌دهنده متعدد و متنوع و در اشکال مختلفی بوده و در عمل هم می‌توانند نحوه استفاده متفاوتی داشته باشند ولی در نهایت کار همه این نوع ابزار تراش و پرداخت بدنه خام است. 

و- ابزارهای برداشت گل و کنده‌کاری روی بدنه

ابزارهایی با مفتول فلزی ضدزنگ و دسته‌های چوبی، پلاستیکی یا فلزی است که از آن‌ها برای کنده‌کاری و برداشت گل و در نهایت تزیین روی بدنه سفال یا سرامیک استفاده می‌کنند. و به تناسب حجم فعالیت کارگاه و نوع کارگاه و نوع کارهای تزیینی ممکن است دارای انواع و اقسام متفاوتی هم باشند.

ر- ابزارهای شکل‌دهنده

ابزارهای ساده‌ای است از جنس چوب، فلز یا فیبر و ... که به اشکال مختلف ساخته شده‌اند و برای شکل‌دادن خمیرگل و بدنه خام - عموماً برای مقعر و محدب‌کردن بدنه - از آن‌ها استفاده می‌شود.

ز ـ قالب

وسیله‌ای است برای شکل‌دادن به روش ریخته‌گری (=دوغابی) و یا پرس خمیر در قالب که ممکن است از جنس گچ یا چوب باشد و با بهره‌گیری از آن می‌توان از یک طرح ظرف یا طرح هر محصولی به تعداد زیاد تکثیر کرد.

ح- سایر ابزار و وسایل کار مورد نیاز

در هر کارگاه سفالگری و سرامیک‌سازی، ابزارهای دیگری نظیر وردنه، قلم‌مو، کاردک، لیسه، فرچه، کاسه، سطل، پیستوله و... نیز وجود دارد که از آن‌ها طی مراحل ساخت، تکمیل و تزیین محصولات سفالی و سرامیکی استفاده می‌شود که در واقع ابزار جانبی یا سایر وسایل کار را تشکیل می‌دهند.

گفتنی است آثار و تولیداتی که با جیگر، جولی، قالب و... تولید می‌شود در صورتی در زمره آثار صنایع‌دستی و در محدودهٔ هنرهای صناعی قرار می‌گیرد که بر روی آن عملیات تکمیلی و تزیینی که به نوعی نشانگر ذوق و خلاقیت هنری باشد صورت پذیرد. در غیر این صورت تولیدات سفالی و سرامیکی - به جز آن گروه که با چرخ سفالگری تولید می‌شود - کارخانه ای، ماشینی و به هرحال غیر صنایع‌دستی محسوب می‌شود.